SQO-da qandaı tabıǵat eskertkishteri bar
PETROPAVL. KAZINFORM - Soltústik Qazaqstan oblysynda respýblıkalyq mańyzy bar 12 tabıǵat eskertkishi memlekettik qorǵaýǵa alynǵan.
Olardyń toǵyzy Aıyrtaý aýdanynda, ekeýi Qyzyljar aýdanynda jáne bireýi Jambyl aýdanynda ornalasqan. Tabıǵı muranyń basym bóligi relıkti qaraǵaıly ormandar, erekshe granıtti jartastar jáne sırek kezdesetin tabıǵı landshafttar. Jalpy aýmaǵy – 181,4 ga.
«Jańajol» qaraǵaıly ormany
Máselen, «Jańajol» qaraǵaıly ormany Jambyl aýdanyndaǵy Blagoveşenka aýylynan ońtústik-batysqa qaraı, Maıbalyq aýylynyń mańynda ornalasqan. Ol Esil men Tobyl ózenderiniń aralyǵyndaǵy ejelgi qumdy-shógindi jynystarda saqtalyp qalǵan sırek kezdesetin relıkti qaraǵaıly orman. Onyń jalpy aýmaǵy - 9 ga.
Ormanda negizinen kádimgi qaraǵaı ósedi. Aǵashtardyń ortasha jasy shamamen 110 jyl, 1,5 ǵasyr ósip turǵandary da bar. Qaraǵaılardyń ortasha bıiktigi 20 metr, al dińiniń ortasha jýandyǵy 30 santımetrge jetedi. Qalyń ósken ormanda buǵy múgi, paporotnık, mysyqtaban jáne ıtbúldirgen sııaqty ósimdikter ósedi. Sonymen qatar qaıyń men kókterek te kezdesedi.
Mamandardyń aıtýynsha, «Jańajol» qaraǵaıly ormany óziniń tabıǵı ornalasý ereksheligimen qundy. Ol qaraǵaılar úshin qalypty emes tabıǵı-geografııalyq aımaqta ornalasqandyqtan, erekshe qorǵaýdy qajet etedi. Ormannyń úlken eldi mekenderden alys ornalasýy onyń tabıǵı qalpyn saqtaýǵa oń áserin tıgizip otyr.
«Kúmis bor»
Qyzyljar aýdanyndaǵy «Kúmis bor» ormany da óziniń tańǵajaıyp tabıǵatymen erekshelenedi. Bolshaıa Malyshka eldi mekeniniń mańynda ornalasqan tabıǵat eskertkishi 83 ga aýmaqty alyp jatyr. Ormandaǵy keıbir qaraǵaılardyń jasy 2 ǵasyrdan asyp ketken.
Qaraǵaıly alqapty aınala qorshaǵan aqqaıyńdar kún sáýlesine shaǵylysyp, kúmisteı jarqyrap turady. Ormannyń ataýy osy erekshe kóriniske baılanysty qoıylǵan desedi. Onyń ósimdikter dúnıesi de alýan túrli. Munda soltústik óńirge tán ıtbúldirgen, qoıbúldirgen, múkter men qynalar, dárilik shópter, onyń ishinde valerıana men jelaıdar kezdesedi. Bul tabıǵı keshen óńirdiń bıoalýantúrliligin saqtaýda mańyzdy ról atqarady.
Qaraǵaıly orman
Osy aýdandaǵy taǵy bir tabıǵı eskertkish - Qaraǵaıly orman. 26 ga aýmaqty alyp jatqan tabıǵat eskertkishiniń ereksheligi – mundaǵy qaraǵaılar 1905 jyly burynǵy Polýdıno orman sharýashylyǵynyń negizinde qurylǵan Sosnov ormanshylyǵynda qoldan otyrǵyzylǵan. Al tabıǵat eskertkishi mártebesi oǵan 1986 jyly berilgen.
Qaraǵaı kóshetteri ormansyz ashyq alqapqa, kádimgi qara topyraqqa egilgen. Bir ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde bul orman tabıǵı ortaǵa jaqsy beıimdelip, aǵashtardyń bıiktigi búginde 16-20 metrge, al dińiniń ortasha jýandyǵy 18-24 sm-ge jetken.
Mamandardyń aıtýynsha, Qaraǵaıly ormannyń ǵylymı mańyzy zor. Bul alqap ormansyz jerlerdi kógaldandyrý arqyly qaraǵaıly ormandardyń aýmaǵyn ulǵaıtýǵa bolatyndyǵyn dáleldeıtin tájirıbelik úlgi sanalady.
Qalǵan tabıǵat eskertkishteri Aıyrtaý aýdanynda, kópshiligi Shalqar-Imantaý kýrorttyq aımaǵynyń aýmaǵynda ornalasqan. Máselen munda «Búrkit taýy» jáne bulaq bar. 3 ga jerdi alyp jatqan bul tabıǵı keshen kórkem landshaftymen, granıtti jartas betkeılerimen jáne jerden shyǵyp jatqan bulaǵymen erekshelenedi. Bulaqtyń sýy jyl boıy tartylmaı, móldir taza kúıin saqtaıdy.
«Búrkit taýy»
«Búrkit taýy» óńirdiń biregeı tabıǵı nysandarynyń biri sanalady. Taý eteginde dala jáne ormandy-dalaǵa tán ósimdikter ósip, janýarlar men qustardyń kóptegen túri mekendeıdi. Bıik jartastary men tabıǵı bederi bul aýmaqqa erekshe kórik bergen.
«Kazachıı» araly
Imantaý kólindegi «Kazachıı» araly 36 ga aýmaqty alyp jatyr. Imantaý eldi mekeninen 4 km qashyqtyqta ornalasqan. Joǵarydan qaraǵanda araldyń pishini júrekke uqsaıdy. Taǵy bir ereksheligi – aralda bul óńirde sırek kezdesetin kazak arshasy ósedi. Sonymen qatar aralda kádimgi qaraǵaı, qaıyń, shıe, tańqýraı sııaqty ósimdikter bar. Janýarlar dúnıesi de alýan túrli. Munda qustardyń kóptegen túrin, sondaı-aq sarybas jylan men surjylandy kezdestirýge bolady.
Úńgirli sarqyrama
Úńgirli sarqyrama tabıǵat eskertkishiniń jalpy aýmaǵy - 0,5 ga. Sarqyrama mańaıdaǵy bulaqtardan bastaý alady. Sý granıtti jynystardy jaryp ótip, tereńdigi 4 metrge deıin jetetin shaǵyn shatqaldan ótedi. Odan ári bıiktigi 2 metrlik jarqabaqtan tómen qulaıdy.
Aıyrtaý aýdanyndaǵy tabıǵat eskertkishteriniń basym bóligi – shoqylar. «Jarylǵan», «Ótkir», «Eki aǵaıyndy», «Sholý» shoqylary jáne «Kotelok» jartasy da erekshe qorǵaýǵa alynǵan.
Buǵan deıin Shalqar-Imantaýdaǵy 46 demalys ornynyń 13-i jańǵyrtýdy qajet etetinin jazǵan edik.
