«SMARTCITY» - bolashaqtyń qalasy
Mundaı shaharlar arqyly qalalar ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyqtarǵa aınalyp, álemdik ekomıka men qoǵamdyq ortaǵa tyń ózgerister ákeledi. Al, jańa tehnologııalar men aqparattandyrý protsesi bolsa joǵary qarqynmen ósip kele jatqan megapolıstiń problemasyn tıimdi sheshýge yqpal jasaıdy. Sondaı-aq, «aqyldy qalalar» memlekettik qurylym men qoǵamdyq ınstıtýttardyń birigýine áser etip, turǵyndarǵa qaýipsizdik pen jaılylyq syılaıdy. Buǵan qosa, ekologııalyq turǵydan taza, ekonomıkalyq áleýeti boıynsha básekege qabiletti qalaǵa aınalady.
Sonaý este joq eski zamandardan-aq adamzat balasy jaıly ómirdi ańsady, jaqsyǵa jandary jaqyn boldy. Soǵan jetýdiń birden bir joly aqyldy ǵımarattar edi. Sondaı ıntellektýaldy ǵımarattyń biri 1984 jyly AQSh-ta salynǵan bolatyn. Ol ǵajaıyp «City Place» dep atalyp, ýaqyt óte kele «smart city» degen ataýdy ıelendi.
1980 jyly salynǵan ıntellektýaldy ǵımaratta beınebaqylaý júıesi, qaýipsizdikti qadaǵalaıtyn jabdyqtar, ózdiginen jumys atqaratyn aspaptar bolǵan edi. Al, qazirgi aqyldy úıdiń sáýleti múldem bólek, qyzmet kórsetý turǵysynan da damyǵan, tutastaı aqparattandyrylǵan bolyp otyr. Máselen, sý men gaz, energııa kózderin paıdalaný deńgeıi anyq kórsetilip, turǵyndardyń osyny bilýiniń arqasynda únemdeýshilik jıi oryn alýda. Buny aqparattandyrý protsesiniń jetistikteri desek te bolady. Sońǵy kezeńderde aqyldy ǵımarattar jańa tehnologııalardyń paıda bolýy saldarynan tehnıkalyq revolıýtsııaǵa ushyrady. Qazirgi aqyldy ǵımarat pen 1980 jylǵy salynǵan ıntellektýaldy úıdi salystyrsaq, aıyrmashylyǵy az emes. Al, negizgi ereksheligi - aqparattandyrý júıesiniń enýinde deıdi sarapshylar.
Brıtandyq mamandar júrgizgen zertteý jumysyna sáıkes, qazirgi tańda álemde 427 mln ıntellektýaldy ǵımarat bar eken. Aldyn ala jasalǵan zertteý boıynsha olardyń sany 2020 jyly 1,04 mlrd-ty quraıdy degen boljam bar.
Buǵan qosa, jer shary turǵyndarynyń sany jyldan jylǵa artýymen birge kóptegen máseleler de qatar kelýde. Máselen, qoǵamdyq kóliktiń azdyǵy, emhanalar men bilim berý salasyndaǵy kedergiler. Sonymen qatar, qoǵamdyq qaýipsizdik te qysyp otyrǵan jaıy bar. Osy jáne ózge de sebepterge baılanysty bizdiń qazirgi qalalar «aqyldy qalalarǵa» aınalýy tıis. Bul óz kezeginde damýǵa dańǵyl jol ashyp, ýaqyt pen tıimdilikti arttyryp, turǵyndarǵa jaılylyq pen komfort syılaıtyny sózsiz.
Álemdik tájirıbe
Halyqaralyq tájirıbelerge súıensek, «Smart city» jobasy álemniń 2500 qalasyna engizildi. Sonyń arqasynda olardyń kóptegen qalalary damyp, turǵyndary jaıly ómirge qol jetkizdi. Al, eń úzdikterine keler bolsaq: Danııa memleketiniń Kopengagen qalasy. Osy jobanyń arqasynda álemdegi eń jaıly, eń qolaıly qala atanyp, ekologııalyq turǵydan eń taza aımaq sanalady. Búginde Danııanyń astanasynda 4G-diń qoljetimdiligi joǵary, Wi-Fi-ǵa erkin qol jetkizý pýnktteri kóp. Kommýnaldyq qyzmetterdi úıden shyqpaı-aq smartfonmen tóleı beredi. Sonymen qatar, jol-kólik apattarynyń aldyn alý maqsatynda zııatkerlik kóliktik júıesi qalyptasqan jáne aqyldy avtoturaqtary bar.
Al, Sıngapýrda kólik keptelisi atymen joq. Olar oǵan «Aqyldy qala» jobasy aıasynda qol jetkizgen. Onda ár kólikke arnaıy ornatylǵan qondyrǵyǵa «kesh-karta» (In-Vehicle Unit) salynady. Qala qaqpasyna (ERP) kirer aldynda kartadan avtomatty túrde tarıfpen eseptelgen jolaqysy alynady. Sıngapýrlyq «aqyldy jol» júıesi kólik qozǵalysyn retteýde tıimdiligin dáleldedi. Sondaı-aq, tsıfrlandyrý aıasynda elektrondy saýda júıesin damytyp, ashyq jáne jarııaly úkimettiń qyzmetin qalyptastyra alǵan bolatyn.
Japonııanyń Tokıosy da ekonomıkalyq damýdyń dańǵyl jolyna osyndaı «aqyldy qala» jobasy arqyly jetti. Olar barlyq salany kompıýterlendirýge basymdyq berip, robot tehnologııalaryn áleýmettik jáne óndiristik jumystarǵa tartty. Osylaısha, ekonomıkalyq damýdyń jolyn tapqan edi. Atalǵan joba qaladaǵy kóptegen sharýashylyq jumystary men qyzmet túrleriniń tıimdiligin arttyryp, ınnovatsııalardy damytýǵa tartymdy jaǵdaı jasaýda.
San-Frantsıskoda «aqyldy qala» jobasynyń arqasynda qoǵamdyq kólik pen turǵyn úı sharýashylyǵy rettelgen bolatyn. Kólikti jáne turǵyn úı sharýashylyǵy jumysyn qadaǵalap, baqylaıtyn 60-tan astam kompıýterlik baǵdarlama engizilgen. Sonymen qatar, ózdiginen júretin kólikter paıda bolyp, áleýmetke sapaly qyzmetin usynýda. Aldaǵy ýaqytta qalada janar-jaǵarmaımen júretin birde-bir kólik bolmaıdy degen josparlary da bar.
«Aqyldy qalalar» «aqyldy ult» úshin. Qazaqstandyq tájirıbe: Astana
«Tsıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda «Smart City» jobasy qolǵa alyndy. Ondaǵy maqsat - qala turǵyndaryn jaıly ómirmen qamtamasyz etip, qoǵam ómiriniń barlyq salasyn barynsha avtomattandyryp, ómir sapasyn arttyrý bolyp tabylady.
QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń bıylǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýtsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «zamanaýı tehnologııalar jyldam ósip kele jatqan megapolıstiń problemalaryn tıimdi sheshýge jol ashady» dep atap kórsetken bolatyn. Sonymen qatar, «Astananyń tájirıbesi negizinde «Smart Sıtı» «etalondy» standartyn qalyptastyryp, Qazaqstan qalalary arasynda ozyq praktıkany taratýdy jáne tájirıbe almasý isin bastaý kerek» dep túıindegen Memleket basshysy, «aqyldy qalalardyń» alatyn ornyna da erekshe toqtalǵan edi. Aıtýynsha, mundaı qalalar óńirlik damýdyń, ınnovatsııany taratýdyń jáne elimizdiń barlyq aýmaǵynda turmys sapasyn arttyrýdyń lokomotıvterine aınalady.
«Aqyldy qala» jobasyn aldymen Astana, Almaty, Shymkent, Aqtóbe, Qaraǵandy sııaqty qalalarda jan-jaqty engizý josparlanyp otyr. Osyǵan sáıkes, qazirgi tańda árbir oblys qajetti baǵytyn tańdady. Ol boıynsha, Astana - qoǵamdyq qaýipsizdik pen turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyq sala, Almaty - kólik salasyn tıimdi basqarý, Shyǵys Qazaqstan oblysy - ekologııa men bıznes, Jambyl oblysy qaýipsizdik, Batys Qazaqstan oblysy - densaýlyq saqtaý men turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyq salasy, al Ońtústik Qazaqstan oblysy bilim berý salasynda aqparattyq tehnologııalardy keńinen paıdalanýy qajet. Bul baǵyttar árbir aımaqtyń ózindik damýyna jol ashyp, jaqsy nátıjelerge jetýge járdemdesedi.
Elordada osy jobanyń aıasynda kóptegen ıgi sharalar qolǵa alyndy. Máselen, smart-emhana, smart-mektep, smart-bıletter, smart-tólemder, smart-kósheni jaryqtandyrý, turǵynnyń biryńǵaı kartasy, qaýipsiz qala (TQKJ). Bul jobalar qazirgi tańda birtindep júzege asyrylyp, óz tıimdilikterin kórsetýde.
