Soǵys dıplomatııasy: Maýsym memorandýmy Irannyń jaǵdaıyn qalaı qıyndatty

Jańa shıelenis aldyndaǵy strategııalyq damyl

Memorandým tolyqqandy bitim ákele alǵan joq. Taraptar ara-tura bir-birine soqqy jasap otyrdy. AQSh Irannyń jaǵalaýyndaǵy jáne el aýmaǵyndaǵy keıbir nysandaryn bombalady. Iran bolsa, Ormýz buǵazy arqyly ótýge áreket jasaǵan kemelerge jáne Parsy shyǵanaǵyndaǵy keıbir elderge soqqy berdi.

Shildede AQSh maýsym memorandýmynyń kúshi joıylǵanyn málimdedi. Bul kútpegen sheshim bola qoıǵan joq. Óıtkeni qujattaǵy talaptardyń basym bóligi Vashıngtonǵa tıimsiz edi. Onyń ishinde barlyq sanktsııany alyp tastaý, buǵattalǵan aktıvterdi bosatý, kórshiles aýmaqtardaǵy áskerdi áketý jáne Irandy qalpyna keltirýge 300 mlrd dollar bólý sııaqty sharttar boldy. Sońǵysy is júzinde ótemaqy tóleýge uqsaıtyn.

Endeshe, AQSh mundaı memorandýmǵa nege bardy jáne odan nege ile-shala bas tartty?

Maýsym aıynda Vashıngton úshin Ormýz buǵazynyń jumysyn qamtamasyz etý basty másele bolǵan sııaqty. 28 aqpanda bastalǵan qaqtyǵys amerıkalyqtardy bul maqsatqa tolyq jetkize almady. Munaı naryǵyndaǵy ahýal turaqsyz bolyp, baǵa ósti. Ony tek ónerkásibi damyǵan elderdiń strategııalyq qorlarynan munaı shyǵarý arqyly ustap turýǵa týra keldi. Al soǵysty odan ári órshitý AQSh-qa da qaýipti edi.

Qurlyqta soǵysý yqtımaldyǵy tym tómen bolǵandyqtan, amerıkalyqtardyń qolynda Irannyń energetıkalyq jáne munaı ınfraqurylymyn bombalap, atqylaýdan basqa jóndi amal da bolmady. Mundaı tásil Tegerandy turalatqanymen keıin qandaı da bir kelisimge kelýdi qıyndata túsetin edi.

Sondyqtan AQSh-qa ýaqyt utyp, álemdik naryqta munaıdyń usynysyn kóbeıtý jáne Ormýz buǵazyn baqylaý máselesinde burynǵy qatelikterdi túzetý qajet boldy.

Iran úshin de bul damyldy shaq tıimdi edi. Bir jaǵynan, birneshe aı boıy soqqy astynda bolǵan elge tynystaýǵa múmkindik týdy. Ekinshi jaǵynan, Ormýz buǵazy Tegerannyń qolynda mańyzdy kózir bolyp qalýda. Iran AQSh-tyń qurlyqqa ásker túsire almaıtynyn túsindi. Buǵan qosa, Iemendegi hýsıtterdi paıdalanyp, Qyzyl teńizdegi Bab-el-Mandeb buǵazy arqyly ótetin teńiz qatynasyna qaýip tóndire alatynyn kórsetti.

Sondyqtan ýaqytsha tynyshtyq Iranǵa da birshama tıimdi edi.

Vashıngton ýaqytsha damyl alǵan kezde Tegeran da oǵan kelisti. Al aralyq kelisimge jol ashatyn memorandým kezinde Irandy kóndirý úshin oǵan unaıtyn usynys jasaý qajet boldy. Sondyqtan qujatta AQSh úshin tıimsiz, al Iran úshin paıdaly kóptegen sharttar júrdi.

Shyn máninde, amerıkalyqtar Iranǵa «syı» usyndy. Osy arqyly AQSh-tyń ózi qıyn jaǵdaıda tur degen túsinik te kúsheıdi. Sol kezde álemniń kóp bóliginde qalyptasqan pikir osy edi.

Iran da ózine senimdi bola tústi. Munaı satýdan qarjy tústi. Eger maýsymdaǵy memorandým tolyq oryndalsa, áskerı turǵydan Iran aımaqtaǵy eń qýatty elge aınalar edi. Onyń ústine 300 mlrd dollar qarjysy bólinse, soǵys kezinde áýe soqqylarynan qıraǵan nysandardy aıtarlyqtaı tez qalpyna keltire alatyn.

AQSh úzilisti utymdyraq paıdalandy

Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderi de alańdap otyrdy. 17 maýsymdaǵy memorandýmda kózdelgen kelisim júzege assa, AQSh-tyń aımaqtaǵy yqpaly álsireýi múmkin edi. Bul ondaǵan jyl boıy qalyptasqan, Amerıkaǵa arqa súıegen qaýipsizdik júıesine qaýip tóndiretin.

Aımaq elderi geosaıası jaǵdaıdyń kúrt ózgerýine qalaı beıimdelý keregin oılastyryp jatqanda AQSh Ormýz buǵazyna qatysty máselemen aınalysty. Eń aldymen, 28 aqpanda soǵys bastalǵaly buǵazda turyp qalǵan kemelerdi shyǵara bastady. Munaı usynysy birden ósti. Buǵan qosa, Parsy shyǵanaǵynda óndiriletin tyńaıtqysh pen gaz da álemdik naryqqa qaıta tústi.

Biraq eń mańyzdy jumys kemelerdi Ormýz buǵazy arqyly qaýipsiz ótkizý tetigin ázirleýge baǵyttaldy.

Shildege qaraı bul salada jaǵdaı aıtarlyqtaı ózgergen sııaqty. 7 shildede Iran Katar men Saýd Arabııasyna tıesili tankerlerge shabýyl jasaǵannan keıin AQSh Iran nysandaryna soqqy berdi. Al 10 shildede Vashıngton Iran munaıynyń eksportyna salynǵan sanktsııany 17 shildeden bastap qaıta engizetinin málimdedi. Demek, Irannyń jańa oqshaýlaý sharasyna daıyndalatyn bir apta ǵana ýaqyty boldy.

Iran buǵan jaýap retinde Bahreın, Kýveıt jáne Iordanııadaǵy amerıkalyq nysandarǵa soqqy jasady. Biraq Izraılge shabýyl jasaǵan joq. Bul Tegerannyń kelissózdi jalǵastyrýǵa múddeli ekenin janama túrde kórsetti. Onyń ústine maýsymdaǵy memorandým Iranǵa aıtarlyqtaı tıimdi edi. AQSh úshin olaı bolmaǵandyqtan, Vashıngtonnyń shildede odan bas tartýy zańdy kórindi.

Osy kezeńde AQSh pen aımaq elderi arasynda túrli saıası qadamdar jasaldy. Saýd Arabııasymen ıadrolyq baǵdarlama jónindegi kelisim, Túrkııanyń F-35 baǵdarlamasyna qaıta qosylý múmkindigi, sondaı-aq 8 shildede Túrkııada ótken NATO sammıtine Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderiniń qatysýy, bári AQSh-tyń aımaqtan ketpeıtinin jáne qaýipsizdik máselesinde burynǵydaı mańyzdy ról atqaratynyn kórsetýge baǵyttaldy.

Ormýz buǵazy endi Irannyń basty kóziri bolmaı qaldy

Bul oqıǵanyń túıindi máselesi – Ormýz buǵazynyń jumysyn AQSh qamtamasyz ete ala ma degen suraq.

19 tamyzda amerıkalyq BAQ-ta AQSh pen Parsy shyǵanaǵy elderi Ormýz arqyly táýligine 10 mln barrel munaı ótkizetin jasyryn arna qurǵany týraly aqparat tarady. Bul soǵysqa deıingi táýliktik 20 mln barrel kóleminiń jartysyna teń. Oǵan Saýd Arabııasynyń ishki qubyrlary arqyly Qyzyl teńizge jáne BAÁ arqyly Arab teńizine jetkiziletin 7 mln barreldi qossaq, buǵaz blokadasyn is júzinde aınalyp ótý múmkindigi paıda bolǵan.

Árıne, bul júıeniń tolyqqandy jumys istep turǵanyn kesip aıtý qıyn. Biraq amerıkalyq BAQ-taǵy mundaı aqparattar kóbine belgili bir negizge súıenedi. Mysaly, Axios jarııalaǵan málimette bul baǵyttyń «sońǵy birneshe aptada» jumys isteı bastaǵany aıtylǵan.

Bul merzim shildeniń ortasyna sáıkes keledi. Sol kezde AQSh Irannyń jaǵalaýyndaǵy, sonyń ishinde Ormýz buǵazyndaǵy araldardaǵy nysandardy belsendi túrde bombalady. 17 shildede Iran munaıynyń eksportyna salynǵan sanktsııalar qaıta kúshine endi. Eger buǵaz arqyly munaı tasymaldanǵany ras bolsa, Iran birneshe apta boıy bul tasymaldy toqtata almaǵan.

Demek, AQSh Irannyń buǵazdaǵy kemelerge shabýyl jasaý múmkindigin shekteı alǵan bolýy múmkin. Mundaı shabýyldar áli de bolyp jatyr. Mysaly, BAÁ Irannyń ámirlik tankerlerine shabýyl jasaǵanyn, 18 tamyzda eki ballıstıkalyq zymyranmen soqqy bergenin málimdedi. Osydan keıin ámirlikter Iranmen saýda jáne qarjylyq operatsııalardy belgisiz merzimge toqtatty.

BAÁ-niń bul qadamynyń ózi kóp nárseni ańǵartady. Soǵys bastalǵaly Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderi Irannyń shabýyldaryna barynsha sabyrmen jaýap berip keldi. Keı elderdiń, sonyń ishinde Saýd Arabııasy men BAÁ-niń Iranǵa jaýap soqqysyn jasaýy múmkin degen aqparat taraǵanymen, ol resmı túrde rastalmady. Óıtkeni bul elderdiń ekonomıkasy áskerı qysymǵa óte sezimtal jáne olar qaqtyǵystyń tezirek aıaqtalǵanyn qalaıdy.

Sondyqtan BAÁ bıliginiń qatań ustanymǵa kóshýi olardyń óz qaýipsizdigine degen senimi artqanyn kórsetýi múmkin. Demek, ámirlikter qaqtyǵystyń aınalasynda bolyp jatqan úderisterden jaqsy qulaǵdar jáne jaǵdaıdyń ózgergenine kóz jetkizgen bolýy yqtımal.

Bul rette 16 tamyzdaǵy Donald Tramptyń Omanǵa qatysty qatań málimdemesin de eske alǵan jón. Fox News-ke bergen suhbatynda Iranmen Ormýz buǵazyna qatysty kelissózge Oman kedergi keltirse, ony bombalaıtynyn aıtty.

Iran men Oman arasyndaǵy kelissózder shamamen 10 shildede bastalǵan jáne tamyzdyń basyna qaraı belgili bir ilgerileý baıqalǵan. Sonymen qatar tamyzda Iran buǵazdy ashýdyń sharty retinde AQSh-tan ótemaqy tóleýdi jáne teńiz blokadasyn toqtatýdy talap etti.

Tramptyń mundaı reaktsııasyna ne sebep boldy? Oman Iran men AQSh arasynda kúrdeli jaǵdaıda tepe-teńdik saqtaýǵa tyrysqan bolýy múmkin, al bul Vashıngtonǵa unamaǵan.

Óıtkeni amerıkalyqtardyń óz jospary bar ekeni anyq. Onyń keıbir bólshekteri ýaqyt óte kele ǵana ashylyp jatyr. Axios málimeti de sony rastaıdy.

20 tamyzda Tramp Iranǵa qarsy «aýqymdy ekonomıkalyq soǵys» bastalǵanyn jarııalady. Bul eki másele ózara baılanysty. Eger Ormýz buǵazy arqyly kemeler júre almasa, Irandy tolyq oqshaýlaý álem ekonomıkasyna tym aýyr soqqy bolar edi. Al buǵazdyń jumys isteıtinine Tramptyń senimdi bolýy – AQSh Irannyń soqqylarynan asa qaýiptenbeıtinin kórsetedi.

Irannyń qolynda qandaı amal qaldy?

Endi Tegeran ne isteıdi? Ahýaldy kóktemdegi deńgeıge qaıtara ala ma? Ormýz buǵazyn bógep, Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderine qysymdy qaıta kúsheıte ala ma? Irannyń burynǵydaı aýqymdy áskerı operatsııa júrgizýge múmkindigi bar ma?

Eger ondaı múmkindik bolmasa, Ormýz buǵazy jumys istep turǵan jaǵdaıda AQSh Irandy uzaq ýaqyt boıy oqshaýlap ustaı alady.

Al Irannyń áskerı resýrstary, ásirese zymyrandary men drondary áli jetkilikti bolsa, ol amerıkalyqtar men Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderge aıtarlyqtaı zııan keltirip, olardy Tegerannyń sharttaryna kelisýge májbúrleýge tyrysýy múmkin. Munyń yqtımaldyǵy ýaqyt enshisindegi másele.

Bul jerde eki negizgi stsenarıı bar. Birinshisi boıynsha, Irannyń AQSh pen Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderge shabýyl jasaý múmkindigi saqtalǵan. Onda bári «qalqan men qylysh» teketiresine aınalady. ıAǵnı Irannyń zymyrany men drony buryn taýsyla ma, álde AQSh pen onyń odaqtastarynyń áýe shabýylyna qarsy qorǵanys quraldary birinshi túgesile me? Biraq bul stsenarıı júzege asqan jaǵdaıda da AQSh Iran ınfraqurylymyna kezeń-kezeńimen soqqy bere alady: aldymen bir zaýyt, keıin bir elektr stantsııasy jáne taǵy basqa nysandar.

Ekinshi stsenarııde Irannyń múmkindigi áldeqaıda shekteýli. Zymyran men otyn óndiretin zaýyttar qıraǵan bolsa, olardy qysqa merzimde qalpyna keltirý ońaı emes. Soǵan qaramastan Tegeran óziniń áskerı dóńaıbatyn belgili bir deńgeıde ustap, saıası bedelin joǵaltpaýǵa, kelissóz ústeline qaıta oralýǵa tyrysady.

Alaıda Iran tyǵyryqqa tirelse, el basshylyǵyndaǵy qatań saıasatty jaqtaýshylardyń qandaı qadamǵa baratyny mańyzdy. Tolyq blokadaǵa tótep berý ońaı bolmaıdy. Buǵan deıin Iran amerıkalyq sanktsııalardy uzaq ýaqyt aınalyp óte alǵan kezde Parsy shyǵanaǵyndaǵy keıbir elder oǵan kómektesken. Qazir, ásirese BAÁ-niń sońǵy sheshiminen keıin, mundaı múmkindik aıtarlyqtaı taryldy.

Buǵan qosa, qyrkúıekke qaraı Reseı jáne Iranmen qarym-qatynas jasaıtyn elderge qarsy sanktsııany kúsheıtetin Grem-Blıýmental zańy Tramptyń qolyna tııýi múmkin. Qujat shildede Senattan ótip, Kongreske jiberilgen.

Osylaısha, jaǵdaı Iran úshin barǵan saıyn qolaısyz sıpat alyp barady. El is júzinde oqshaýlandy. Al maýsymda Iran barynsha tıimdi sharttarǵa qol jetkizetindeı kóringen edi. Sol kezdegi senim Tegerannyń AQSh-qa qoıatyn talaptaryn kúsheıtýine, tipti belgili bir eıforııaǵa boı aldyrýyna alyp keldi.

Alaıda shyndyq basqasha bolyp shyqty: AQSh úzilisti utymdy paıdalanyp, óz pozıtsııasyn aıtarlyqtaı kúsheıtti.