SQO-da sońǵy úsh jylda 700-ge jýyq jańa arheologııalyq eskertkish anyqtaldy - arheolog

Óńirdiń arheologııalyq murasy, jańadan tabylǵan nysandar týraly Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty Soltústik Qazaqstan fılıalynyń dırektory Merýert Qııasbekqyzymen áńgimelestik.

- Merýert Qııasbekqyzy, Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń Soltústik Qazaqstan fılıalynyń qurylǵanyna kóp bola qoıǵan joq. Fılıaldyń bul óńirde qajettiligi neden týyndady?

- Soltústik Qazaqstan arheologııalyq turǵydan óte mańyzdy óńir. Munda tas dáýirinen bastap ortaǵasyrlarǵa deıingi tarıhı-mádenı úderisterdi sıpattaıtyn kóptegen eskertkish bar. Botaı mádenıeti sııaqty álemdik ǵylym úshin mańyzy zor arheologııalyq nysandardyń osy aýmaqta ornalasýynyń ózi óńirdiń ǵylymı áleýetin kórsetedi.

Alaıda tarıhı murasy baı bolǵanymen, Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵy arheologııalyq turǵydan birkelki ári júıeli zertteldi dep aıta almaımyz. Sondyqtan fılıaldy qurýdaǵy negizgi maqsattyń biri - óńirdegi arheologııalyq zertteýlerdi turaqty ǵylymı negizge qoıý, jergilikti mamandardyń áleýetin biriktirý jáne arheologııalyq murany anyqtaý, zertteý, saqtaý jumystaryn jańa deńgeıge kóterý boldy.

Fılıal 2022 jylǵy 18 qarashada resmı tirkeýden ótip, jumysyn bastady. Biz Petropavldaǵy M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń tarıhy mýzeıi ǵımaratynda ornalasqanbyz. Qurylǵan kúnnen beri osy jergilikti joǵary oqý ornymen, Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetimen, Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeılerimen, atalǵan oblystardyǵy tarıhı-mádenı murany qorǵaý jáne paıdalaný ortalyǵymen jáne memlekettik «Botaı» mýzeı-qoryǵymen tyǵyz ǵylymı baılanysta.

- Qazirgi ýaqytta qandaı da bir nátıje týraly aıtýǵa bola ma?

- Eń mańyzdy nátıjemiz - arheologııalyq barlaý jumystarynyń aýqymyn keńeıtip jatyrmyz. 2023-2024 jyldary Álkeı Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıýty Ǵylym jáne Joǵarǵy bilim mınıstrliginiń maqsatty qarjylandyrý baǵdarlamasy aıasynda «Mádenı-tarıhı úrdis kontekstindegi Soltústik Qazaqstan: tas dáýirinen bastap etnografııalyq búginge deıin» atty jobasyn júzege asyrdy. Onyń aıasynda oblystyń 13 aýdanynda izdestirý jáne barlaý jumystary júrgizildi.

Buǵan deıin Soltústik Qazaqstan oblysynda 438 arheologııalyq eskertkish bar degen málimet qalyptasqan edi. Al osy eki jyldaǵy barlaý nátıjesinde arheologııalyq nysandardyń sany 1200-den asty. Onyń 700-ge jýyǵy jańadan ashylǵan eskertkishter. Bul óńirdiń arheologııalyq kartasy biz oılaǵannan áldeqaıda kúrdeli ári baı ekenin kórsetedi.

- Demek, óńirde ashylmaǵan arheologııalyq nysandar óte kóp qoı?

- Iá. Eskertkish anyqtalmaıynsha, ony qorǵaý da, zertteý de, ǵylymı aınalymǵa engizý de múmkin emes.

Sondyqtan alǵashqy kezeńde barlaý jumystarynyń mańyzy óte joǵary. Biz belgili eskertkishterdi qaıta zertteýmen ǵana shektelmeı, jańa nysandardy izdeýge basymdyq berdik.

Ásirese, Soltústik Qazaqstannyń keıbir aýdandary arheologııalyq turǵydan jetkilikti deńgeıde zerttelmegen. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta barlaý geografııasyn keńeıtý qajet.

- Sizderdiń zertteýlerińizde ortaǵasyrlyq eskertkishterge erekshe nazar aýdarylǵan eken. Bul kezeńniń óńir tarıhyndaǵy orny qandaı?

- Ortaǵasyrlyq kezeń - Soltústik Qazaqstan óńiri tarıhynyń áli de jetkilikti zerttelmegen tustarynyń biri. Bizde qola dáýiri, erte temir dáýiri, Botaı mádenıeti týraly zertteýler birshama jaqsy qalyptasqan. Al ortaǵasyrlarǵa kelgende arheologııalyq derekter az ári fragmenttik sıpatta. Munyń basty sebepteriniń biri - buǵan deıin ortaǵasyrlyq kezeń eskertkishterine aýqymdy ári júıeli arheologııalyq zertteýlerdiń júrgizilmeýi.

Barlaý jumystary negizinen Esil ózeniniń basseıninde, onyń iri salalary Imanburlyq pen Aqqanburlyq boıynda júrgizildi. Sonymen qatar kólder júıesiniń soltústik-batys bóligi men Kókshetaý qyratynyń batys silemderi de qamtyldy. Budan bólek, Qamysty alqabynyń ońtústik-batys bóliginde barlaý jumystary júrgizildi.

Ókinishke qaraı, barlaý jumystary barysynda ortaǵasyrlyq kezeńge jatatyn tolyq stratıfıkatsııalanǵan qonystyq keshender anyqtalǵan joq. Jaqsy Jańǵystaý kóli mańyndaǵy jel men sý áserinen buzylǵan ortaǵasyrlyq qonys, sondaı-aq etnografııalyq 25 maýsymdyq qonys zertteldi. Sońǵy nysandardyń astynda ortaǵasyrlyq mádenı qabattardyń saqtalýy múmkin degen boljam bar.

- Ortaǵasyrlyq qonystardy tabýda qandaı qıyndyqtar bar?

- Birinshiden, óńirde qonystardyń qazirgi kezde eginshilik jumystary júrgiziletin aýmaqtarda ornalasýy sebep. Bul jaǵdaı arheologııalyq eskertkishterge eleýli antropogendik áser etedi.

Ekinshiden, ortaǵasyrlyq halyqtyń bir bóligi maýsymdyq nemese kóshpeli ómir saltyn ustanǵan bolýy yqtımal. Demek, olardyń turaqtary biz dástúrli túrde elestetetin iri ári kúrdeli qurylystar túrinde saqtalmaýy múmkin.

Bul jerde qystaýlardy zertteýdiń mańyzy erekshe. Álkeı Marǵulan Ortalyq Qazaqstandaǵy zertteýlerinde osyndaı máselelerge nazar aýdarǵan. Sondyqtan Soltústik Qazaqstanoblysyndaǵy ortaǵasyrlyq qonystardy izdeýde de osy baǵyttyń ǵylymı múmkindigi joǵary dep esepteımin.

- Barlaý barysynda naqty qandaı ortaǵasyrlyq eskertkishter anyqtaldy?

- Ǵabıt Músirepov atyndaǵy jáne Esil, Aıyrtaý, Shal aqyn aýdandary aýmaǵyndaǵy zertteýler barysynda 15 ortaǵasyrlyq qorym, erte ortaǵasyrlyq kezeńge jatatyn 3 jeke oba, ortaǵasyrlyq nysandar saqtalýy múmkin 10 etnografııalyq zırat jáne ortaǵasyrlyq oba ornalasqan bir kýlttik qurylys anyqtaldy.

Ǵylymı qyzyǵýshylyq týdyrǵan nysandardyń qatarynda Shýdasaı, Jaqsy Jańǵystaý 7 jáne 8, Chıstopole 2, Sımonovka 11 jáne 12, Prıvolnoe qorymdary bar.

Sımonovka 11 eskertkishiniń ereksheligi - munda qımaq-qypshaq kezeńine jatatyn boljamdy kýlttik qurylys bar. Nysanda rıtýaldyq áreketter men as berý belgileri baıqalady.

- SQO-nyń Altyn Orda dáýirindegi orny týraly ne aıtýǵa bolady?

- Bul óńirdi Altyn Orda tarıhynan bólek qarastyrýǵa bolmaıdy. Óıtkeni bul aımaq Eýrazııa dalasyndaǵy tarıhı-mádenı jáne kommýnıkatsııalyq úderisterdiń bir bóligi boldy.

Búginde Qyzyloba, Aq ırıı sııaqty eskertkishterge qatysty zertteýler júrgizilip jatyr. Ásirese Aq ırıı nysanyna qatysty jańa ǵylymı derekter qyzyǵýshylyq týǵyzady.

Kóp jyldar boıy bul eskertkish erte temir dáýiriniń qonysy retinde zerttelip keldi,oǵan negiz bolatyn materıaldar da bar. Arheologııa ınstıtýtynyń yqpalymen arheologııalyq materıaldarǵa Lıtvanyń Vılnıýs qalasyndaǵy radıokarbon zerthanasynda C14 taldaýy júrgizildi. Nátıjeler nysannyń ortaǵasyrlyq kezeńge, sonyń ishinde Altyn Orda dáýirine jaqyn ekenin kórsetti.

Búgin biz Altyn Orda týraly kóp aıtyp júrmiz. Bul óte mańyzdy. Biraq tarıhty tek maqtanatyn taqyryp retinde emes, ǵylymı turǵydan tereń zertteýdi qajet etetin sala retinde qaraýymyz kerek.

Qazaqstan tarıhynyń jańa akademııalyq kóptomdyǵynda Altyn Orda kezeńine arnaıy tomnyń arnalýy da osy qajettilikti kórsetedi. Biz óz tarıhymyzdy jazba derektermen qatar arheologııalyq derekter arqyly da tereńdete túsýimiz kerek.

Menińshe, Soltústik Qazaqstan oblysynyń arheologııalyq murasy áli tolyq ashylmaǵan úlken ǵylymı keńistik. Biz búgin tapqan 700-ge jýyq jańa eskertkish - sol keńistiktiń tek bir bóligi. Al onyń ar jaǵynda áli talaı ǵylymı jańalyq jatyr.

Sondyqtan bizdiń mindetimiz - sol murany taýyp qana qoıý emes, zertteý, saqtaý jáne kelesi urpaqqa ǵylymı turǵyda durys jetkizý.

Buǵan deıin ortaǵasyrlyq Jankent qalashyǵynda arheologııalyq qazba jumysy bastalǵanyn jazǵan edik.