Sottalǵandardyń kóbi 500 myń teńge jalaqysy bar jumys suraıdy – probatsııa qyzmeti

Aqtóbe qalasy Almaty aýdany probatsııa qyzmeti bóliminiń bastyǵy Samal Shadenova qylmystyq jaýapqa tartylyp, baqylaýǵa ilikken sottalǵandardy beıimdeý jumystarynyń qalaı uıymdastyrylatynyn aıtyp berdi.

- Aqtóbe qalasy Almaty aýdany boıynsha probatsııalyq baqylaýda qansha sottalýshy bar?

- Jarty jylda 600-den astam sottalǵan esepten ótti. Qazirgi kezde 400-den astam sottalǵan baqylaýda. Sot úkimi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 43, 44, 63 jáne 74-baptary negizinde jaza taǵaıyndalǵan tulǵalar probatsııalyq baqylaýǵa alynady. ıAǵnı bul qoǵamnan oqshaýlaýmen baılanysty emes jaza túrleri: shartty jaza, bas bostandyǵynan shekteý, kámelet jasqa tolmaǵan balasy bar jáne jazasyn keıin óteıtin sottalǵandar men qoǵamdyq jumysqa tartylǵandar.

- Osynyń ishinde balasy bar, sol úshin de jazasyn keıin óteıtin sottalǵandardy baqylaý qalaı júrgiziledi?

- Úkimde Qylmystyq kodekstiń «Júkti áıelderdiń jáne jas balasy bar nemese ony tárbıelep otyrǵan áıelderdiń, jas balasyn jalǵyz ózi tárbıelep otyrǵan erkekterdiń jazany óteýin keıingi qaldyrý» baby kórsetilse, probatsııalyq baqylaý júrgiziledi. Eseptegi tulǵa turǵylyqty mekenjaıy boıynsha tekseriledi. Bul óz kezeginde tek probatsııa qyzmetiniń ǵana emes, sonymen qosa kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ınspektor, qamqorshylyq jáne qorǵanshylyq qyzmetin júzege asyratyn organdardyń birlese otyryp atqaratyn jumysy. Aldyńǵy qatardaǵy másele - bala tárbıesi. Sondaı-aq turǵyn úı-turmystyq jaǵdaılary boıynsha baǵa berilip, sáıkesinshe zańdy qujattamalar toltyrylady. Eger 5 jylǵa sottalsa, osy aralyqtyń bárinde baqylaý júredi. Qandaı da bir buzýshylyq bolmasa, probatsııalyq baqylaý kezinde sot júktegen mindetter tolyq oryndalsa, jazany Qylmystyq kodekstiń «Bas bostandyǵynan shekteý» babyna aýystyrý nemese bosatý jóninde usynys bere alamyz. Nátıjesi sot sheshimine baılanysty bolady.

- Tártibi men turmysy kóńilden shyǵyp, jazasy jeńildegen sottalǵandar boldy ma?

- Tájirıbede mundaı derekter de kezdesedi. Máselen jazany óteý merzimi 5 jylǵa keıinge qaldyrylǵan sottalǵanǵa Qylmystyq kodekstiń «Bas bostandyǵynan shekteý» baby qoldanyldy. Taǵy bir sottalǵan áıel probatsııalyq baqylaýdan soń jazadan bosatyldy. Ol bala tárıbesimen aınalysyp, qandaı da bir zańbuzýshylyqqa jol bermedi. Qazir Almaty aýdany boıynsha 200-den astam sottalǵanǵa bas bostandyǵynan shekteý jazasy qoldanylǵan. Al jazasyn keıin óteıtin sottalǵandar sany 30-ǵa jýyqtaıdy.

- Jazanyń taǵy bir túri – qoǵamdyq jumys. Sottalǵandar qaıda eńbek etedi?

- Qoǵamdyq jumysqa tartylǵan sottalǵandar kóp emes. Jyl basynan beri 20-ǵa jýyq adam boldy. Sot úkimi túsken soń jergilikti atqarýshy organǵa hat jiberip, jumyspen qamtýdy suraımyz. Olar qalany kógaldandyrý, abattandyrý, tazalyq jumystaryna jaýapty merdigerge bekitedi. Kompanııa basshysy tabel toltyryp, saǵatyn eseptep beredi. Úkim oryndalǵan soń sottalǵan esepten shyǵarylady. Kóp degende 15-20 kún jumys isteıdi. Eger jumys istese 4 saǵat, al jumyssyz bolsa 8 saǵat júredi.

- Bıyl «Qarakesek» laqap atymen tanymal ánshi de probatsııalyq baqylaýda boldy. Ol qansha kún jumys istedi?

- Sot úkimi zańdy kúshine engen soń probatsııa qyzmetine esepke alyndy. Profılaktıkalyq suhbat júrgizilip, tıisti jumystar atqaryldy. Joldamamen jergilikti atqarýshy organǵa jiberilip, belgilengen jumysty 12 kún ishinde atqaryp shyqty. Jaza óteý ýaqyty aralyǵynda óz tarapynan buzýshylyqtar jasamady.

- Endi turaqty jumys oryndaryna toqtalsaq... Jazasyn ótep shyqqan adamdardy eńbekke aralastyrý qıyn emes pe?

- Jyl basynan beri Aqtóbe oblysy ákimdiginiń qaýlysymen probatsııalyq eseptegilerge arnaıy kvota bólinedi. Bıyl qala boıynsha barlyǵy 14 kvota berildi. Mansap ortalyǵynyń qyzmetkerlerimen birigip barlyǵy 30-ǵa jýyq adam eńbekke aralasty. Sonymen birge probatsııalyq baqylaýda turǵan sottalǵandarǵa bos jumys oryndary jármeńkesi uıymdastyrylady. Olardy arnaıy kýrsqa jiberip, oqytady. Prokýratýra da osy baǵytta jumys isteıdi. Keıbiri ózderi jumysqa ornalasady. Sottalǵandar jol qurylysy, tazalyq qyzmeti, kógaldandyrý men abattandyrý jumystaryn atqarady. Jergilikti atqarýshy organdar nesıesi kóp, esepshoty buǵattalǵan sottalǵandarǵa tegin zańgerlik keńes beredi. Dál osy sanattaǵy adamdardyń tizimin jasap, ekinshi deńgeıdi bankterge ótinish te joldandy. Nesıesin óteý merzimin keıinge shegerýdi jáne qaıta keste jasaýdy usynyp otyrmyz.

- Jazasyn ótep júrgender jergilikti atqarýshy organ usynǵan jumys oryndaryna birden kelise me?

- Kóbine jalaqy mólsherine qaraıdy. Olar 500 myń teńgeden joǵary jalaqy alǵysy keledi, 150 000 – 200 000 teńgeni mise tutpaıdy. Taǵy bir aıta keterlik jaıt, sottalǵandardyń 90% orta bilim ǵana alǵan. Negizi sottalǵan adam bos júrmeı, jumys istep, otbasyn asyraýy tıis. Sonda ǵana qaıta qatelik jasamaıdy.

- Qatelesti, biraq sabaq almady. Mundaı adamdar jıi kezdese me? Kimder jıi qaıta shalys basady?

- Kóbine ishimdikke áýes, nashaqor adamdar qaıta qylmys jasaıdy. Táýeldi adamdar májbúrli túrde em alady, arada birshama ýaqyt ótkende baıaǵy jolyna qaıta túsedi.

- Probatsııalyq baqylaýda júrgen adamdardyń kóbi qandaı qylmys jasaǵan?

- Basym bóligi Qylmystyq kodekstiń «Urlyq» baby boıynsha sottalyp, baqylaýda júr. Qalada beınebaqylaý kamerasy kóp. Degenmen qoly suǵanaq adam sonda da ebin taýyp, shalys basady.

- «Elektrondy bilezik» taǵyp júrgen sottalǵandar bar ma?

- Aqtóbe qalasy Almaty aýdany boıynsha 40-qa jýyq adamǵa taǵyldy.

- Endi probatsııalyq baqylaý qyzmetindegi ózgeristerge toqtalsaq...

- Probatsııa qyzmetiniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jańardy, kólik alyndy. Buryn jaıaý júrip aralap, tipti sot protsesine qoǵamdyq kólikpen de jetkizdik. Munyń bári artta qaldy. Esepke alǵanda quqyqtary men mindetterin túsindirip qana qoımaı, tárbıelik máni bar aqyl-keńesimizdi beremiz.

- Sottalǵandardy baqylaý, olardy túzý jolǵa salý ońaı jumys emes. Qorqynysh boldy ma?

- Qyzmetke kelgen kezde qorqynysh bolǵany ras. Sebebi sottalǵandardyń arasynda ishimdikke, esirtkige táýeldi adamdar bar. Turǵylyqty mekenjaı boıynsha teksergen kezinde túrli oqıǵalar kezdesedi. Tipti toppen jınalyp, zııandy zattardy tutynyp otyrady. Jyldar ótip, tájirıbe jınadyq, olardyń psıhologııasyn túsindik. Mundaıda eki qyzmetker júredi. Sonda ǵana bir-birine serik, senimdi bolady.