Іsikti emdeýden eksport ónimderine deıin: Qazaqstanda ıadrolyq tehnologııalar qalaı jumys isteıdi

Instıtýttyń basty ortalyǵy – 1967 jyldan beri jumys istep kele jatqan VVR-K sýly zertteý reaktory. 2016 jyly ol MAGATE-niń talaby boıynsha tómen baıytylǵan ıadrolyq otynǵa aýystyrylǵan. Instıtýttyń bas dırektory Saıabek Sahıevtiń aıtýynsha, munda qaýipsizdik máselesine basty basymdyq berilgen. Baqylaý úzdiksiz júrgiziledi, al MAGATE ınspektsııasy kez kelgen ýaqytta tekseris uıymdastyra alady.

Búgingi tańda ıAdrolyq fızıka ınstıtýty irgeli ǵylymdy, zamanaýı tehnologııalardy, óndiristi jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty toǵystyryp otyr.

- Bizdiń ınstıtýtta álemge tanymal ǵalymdar eńbek etip qana qoımaı, kóptegen elderde moıyndalǵan tehnologııalar ázirlenedi. Ónimderimizdi eksporttaıtyn memleketterdiń sanyn arttyrdyq. MAGATE-niń qoldaýymen ónimderimiz Frantsııa, Germanııa, AQSh, Reseı, Túrkııa jáne Qyrǵyzstanǵa jetkizilip jatyr, – dedi Saıabek Sahıev.

Medıtsınada mańyzdy preparattar

Instıtýt jumysynyń eń mańyzdy baǵyttarynyń biri — qaterli isik aýrýlaryn anyqtaý men emdeýge arnalǵan radıofarmpreparattar óndirisi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda ıadrolyq dıagnostıka úshin qoldanylatyn preparattardyń shamamen 85%-y osy jerde shyǵarylady. Olar Almaty, Astana, Aqtaý, Qyzylorda, Shymkent qalalaryna jetkiziledi, al taıaý arada bul tizimge Qaraǵandy, kelesi jyly Óskemen qalalary qosylady.

Saıabek Sahıevtiń sózinshe, Qyrǵyzstannan da ótinim túsken, al bolashaqta ınstıtýt óz ónimderin Pákistanǵa da jetkizýi múmkin. Bul mindetti iske asyrý úshin ınstıtýt elimizdegi áýe tasymaldaýshylarymen jáne medıtsınalyq mekemelermen tyǵyz baılanys ornatqan.

- 2024 jyldan bastap bizge áýe tasymaly boıynsha Air Astana kompanııasy kómektesip keledi. Sebebi radıofarmpreparattardyń paıdalaný ýaqyty óte qysqa. Mysaly, ftordyń belsendiligi ár 109 mınýt saıyn eki ese tómendeıdi. Sondyqtan preparatty óndirý ǵana emes, ony jyldam jetkizý de óte mańyzdy. Qalalarǵa jetkizýdiń barlyq joldaryn jergilikti dárigerlermen ǵana emes, áýejaılarmen de birlese otyryp pysyqtadyq, tıisti qyzmetkerlerdi oqytyp-úırettik, – dedi Saıabek Sahıev.

Sondaı-aq ınstıtýt aýrýdy erte anyqtaýǵa qajetti ftordezoksıglıýkoza óndirý úshin taǵy bir údetkishti iske qosýdy josparlap otyr.

Instıtýt mamandary radıofarmatsevtıka naryǵynda elimizdiń álemdik deńgeıdegi iri oıynshylardyń birine aınala alatynyna senimdi. Bolashaqta munda aktınıı-225 radıoızotopy negizinde farmpreparattar shyǵarý kózdelip otyr. Keıbir sheteldik kompanııalar qazaqstandyq ónimge qazirdiń ózinde qyzyǵýshylyq tanytqan.

Instıtýttyń bas dırektorynyń aıtýynsha, Japonııanyń «Sumitomo» kompanııasy atalǵan qosalqy ónimdi bir kıýrı úshin 10-20 mıllıon dollar aralyǵynda satyp alýǵa daıyn ekenin bildirgen. Saıabek Sahıev aktınıı-225 negizindegi radıofarmpreparattar óndirisi otandyq ǵylymnyń damýyna ǵana emes, el ekonomıkasyna da eleýli úles qosatynyn atap ótti

Aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan ıadrolyq tehnologııalar

Bolashaǵy zor jobalardyń biri – aǵyn sýlardy radıatsııalyq óńdeý tehnologııasy. Bul tehnologııa óndiris pen aýyl sharýashylyǵyna qajetti tehnıkalyq sý alýǵa, al keleshekte tipti ishýge bolatyn taza sý shyǵarýǵa múmkindik bermek.

- Búkil álem aǵyn sýlardy ártúrli maqsatta paıdalanyp otyrǵanda, Qazaqstan áli kúnge deıin ony tolyq kólemde qoldanbaı keledi. Biz aǵyn sýlardy óńdep, aýyl sharýashylyǵy alqaptarynda paıdalana alamyz. Bul — qoldanýdyń eń qarapaıym deńgeıi. Olardy tehnıkalyq sýǵa aınaldyrýǵa bolady, sonda qazaqstandyqtar kólikterin aýyzsýmen emes, tehnıkalyq sýmen jýatyn bolady. Sondaı-aq Sıngapýrda sekildi ózindik quny joǵary bolsa da, odan aýyzsý alýǵa múmkindigimiz bar. Bul tehnologııany biz Qazaqstannyń kez kelgen qalasynda jarty jyldan bir jarym jylǵa deıingi merzimde ornatyp berýge daıynbyz, – dep túsindirdi ol.

Taǵy bir baǵyt aýyl sharýashylyǵy salasymen baılanysty. Ratsııalyq tehnologııalar jınalǵan ónimdi óńdeýge múmkindik beredi, bul onyń saqtalý merzimin edáýir uzartyp, ysyrapty azaıtady. Sonymen qatar tuqymdy sebý aldynda óńdeý ádisteri de bar, olar ónimdilikti arttyryp, dánniń ónip shyǵýyn tezdetedi.

Radıatsııalyq fondy baqylaý

Odan bólek ınstıtýt radıoekologııalyq baqylaý júrgizedi. Keshendi ekologııalyq zertteýler ortalyǵy – ıAdrolyq fızıka ınstıtýtynyń qurylymdyq bólimsheleriniń biri. Ol radıatsııalyq ekologııa men jalpy el ekonomıkasy úshin taldaýdyń ıadrolyq-fızıkalyq ádisterin ázirleýmen, engizýmen jáne qoldanýmen aınalysady.

- Qazaqstan – óziniń ıadrolyq qarýsyz el retindegi mártebesin kúrdeli ıadrolyq tarıhymen ushtastyryp otyrǵan biregeı memleket. El aýmaǵynda radıatsııalyq baqylaýdy, tekserýdi jáne zertteýdi jaýapkershilikpen júrgizýdi talap etetin ıadrolyq mura nysandary men ýran kenishteri ornalasqan. Qazaqstan ýran óndirýden álemde kósh bastap tur, sonymen birge atom energetıkasyn damytý jolyna tústi. Atom energetıkasyn jaýapkershilikpen damytý úshin qorshaǵan ortanyń sapasyn, halyqtyń densaýlyǵy men qaýipsizdigin baǵalaýdyń taldamalyq jáne ekologııalyq tásilderin jetildirý qajet. Bul – bizdiń qyzmetimizdiń negizgi baǵyttarynyń biri, – dep túsindirdi ortalyq bastyǵy Marııa Severınenko.

Qazirgi ýaqytta ortalyq radıoekologııalyq zertteýlerdiń barlyq keshenin oryndaýǵa qaýqarly. Oǵan zertteý baǵdarlamalaryn ázirleýden bastap qorshaǵan orta nysandarynan synamalar alý jónindegi ekspedıtsııalyq jumystar, keıingi zerthanalyq taldaýlar, qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý, derekterdi statıstıkalyq óńdeý, usynymdar daıyndaý, saýyqtyrý sharalaryn júrgizý jáne zertteý nátıjelerin derekqorlarda jumystary kiredi.

Zerthanalardyń birinde qorshaǵan orta nysandarynyń: topyraqtyń, sýdyń, ósimdikterdiń jáne bıonysandardyń radıonýklıdtik jáne elementtik quramy anyqtalady. Zerthana Batys Qazaqstan oblysyndaǵy burynǵy «Azǵyr» synaq polıgony, «Lıra» nysandary sııaqty jerlerdi baqylaýǵa qatysady, sondaı-aq Qazaqstannyń transshekaralyq ózenderiniń sapasyna birlesken monıtorıng júrgizedi.

— Qazaqstanda Semeı polıgonynyń keıbir aýmaqtaryn qospaǵanda, radıatsııalyq lastaný deńgeıi joǵary nysandar qalǵan joq dep tolyq jaýapkershilikpen aıta alamyz. Biz zertteý júrgizetin nysandarda birqatar qunarlandyrý sharalarynyń arqasynda radıoekologııalyq jaǵdaı qalypqa keldi, — dep atap ótti ol.

Atom salasyna kadrlar daıarlaý

Qazaqstanda atom elektr stantsııasyn salý týraly sheshim qabyldanǵannan keıin mamandar daıarlaý máselesi basty nazarǵa shyqty. Atom elektr stantsııasy úshin kadrlardyń úsh deńgeıi qajet: joǵary kásibı bilimi bar mamandar, tehnıkalyq bilimi bar mamandar jáne qurylysshylar, dánekerleýshiler sııaqty jumysshy mamandyqtarynyń ıeleri.

ıAdrolyq fızıka ınstıtýtynda salanyń bolashaq kadrlaryn daıarlaý úshin qajetti ınfraqurylym men tájirıbe bar. Bul jerde 2000, 2003 jáne 2017 jyldardan bastap MAGATE-niń qoldaýymen ashylǵan úsh oqý ortalyǵy jumys istep tur. Osy jyldar ishinde bul ortalyqtar Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderinen 5 myńnan astam maman daıarlap shyǵardy. Sonymen qatar jas qyzmetkerlerdiń de qatary únemi artyp keledi: búginde ujymnyń shamamen úshten birin 35 jasqa deıingi mamandar quraıdy.

Eske salaıyq, buǵan deıin Qazaqstandaǵy alǵashqy AES-ke qansha qarajat jumsalatynyn jazǵanbyz.