SQO-da áli kúnge arqan esip, qamshy óretin sheber turady
PETROPAVL. KAZINFORM - Arqan esý, teri ıleý, qamshy órý, ishik tigý. Munyń bári qazirgi zamanda umyt bolyp barady. Al, láńginiń tipti ne ekenin bilmeıtinder kóp. Soltústik Qazaqstan oblysynda turatyn Ryspaevtar otbasy baıyrǵy salt-dástúrdi jańǵyrtyp keledi.
Meıram Ryspaev — ulttyq qolónerdiń birneshe túrin qatar meńgergen sheber. Bul oǵan qanmen daryǵan eken.
— Atam, keıin ákem buryn shana men arba istegen. Olarǵa kórshi aýyldardan da kelip tapsyrys beredi eken. Sondaı-aq qaıystan kúmispen kómkerip at ábzelderin jasaǵan. Al anamyz alasha toqyp, keste tikti. Quraq qurady. Otbasynda tórt bala: eki ul, eki qyz — barlyǵymyz «ata kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» demekshi, qolónerge jaqynbyz, — deıdi Meıram Kagoshuly.
Ol jylqynyń qyly men jalynan arqan esedi. Ereksheligi — bul jumysty ata-babalar qoldanǵan kóne tásilmen oryndaıdy. Arqan esýde «burama» dep atalatyn quraldy paıdalanady.
Úsh adam birigip, shıratylǵan qyldy tartyp otyryp, oraıdy. Osylaısha sapasy tekserilip, jýan-jińishkeligi rettelip otyrady. Sońynda daıyn arqanǵa aınalady.
— Qyl arqan — ata-babamyzdan kele jatqan, erekshe beriktigimen baǵalanǵan buıym. Ol jylqynyń jaly men quıryǵynan jasalady. Ásirese dónen men taıdyń qyly yńǵaıly, jumsaq ári qolǵa batpaıdy, qoldanýǵa óte yńǵaıly. Mundaı arqan óte tózimdi: jyldar boıy jatsa da shirimeıdi. Sondyqtan buryn qazaqtar ony kıiz úıdiń tartpalaryn baılaýǵa paıdalanǵan. Qar men jańbyrǵa, kúnniń ystyǵyna da shydamdy. Arqan esý — úlken sheberlikti talap etetin jumys. Qyldy sýlap otyryp, ár talyn bir-birine uqyptap qosyp, júıelep otyrady. Bul urshyq ıirgenge uqsaıdy, biraq tolyqtaı qolmen jasalady. Daıyn bolǵan qyl arqan óte sozylmaly ári berik keledi. Ony tizginge de, jylqy ustaýǵa da paıdalanady. Ádette 10–12 metrge deıin esiledi. Mundaı arqannyń taǵy bir ereksheligi — onyń jumsaqtyǵy men ıkemdiligi. Jylqyǵa salǵanda rezeńke sekildi sozylyp, qaıta ornyna keledi. Sondyqtan jylqyny jaraqattamaıdy, — deıdi sheber.
Meıram Ryspaev qamshy órý ónerin de meńgergen. Onyń aıtýynsha, qamshy — tek turmystyq qural emes, qazaq qoǵamynda erekshe mánge ıe bolǵan buıym.
Erterekte adamdar qamshy arqyly ymdasyp, tipti daýly máselelerdi de sheshken.
— Bul qamshynyń qasıeti óte úlken. Biraq ony kóbi bile bermeıdi. Bul qamshymen quryltaıda kóp másele sheshilgen. Ár júzdiń úlken aqsaqaldary jıynǵa kelgende osy qamshymen ymdasyp, qamshymen sóılesken deıdi. Daýlardy osy qamshymen toqtatqan. Bir-birine qarsy kelmegen, aıǵaılamaǵan. Sheshimge qarsy shyqsa qamshyny ortaǵa laqtyrǵan. Sondaı-aq úı ıesi qamshysyna qarap-aq qonaq jaıly biraz nárseni bilgen. Máselen qamshyny qolǵa syǵymdap qysyp kirý — daýǵa kelgenniń belgisi bolsa, belge qystyryp kelý — qonaq bolýǵa nıetti ekenin bildirgen. Al asyǵys jolaýshy qamshysyn etiginiń qonyshyna tyǵyp kirgen, — deıdi Meıram Ryspaev.
Sheberdiń aıtýynsha, qamshynyń ár bólsheginiń óz ataýy bar: saby, basy, búıiri, alaqany, órimi — bári de ata-babadan qalǵan ataýlarmen atalady. Órilgen tusyn «shejemeı» degen. Munyń ózi halqymyzdyń turmysyndaǵy tártip pen mádenıettiń joǵary bolǵanyn kórsetedi.
— Qamshy birneshe órim bolady. Órý úshin qaıystan taspa juqa etip tilinedi. Keıin órgende dóńgelenip shyǵýy úshin taspanyń shetterin qyrý kerek. Órgen kezde ár taspany qatty tartyp otyrmasań, bos bolyp qalady. Men ózim qamshy sabyna kóbine tobylǵy paıdalanamyn. Ol maıysqanymen synbaıdy, berik keledi, — deıdi sheber.
Meıram Kagoshuly bala kezinen ákesiniń qasynda júrip, ańshylyq pen teri ıleýdiń de qyr-syryn meńgergen. Úıdegi túlki ishik — sonyń dáleli.
— Bul — ata-babamyzdan kele jatqan dástúrli kıimderdiń biri — túlki ishik. Budan da iri baǵaly túri bar, ony qasqyr ishik dep ataıdy. Buryn mundaı ishikterdi qudalyq kezinde syıǵa tartqan. Meniń jubaıym tikken myna ishikti daıyndaýǵa 24 túlkiniń terisi jumsaldy. Kezinde ózim ańshylyqpen aınalystym, biraq 2005 jyldan beri bul kásipti doǵardym. Qazir qajetti terini ańshylardan satyp alamyn. Olardy ózim tuzdap, ılep, tolyq óńdeýden ótkizemin, — deıdi ol.
Meıram aǵanyń zaıyby Álııa Ryspaeva da ónerden alys emes. Anasynyń janynda júrip, tiginshilikti úırengen ol keıin osy mamandyq boıynsha bilim alyp, fabrıkada jumys istegen.
Turmysqa shyqqannan keıin aýylǵa kóshedi. Qazir aýrýhanadaǵy jumysynan qoly bosaǵanda ulttyq naqyshtaǵy buıymdar — oıýly jastyqtar men túrli sándik zattar tigip, tapsyrys qabyldaıdy.
Ryspaevtar otbasy qazaqtyń umyt bolyp bara jatqan salt-dástúrin qaıta jańǵyrtýdy basty maqsat sanaıdy. Sonyń biri — láńgi oıyny. Meıram Ryspaev láńgini ózi jasap, nemerelerine, kórshi balalarǵa taratady. Láńgi — ertede doptyń ornyna qoldanylǵan ulttyq oıyn. Ol balanyń eptiligin, shapshańdyǵyn damytady.
— Láńgi jasaý úshin qoıdyń terisi paıdalanylady. Onyń júniniń uzyn bolǵany mańyzdy, sebebi oıyn kezinde jerge jeńil túsedi. Sondaı-aq qorǵasyn arnaıy tigiledi. Osylaı daıyndalǵan láńgi oınaýǵa óte yńǵaıly bolady, — deıdi Meıram Ryspaev.
Osylaısha Ryspaevtar otbasy ulttyq qundylyqtardy saqtap qana qoımaı, ony keıingi urpaqqa úıretip, dáriptep keledi.
Buǵan deıin súr et qosylǵan naýryz kóje Soltústik óńirde qalaı ázirlenetinin jazǵan edik.