SQO-ǵa 40 jyl buryn ákelingen maraldardyń qazirgi jaǵdaıy qandaı
PETROPAVL. KAZINFORM — Qysta jabaıy janýarlarǵa qorek tabý qıyn. Mundaıda qoryqshylar olarǵa kómekke keledi.
Sýyq túse salysymen janýarlardy qosymsha azyqtandyrý bastalady. Arnaıy jabdyqtalǵan qorektendirý alańdaryna tuz, dándi daqyldar, shóp jáne aǵash butaqtarynan daıyndalǵan «jasyl sypyrǵyshtar» qoıylady.
Tuz janýarlardyń aǵzasyn nyǵaıtýǵa qajet bolsa, shóp pen jem energııa kózi retinde mańyzdy. Qaıyń men terektiń butaqtary dárýmenge baı qosymsha azyq bolyp sanalady.
Buryn óńirge «Krasnyı bor» degen atpen belgili bolǵan qoryqshanyń qazir ataýy jańarǵanymen, atqaratyn qyzmeti ózgermegen.
Janýarlar álemin qorǵaý boıynsha jedel qyzmet dep atalatyn mekemeniń mindeti — jabaıy janýarlardy ıt-qusqa jem qylmaı kúzetip, qystan aman shyǵýyna jaǵdaı jasaý.
— Qazir bul aýmaq rezervtik qor bolyp esepteledi. Kez-kelgen ýaqytta ańshylyq alqaby retinde jekemenshikke berilýi múmkin. Memlekettik mekeme 62,3 myń ga aýmaqty alyp jatyr. Byltyrǵy sanaq kezinde 1677 maral, 460 shaqty dońyz, 1700-deı sibir eligi boldy. Bıyl aqpannyń 20-synan bastap sanaýǵa kirisemiz, — deıdi dırektordyń mindetin atqarýshy Nıkolaı Gýselnıkov.
Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń negizi ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldary qalanǵan. Osy salada 47 jyl eńbek etip kele jatqan Nıkolaı Gýselnıkovtyń eńbek joly da osynda bastalǵan eken.
— 1979 jyly alǵash ret dońyzdardy ákelip jiberdik. 1982 jyly 20 bas maraldy qonystandyrdyq. Sodan kóbeıdi ǵoı, qazir maral-elikter Aıyrtaý aýdanynda da kezdesedi. Byltyr qysqa dep 98 tonna jem aldyq. 100 tonnaǵa jýyq shóp ázirledik. 11,5 myń sypyrtqy daıyndaldy. Ózderińiz kórgendeı janýarlardyń kúıi jaqsy. Uńǵymamyz bar, sýaramyz, jem-shóp beremiz. Sol sebepti kóbine alysqa uzap ketpeıdi. Keıbiri tebindeýdi de qoıdy, — deıdi Nıkolaı Gýselnıkov.
Rýslan Qusaıynov mekemede ormanshy-qoryqshy ınspektor bolyp eńbek etedi. Soǵystan aman-esen kelgen atasy da, ákesi de osynda jumys istegen.
— Kishkentaıymnan osynda ákemmen birge kelip, janýarlarǵa qamqorlyq jasap óstim. Bir kezderi bul jumystan ketken kezderim de boldy, biraq, qaıtyp keldim. Aýylda týyp óskennen keıin tabıǵatty, taza aýany, dalany ańsaısyń. Bul jerde eńbek etkenime on jyldan asty. Súıip istegennen keıin eshqandaı qıyndyqqa moıymaısyń, — deıdi Rýslan.
Bıylǵy qys jumsaq, aıaz qatty bolmady, qar da juqa. Sondyqtan tuıaqty janýarlar qoregin ózderi de ońaı taýyp júr.
Soǵan qaramastan qoryqshylar olarǵa kúndelikti jem-shóbin berip, kútimge alǵan.
— Jeti alań bar. Sol jerge jem-shóp, sypyrǵyshtar aparyp tastaımyz. Bul maraldar úıirimen júredi. Atalyqtary úıirge ıe bolyp, shashaý shyǵarmaıdy. Jyl saıyn múıizin tastap, jańartyp otyrady. Sondaı-aq múıizine jylyna bir tarmaq qosylyp otyrady. Tarmaǵyna qaraı jasyn bilýge bolady. Urǵashylarynda múıiz bolmaıdy. Kóktemniń sońynda, mamyr aıynyń aıaǵy men maýsym basynda tóldeıdi. Ádette elik sııaqty egizden emes, bir buzaý týady. Maral elikke qaraǵanda iri keledi, sıyrmen salystyrýǵa bolady. Maraldardyń taǵy bir ereksheligi — adamǵa jaqyn, elikter úrkek keledi. Kúnde kórip júrgennen keıin, qorektendirgennen keıin bizden qoryqpaıdy, — deıdi qoryqshy.
Buǵan deıin elý jyl ǵumyryn orman sharýashylyǵyna arnaǵan SQO turǵyny Sáýle Súleımenova týraly jazǵan edik.
