Soltústik Qazaqstan oblysynda týrısterge qolaıly qandaı demalys oryndary da bar
ASTANA. KAZINFORM – Soltústik Qazaqstan oblysy tek Petropavl qalasymen ǵana shektelmeıdi. Óńirde tarıhı-mádenı muralarmen qatar, tabıǵaty kórkem, týrısterge qolaıly demalys oryndary da bar. Jibek Joly telearnasynyń «Taza qala» baǵdarlamasy bul joly Soltústik Qazaqstannyń týrıstik áleýetin zerttep, ejelgi órkenıet izderi qalǵan tarıhı oryndar men kórkem kólderdi aralap kórdi. Baǵdarlamada óńirdegi týrızmniń qazirgi tynysy men týrısterge jasalǵan jaǵdaı da baǵalandy.
Abylaı han dáýirine saıahat: Petropavldaǵy tarıhı rezıdentsııa
Soltústik Qazaqstan dese, kópshilik eń aldymen ný orman men kórikti kólderdi elestetedi. Alaıda óńirdiń týrıstik áleýeti tabıǵatpen ǵana shektelmeıdi. Munda qazaq tarıhynda aıryqsha orny bar qasıetti mekender men tarıhı tulǵalardyń izi qalǵan nysandar da az emes. Bir jaǵynda úsh júzdiń basyn qosqan Abylaı hannyń izi qalǵan qasıetti mekender bolsa, ekinshi jaǵynda álemge jylqyny alǵash qolǵa úıretken Botaı mádenıetiniń súrleýi bar.
Petropavl qalasynda ornalasqan Abylaı han rezıdentsııasy bir kezderi han ordasynyń qurylymynda bolǵan nysandardan turady. Munda qonaqúı, keńse, monsha, qudyq pen shoshala ornalasqan. Búginde olardyń ornynda mýzeı ekspozıtsııalary jasaqtalyp, kelýshilerge XVIII ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynyń tynys-tirshiligi týraly maǵlumat beredi.
Ekskýrsııa júrgizýshisi Aıǵanym Mákenovanyń aıtýynsha, rezıdentsııadaǵy negizgi ekspozıtsııalardyń biri Abylaı hannyń ómiri men qyzmetine arnalǵan. Munda hannyń ómir joly, tarıhı kezeńi jáne qazaq memlekettiligin nyǵaıtýdaǵy róli týraly aqparat usynylǵan.
Mýzeıde Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesiniń maketi de qoıylǵan. Sebebi Abylaı han Túrkistan qalasynda dúnıege kelip, 1781 jyly Túrkistandaǵy Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesine jerlengen.
Munda kelýshiler XVIII ǵasyrdaǵy qazaq handyǵynyń tarıhymen tanysyp qana qoımaı, sol kezeńniń atmosferasyn sezine alady. Ekspozıtsııa zaldary tarıhı qujattarmen, qarý-jaraq úlgilerimen, turmystyq buıymdarmen tolyqtyrylǵan. Mundaǵy barlyq jaǵdaı kelýshilerge qolaıly ári tarıhı murany jan-jaqty tanystyrýǵa baǵyttalǵan.
– Zamandastarynyń aıtýynsha, Abylaı han orta boıly, kúshti bolǵan. Ol jeti til meńgergen, onyń ishinde qytaı tili de bar, – deıdi Aıǵanym Mákenova.
Rezıdentsııadaǵy ekskýrsııalar qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde júrgiziledi. Balalarǵa arnalǵan ınteraktıvti sabaqtar men Abylaı hannyń ómiri men dáýirine arnalǵan tanymdyq baǵdarlamalar da uıymdastyrylady.
Botaı – álemdik arheologııadaǵy biregeı eskertkish
Botaı mádenıetine jáne kóne qonystyń tarıhyna qyzyǵýshylyq tanytqan jandar az emes. Ótken ǵasyrdyń 1970 jyldarynan bastap Botaı qonysyna qatysty alǵashqy ǵylymı derekter jarııalanyp, arheologııalyq zertteýler júrgizildi. Al qazir alys-jaqynnan kelgen saıahatshylar Aıyrtaý baǵytymen at basyn buryp, ejelgi órkenıettiń izin kórýge múmkindik alyp otyr.
Botaı – álemdik arheologııa úshin mańyzy zor tarıhı eskertkishterdiń biri. Búginde kóne qonys ejelgi dáýirdiń tynys-tirshiligin tanytatyn týrıstik orynǵa aınalyp keledi. Munda Botaı turǵyndarynyń baspanalary qaıta jańǵyrtylyp, kelýshilerge sol dáýirdiń turmysyn kózben kórýge múmkindik jasalǵan.
Respýblıkalyq Botaı mýzeı-qoryǵynyń dırektory Sábına Kárimovanyń aıtýynsha, ekspozıtsııalar týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý maqsatynda jasaqtalǵan.
– Kez kelgen tarıhı nysanǵa kelgen týrıstiń nazaryn aýdaratyn dúnıe bolýy kerek. Belgili bir dáýirge enip, sol kezeńdi kózben kórip qana qoımaı, onyń rýhyn seziný mańyzdy. Sondyqtan Botaıdaǵy ekspozıtsııalar arqyly kelýshilerdi ejelgi dáýirdiń atmosferasyna engizýge tyrysamyz. Qazir mýzeıge keletin týrıster qarasy óte kóp, – deıdi mýzeı dırektory.
Munda kóne baspanalardyń úlgileri qalpyna keltirilip, Botaı mádenıetiniń tarıhy zamanaýı tásildermen tanystyrylady. Týrısterge arnalǵan aqparattyq taqtaıshalar ornatylyp, tarıhı aýmaqty qorǵaý talaptary túsindiriledi. Ekskýrsııalar kelýshilerdiń jasyna, qyzyǵýshylyǵyna jáne tarıhı bilim deńgeıine qaraı beıimdeledi.
– Aqparatty qabyldaý deńgeıine qaraı usynamyz. Balalarǵa ǵylymı termınderdi qoldanbaı, barynsha qarapaıym tilmen túsindiremiz. Al arheologııa nemese tarıh mamandyǵynda oqıtyn stýdentterge materıaldy ǵylymı turǵyda tereńirek beremiz. Qarapaıym týrıster úshin tarıhty qyzyqty ári tartymdy etip jetkizýge tyrysamyz. Ásirese ańyzdar kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn oıatady. Sondyqtan Vıktor Fedorovıchtiń jazbalaryna súıene otyryp, tarıhı áńgimeler men ańyzdardy da ekskýrsııa baǵdarlamasyna engizdik, – deıdi S.Kárimova.
Shalqar kólindegi qoqys
Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Shalqar kóli – tabıǵaty kórkem demalys oryndarynyń biri sanalady. Ný ormanmen kómkerilgen kól jaǵasynda demalýshylarǵa arnalǵan nysandar men túrli qyzmet túrleri bar. Alaıda týrıstik áleýeti joǵary aımaqta tazalyq máselesi áli de ózekti bolyp otyr.
Shalqarǵa kelgen týrıster úshin demalys oryndary jeterlik. Jaǵalaýda qonýǵa arnalǵan úıler, tamaqtaný oryndary, balalar oıyn alańdary men belsendi demalysqa arnalǵan qyzmetter qarastyrylǵan. Degenmen jergilikti turǵyndar týrıster sany aıtarlyqtaı kóp emestigin, sheteldik týrıster tipti sırek ekenin aıtýda.
Taǵy bir turǵyn kól mańynda qajetti ınfraqurylymnyń jetkiliksiz ekenin aıtty.
Kól jaǵalaýyndaǵy taǵy bir másele – turmystyq qaldyqtar. Kishi Aıyrtaý kóliniń mańyndaǵy ulttyq parkte demalýshylar ot jaǵyp, as ázirlep, qoqysyn jınamaı ketkeni baıqalady. Tabıǵat aıasynda shashylyp jatqan plastık ydystar, tamaq qaldyqtary men basqa da turmystyq qoqys kórikti jaǵalaýdyń ajaryn buzyp tur.
Osylaısha, Shalqardyń tabıǵaty kóz tartqanymen, kól jaǵasyndaǵy kórinistiń bári birdeı kóńil qýantpaıdy. Sýy móldir, tabıǵaty kórkem, biraq aınalasy qoqysqa toly orynǵa barar ma edińiz?
SQO Kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damý basqarmasynyń basshysy Darhan Ámrınniń aıtýynsha, óńirde jaǵalaýlardy tazartýǵa baǵyttalǵan jumystar turaqty júrgiziledi.
– «Taza Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda aýdan turǵyndarynyń qatysýymen senbilikter men túrli aktsııalar uıymdastyrylady. Týrızm úshin tartymdy kólderdiń barlyǵy qamtylady. «Taza jaǵalaý» sııaqty aktsııalar da turaqty ótkizilip keledi. Degenmen, eń aldymen týrısterdiń ózinen bastap tazalyq mádenıetin qalyptastyrýymyz qajet, – dedi ol.
Onyń aıtýynsha, óńirdegi týrızm jyldan-jylǵa damyp keledi. Kóptegen týrıst ulttyq park aýmaǵynda tazalyq saqtaýǵa óz úlesin qosyp, artynan qoqys qaldyrmaýǵa tyrysady. Sonymen qatar jergilikti atqarýshy bılik pen Ekologııa mınıstrligine qarasty ulttyq park abattandyrý jáne sanıtarlyq tazalyq jumystaryn turaqty júrgizip keledi.
Qaraýsyz qalǵan balalar lageri
Shalqar kóliniń kórki men týrıstik áleýeti týraly kóp aıtylady. Alaıda dál osy jaǵalaýda kóńilge qaıaý túsiretin kórinister de kezdesedi. Sonyń biri – kezinde myńdaǵan balanyń jazǵy demalysyn qyzyqty etken «Zarıa» balalar lageri. Bir kezderi shat kúlki men qyzyqqa toly bolǵan bul jerde búginde únsizdik ornaǵan. Terezeleri synǵan, qabyrǵalary qıraǵan, shatyry opyrylǵan ǵımarattar ýaqyttyń ǵana emes, jaýapsyzdyqtyń da izi qalǵanyn ańǵartady. Aýlasy aramshópke tolyp, aınalasy kútimsiz qalǵan. Jaǵalaýda kezinde ornatylǵan oıyn alańdary men attraktsıondardyń da tozyǵy jetken. Keıbir átkenshekter tot basyp, syrǵanaqtar búlingen.
SQO Kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damý basqarmasynyń basshysy Darhan Ámrınniń aıtýynsha, jergilikti atqarýshy organdar lagerdi qaıta jandandyrý máselesin qarastyryp jatyr.
– Biz «Zarıa» balalar lageriniń kimge tıesili ekenin bilemiz. Qazir lagerdi qaıta qalpyna keltirý nemese ınvestorǵa berý máselesi boıynsha ıesimen kelissóz júrgizip jatyrmyz. Negizi, bul jer balalar týrızmi úshin óte qolaıly. Keńes zamanynan beri osy kólde balalar týrızmi damyp kelgen. Sebebi kóldiń sýy jyly ári tereń emes. Qazir osy balalar lageri boıynsha da jumys júrgizip jatyrmyz, – dedi Darhan Ámrın.
Onyń aıtýynsha, óńir úshin balalar týrızmin jyl boıy damytý mańyzdy. Qazir «Zarıa» lagerine aparatyn joldyń qurylysy júrgizilip, asfalt tóselip jatyr. Sonymen qatar balalar lagerlerine deıin baratyn jańa joldyń jobasy ázirlengen.
– Endi nysan ıesimen sóılesip, lagerdi ne qaıta qalpyna keltirýin, ne ınvestorǵa berýin qarastyramyz. Osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyryp jatyrmyz, – dedi basqarma basshysy.
Imantaýda jelkendi sport damyp keledi
Aıyrtaý óńiriniń taǵy bir injý-marjany – Imantaý týrızmi damyǵan bes aýdannyń biri sanalady. Qaraǵaıly ormannyń arasynda ornalasqan kól jaǵasynda kıiz úı jáne aǵashtan jasalǵan kúmbezdi úılerden turatyn glempıng uıymdastyrylǵan.
Demalys ornynda qonaqtarǵa jaıly kottedjder, jaǵajaı jáne belsendi demalys túrleri usynylady. Kúmbezdi úılerde as ázirleýge qajetti ydys-aıaq, gaz ben sý qarastyrylǵan. Sýyq kúnderi pesh jaǵýǵa múmkindik bar. Demalys ornynyń aýmaǵynda saq monshalary jumys isteıdi.
Imantaýdyń týrıstik oryndary munymen shektelmeıdi. Kóldiń ortasynda saıahatshylar qyzyǵýshylyq tanytatyn aral bar. Araldan kól men ony qorshaǵan tabıǵattyń kórinisin tamashalaýǵa bolady.
Imantaýda sońǵy jyldary jelkendi qaıyq sporty da damyp keledi. Arnaıy klýb jergilikti turǵyndar men týrısterge jelkendi qaıyqty meńgerýge múmkindik beredi. SQO Jelkendi sport federatsııasynyń basshysy Janat Omarovtyń aıtýynsha, Imantaýda ıahtıng, krýızdik jáne sporttyq týrızm baǵyttary damyp keledi.
– Munda týrızmniń birneshe baǵyty bar: ıahtıng, krýızdik jáne sporttyq týrızm. Bizde sapaly kemeler bar. Olardyń ishinde nemis jáne amerıkalyq qaıyqtar kezdesedi. Eń bastysy, mundaı qaıyqtar Qazaqstanda biregeı, ıaǵnı elimizde jalǵyz, – dedi Janat Omarov.
Jelkendi sport klýbynyń jumysy jeti jyl buryn bastalǵan. Osy aralyqta júzdegen adam jelkendi qaıyq sportyna qyzyǵýshylyq tanytqan. Qatysýshylar qaıyq basqarýdy úırenip qana qoımaı, birneshe kún boıy tabıǵat aıasynda tájirıbe jınaqtaıdy. Jyl saıyn uıymdastyrylatyn jelkendi regata da Imantaý kólindegi týrızmniń bir baǵytyna aınalyp otyr.
Týrızm bar, jol joq
Imantaýdyń tabıǵaty týrısterdi qyzyqtyrǵanymen, demalys oryndaryna aparatyn joldardyń jaǵdaıy kóńil kónshitpeıdi. Kól mańyndaǵy demalys oryndarynyń bir bóligine jetý úshin júzdegen metr joldyń ózi qıyndyq týǵyzady. Týrıster kóligi shańdy, oıly-qyrly jolmen júrýge májbúr.
Aýyl turǵyndary da jol máselesin jıi kóteredi. Imantaý mańynda 50-ge jýyq demalys orny bar desek, olardyń basym bóligine aparatyn joldardyń jaǵdaıy máz emes. Týrızmdi damytý úshin ınfraqurylymnyń, sonyń ishinde joldyń sapasy mańyzdy bolǵanymen, bul baǵytta áli de sheshimin kútken másele bar.
Kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damý basqarmasynyń basshysy Darhan Ámrın Imantaýdaǵy joldardy jóndeý aldaǵy josparlarǵa engizilgenin aıtty.
– Oblystyq jáne respýblıkalyq bıýdjetten asfalt tóseýge qarjy bólý josparlanyp otyr. Degenmen bul jumystar kezeń-kezeńimen júzege asýy kerek. Barlyq joldy birden asfalttaý múmkin emes. Sondyqtan turǵyndar da bul máseleni túsinip otyr. Ásirese Imantaý turǵyndaryna oblys basshylyǵy men aýdan ákimi eseptik kezdesýler ótkizip, jol máselesi kezeń-kezeńimen sheshiletinin aıtyp keledi. Aldaǵy ýaqytta joldar ret-retimen jóndelip, qalypqa keltiriledi, – dedi ol.
Aýyldaǵy jaǵdaıdy jergilikti turǵyndardyń ózi de synǵa alady. Keıbiriniń aıtýynsha, demalys oryndaryndaǵy baǵa jergilikti halyq úshin qymbat. Sondyqtan olar abattandyrylmaǵan jaǵajaılardy tańdaýǵa májbúr.
Imantaý aýylynyń ózinde týrısterge arnalǵan qosymsha qyzmet túrleri de kóp emes. Saýda oryndary, qoǵamdyq tamaqtaný oryndary men demalysqa qajetti ınfraqurylym jetkilikti deńgeıde damymaǵan. Aýyldyń keı jerlerinde abattandyrý máselesi de baıqalady.
Sarapshylar baǵasy
Baǵdarlama qorytyndysynda sarapshylar Soltústik Qazaqstan oblysynyń týrıstik áleýetine baǵa berip, salanyń damýyna kedergi keltirip otyrǵan negizgi máselelerge nazar aýdardy. Mamandar óńirdiń tabıǵı múmkindigi joǵary bolǵanymen, ınfraqurylym men servıs sapasyn jaqsartý qajet ekenin atap ótti.
«Ulttyq energııa únemdeý ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Eldos Abaqanovtyń aıtýynsha, Soltústik Qazaqstandaǵy tabıǵı shıpajaılar men demalys oryndarynyń múmkindigi kópshilikke áli tolyq tanyla qoıǵan joq. Onyń pikirinshe, oblystyń basty kemshilikteriniń biri – ınfraqurylymnyń tolyq qalyptaspaýy. Sonymen qatar týrısterdi qabyldaý jáne olarǵa qyzmet kórsetý deńgeıin arttyrý qajet.
Elordalyq qala qurylysyn josparlaý bóliminiń bas mamany Gúldana Ábish Aıyrtaý aýdanyn tabıǵaty kórkem aımaq retinde baǵalady. Onyń pikirinshe, aýmaqtyń ózindik dızaın kodyn qalyptastyryp, ǵımarattar men qoǵamdyq nysandardy bir stılde salý arqyly týrıstik tartymdylyǵyn arttyrýǵa bolady.
Astana qalasy Týrızm ındýstrııasy komıtetiniń resmı ókili Jaınagúl Qappasova Shalqar-Imantaý kýrorttyq aımaqtaryn Soltústik Qazaqstannyń injý-marjanyna teńedi. Alaıda onyń aıtýynsha, qazir óńirdegi servıs sapasy men týrıstik nysandarǵa jetý joldarynyń jaǵdaıyn joǵary deńgeıde dep baǵalaý qıyn.
Jalpy, «Taza qala» reıtıngi boıynsha Soltústik Qazaqstan oblysy 22 upaı jınady.
Aıta keteıik, buǵan deıin «Taza qala» júrgizýshileri tanymal kýrort Býrabaıdyń ahýalyn baǵalap, Aqmola týrızminiń artyqshylyqtary men túıtkilderin kórsetken edi.
