Skrollıng dáýiri: aqparat tutyný mádenıeti qalaı ózgerip jatyr?
ASTANA. KAZINFORM – Búginde jeli algorıtmderi nazardy ózine baılap, ýaqyttyń qalaı ótkenin sezdirmeıtin jańa tsıfrlyq ádet qalyptastyrdy. Sarapshylar úzdiksiz skrollıngtiń mı qyzmetine yqpalyn aıtyp, alańdaýshylyq bildirýde. Taqyrypty Kazinform tilshisi zerdelep kórdi.
Brain rot tsıfrlyq dáýirdiń jańa sındromy ma?
TikTok, Instagram Reels, YouTube Shorts sııaqty platformalar aqparat tutyný mádenıetin túbegeıli ózgertti. Olar kóńil kóterip qana qoımaı, jańa bilim alýǵa, qoǵamdyq pikir men saıası úrdisterge áser etýge yqpal etedi. Degenmen mamandar bul ózgeristiń ekinshi jaǵyna nazar aýdarady.
Ǵalymdardyń túsindirýinshe, árbir qyzyqty qysqa vıdeo mıda dofamınniń bólinýin kúsheıtedi. Bul – qýanysh pen lázzat sezimine jaýap beretin hımııalyq protsess. Sonyń nátıjesinde adam kelesi kontentti kórýge umtylyp, lentany qaıta-qaıta jańartyp, sheksiz skrollıngke túsedi.
Qubylystyń keń taraǵany sonshalyq, 2024 jyly Oksford sózdigi «Brain rot» («mıdyń shirýi») tirkesin jyldyń sózi dep tanyǵan. Alaıda bul uǵym mıdyń fızıkalyq turǵyda zaqymdanýyn emes, tsıfrlyq kontentti shamadan tys tutyný saldarynan oılaý qabiletiniń álsireýin sıpattaıdy.
Zertteýler de bul úrdiske nazar aýdartady. «Tsıfrlyq amnezııaǵa» qatysty ǵylymı eńbekterdiń birinde qysqa formattaǵy beınesabaqtardy kórgen stýdentterdiń aqparattyń shamamen 40 paıyzyn ǵana este saqtaǵany anyqtalsa, uzaq ári tereń túsindiriletin vıdeolardy kórgender 65 paıyzǵa deıin meńgergen. Bul qysqa kontenttiń aqparatty tez qabyldatqanymen, uzaq merzimdi este saqtaýǵa árdaıym tıimdi emestigin kórsetedi.
Sarapshylardyń pikirinshe, basty másele – aqparatty oı súzgisinen ótkizbeı tutynýda. Osy qubylysty sıpattaý úshin búginde «klıptik oılaý» uǵymy jıi qoldanylady.
QazUÝ-dyń PhD doktoranty, psıholog Qazbek Ahmetovtiń aıtýynsha, qazirgi jastar aqparatty tutas oqıǵa retinde emes, fragment arqyly qabyldaýǵa beıim.
– Qysqa vıdeolar – 30 sekýndtyq bı, 15 sekýndtyq ázil, 10 sekýndtyq retsept – adamnyń aqparatty tutas emes, úzik-úzik qabyldaýyna ákeledi. Adamnan «ne kórdiń?» dep suraǵanda, ol naqty oqıǵany emes, tek estelikterdi aıtady. Bul qubylys keıde sot zalyndaǵy kýágerlerdiń jadymen salystyrylady. Olardyń esinde «qyzyl kúrteshe», «qatty dybys», «bulyńǵyr beıne» sııaqty bólshekter ǵana qalady, – deıdi ol.
Osylaısha, bastapqyda pop-mádenıetten shyqqan «klıptik oılaý» uǵymy búginde psıhologııa men bilim berý salasynda keńinen qoldanyla bastady.
Balalar men gadjet: tyıym ba, tárbıe me?
Keıbir pikirler boıynsha, «klıptik oılaý» ýaqyt óte kele Altsgeımer aýrýyna alyp keledi degen túsinik bar. Alaıda sarapshylar mundaı tujyrymnyń ǵylymı negizi joq ekenin aıtady.
– Ǵalymdar qysqa vıdeolardyń neırondardy buzatynyna dálel tappaǵan. Altsgeımer – genetıka, jas jáne bıohımııalyq protsestermen baılanysty kúrdeli neırodegeneratıvti aýrý. Biraq alańdaýǵa sebep joq degen sóz emes. Negizgi qaýip janama faktorlarda. Ol – sozylmaly stress pen uıqynyń buzylýy. Osyndaı jaǵdaılar mıdyń kognıtıvtik resýrsyn álsiretedi. ıAǵnı másele áleýmettik jeliniń ózinde emes, sol ortada qalyptasatyn ómir saltynda, – deıdi Qazbek Ahmetov.
Psıhologtyń aıtýynsha, qysqa kontenttiń eń úlken áseri áleýmettik deńgeıde baıqalady. Aqparatty ústirt qabyldaý ádeti ásirese balalarǵa qatty yqpal etedi. Sarapshy keltirgen derekke sáıkes, qazir balalardyń shamamen 90 paıyzynda gadjetke táýeldiliktiń belgileri baıqalady.
– Mı kóp aqparatty óńdep úlgermeıdi, aqparattyq shýdyń ishinde durys baǵyt tabý da qıyn. Al balalar týǵannan bastap osy aǵynnyń ishinde ósip keledi. Sondyqtan úsh jasqa deıingi balalarǵa mýltfılm men qysqa vıdeolar kórsetýge bolmaıdy. Olar sıýjetti emes, tek jyldam aýysatyn kadrlardy qabyldaıdy, – deıdi maman.
Balalardyń tsıfrlyq ortadaǵy qaýipsizdigi sońǵy jyldary memlekettik deńgeıde de talqylanyp júr. Máselen, Májilis depýtaty Sergeı Ponomarev Ulttyq quryltaıda 16 jasqa deıingi jasóspirimderdiń áleýmettik jelilerdi paıdalanýyna shekteý engizý máselesin kóterdi. Onyń pikirinshe, bul baǵyttaǵy sheshimder jan-jaqty zertteýge negizdelýi tıis.
– Halyqaralyq tájirıbege nazar aýdarý qajet. Keı elderde 14 jasqa deıin shekteý qoıylsa, keıbirinde 16 jasqa deıin jetedi. Bul – tyıym emes, kerisinshe sanaly tulǵa qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan qadam, – dedi depýtat.
Degenmen mamandar máseleni tek shekteýmen sheshý jetkiliksiz ekenin aıtady.
– Balaǵa tyıym salýdan góri túsindirý mańyzdy. Ol ózine qajet aqparatty syrttan emes, eń aldymen ata-anasynan alýy tıis, – deıdi Almaty qalalyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń dırektory Sapar Rahmansheev.
Skrollıng dáýiri men kitap mádenıeti
QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI Saıası zertteýler bóliminiń bas sarapshysy Áıgerim Abdrashıtova álemde kitap oqýǵa degen qyzyǵýshylyqtyń tómendep bara jatqanyn aıtady. Al bul úrdis dál osy tsıfrlyq kontentti úzdiksiz tutyný mádenıetiniń kúsheıýimen baılanysty.
Sarapshynyń aıtýynsha, muny halyqaralyq derekter rastaıdy. Máselen, Ulybrıtanııadaǵy National Literacy Trust uıymynyń málimeti boıynsha, 8–18 jas aralyǵyndaǵy balalar men jasóspirimderdiń tek 32,7%-y ǵana bos ýaqytynda kitap oqýdy unatatynyn aıtqan. Al kún saıyn kitap oqıtyndardyń úlesi 18,7%-dy qurap, sońǵy 20 jyldaǵy eń tómen kórsetkishke jetken. Elimizdegi jaǵdaı da osy tendentsııadan alshaq emes.
– Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń derekterine sáıkes, saýalnamaǵa qatysqandardyń 51,2%-y sońǵy bir jylda birde-bir kitap oqymaǵan. Al 29%-y 1–3 kitap qana oqyǵan. Tek 19,2%-y ǵana jylyna 4 jáne odan da kóp kitap oqıtynyn kórsetken, – dedi spıker.
Degenmen kitap oqý mádenıetinde transformatsııa bar. ıAǵnı oqý mádenıeti jańa tsıfrlyq formattarǵa beıimdelip keledi.
Máselen, sońǵy jyldary áleýmettik jeli men tsıfrlyq keńistikte kitap tóńireginde jańa oqyrman qaýymdastyqtary qalyptasty. Kitap klýbtary, oqyrman kezdesýleri, Telegram arnalary men blogtar oqý mádenıetin jańa deńgeıge kóterip otyr. Sarapshynyń pikirinshe, búginde kitaptar talqylanady, keıipkerlerge taldaý jasalady, jańa avtorlar tanystyrylady. Sonymen qatar fan-ádebıet te jeke mádenı qubylysqa aınalyp otyr.
Bul ózgerister halyqaralyq zertteýlermen rastalǵan. HarperCollins derekterine sáıkes, áleýmettik jeliler jasóspirimderdiń kitappen tanysýyna aıtarlyqtaı yqpal etip otyr.
– Máselen, 14–17 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderdiń ishinde BookTok arqyly kitap týraly biletinderdiń úlesi 2024 jylǵy 23%-dan 2025 jyly 27%-ǵa deıin ósken. Al YouTube arqyly kitap týraly aqparat alatyn jastardyń úlesi 25%-dan 30%-ǵa jetken. Búginde oqý tek jeke ádet emes, belgili bir qaýymdastyqqa qatystylyq formasyna aınalyp otyr, – dedi ol.
Skrollıng ádetinen shyǵýdyń bir joly retinde sarapshylar kitap oqýǵa qaıta bet burýdy usynady.
– Erte jastan kitap oqýǵa daǵdylaný mańyzdy. Tsıfrlyq ortada ósken býyn kóp tapsyrmany qatar oryndaı alady. Olar bir mezette mýzyka tyńdap, sóılesip, áleýmettik jeli qoldana otyryp, oqý men basqa isterdi qatar alyp kete alady. Bul – zamanaýı daǵdylardyń bir qyry. Tek taım-menedjmentke mán berý qajet, – deıdi Áıgerim Abdrashıtova.
Jalpy alǵanda, kitap oqý da, aqparat tutyný mádenıeti de joǵalyp jatqan joq. Olar tek tsıfrlyq dáýirdiń yqpalymen jańa formaǵa beıimdelip keledi. Endigi negizgi mindet – sheksiz skrollıng pen sanaly aqparat tutyný arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaı bilý.
