Siz bilesiz be? - Qaryndashtyń qarymy

Adam ómirinde ǵylym men tehnıka qansha damysa da, aqparattyq tehnologııanyń jetistikteri alaqandaı smartfonǵa syıyp jatsa da, aýystyrýǵa bolmaıtyn, baǵa jetpes dúnıeler bolady. Mysaly, esirtki tasymaldaýshylardyń jasyryp qoıǵan esirtki zattaryn áli kúnge deıin úıretilgen qyzmettik ıttermen izdeıdi.

Sondaı dúnıelerdiń qataryna kádimgi qarapaıym qaryndashty da jatqyzýǵa bolady. Onymen jazdyń aptap ystyǵynda da, qystyń saryshunaq aıazynda da, sý astynda da, tipti ǵaryshta da salmaqsyzdyqta shalqańnan jatyp alyp hat jazýǵa, sýret salýǵa bolady. Sharly avtoqalammen osylaı jasaýǵa bola ma? Joq. Ol múmkin emes. Sondyqtan da, qaryndashtyń adamzat ómirinde alar orny erekshe. Talaı ómir, talaı tarıh, talaı taǵdyr osy qaryndashtyń kómegimen qaǵaz betine túsirildi emes pe!? Qaryndash ta urpaqtar sabaqtastyǵynyń altyn kópirine aınalǵan qural.

Onyń maǵynasy kádimgi túrki sózi - «qara tas» degendi bildiretindigi de beker emes. Osydan qarap-aq, sol «qara tas» - grafıttiń ejelden-aq, shyǵys halyqtaryna belgili bolǵandyǵyn aıtýǵa bolady. 

Deıturǵanmen, adam balasynyń jazý-syzýdy meńgere bastaǵan kezeńi kem degende 7000 jyldy qamtıdy desek, qaryndashtyń paıda bolǵanyna asa kóp te bolmapty. Bary-joǵy - 300 jyldan astam ýaqyt.

Árıne, adamdar qaryndash paıda bolǵanǵa deıin de jazý-syzýǵa ár túrli quraldardy paıdalanyp kelgen. Olardyń qataryna 13-shi ǵasyrda paıda bolǵan «kúmis qaryndashtardy», «qorǵasyn qaryndashtardy» qosýǵa bolady. Alaıda, arnaıy qalamsapqa bekitilgen kúmis, qorǵasyn symdarmen jazý - erekshe sheberlikti talap etedi. Óıtkeni, kúmis qaryndashpen jazylǵan jazýdy óshirý múmkin emes. Odan keıin, 14-shi ǵasyrda paıda bolǵan «ıtalııalyq qaryndashty» da aıta ketken jón. Ol sazdy mıneral - taqtatastan jasaldy. Keıin mundaı qaryndashtar órtelgen súıekterdiń untaǵyn ósimdik maıymyn aralastyrý arqyly da jasala bastady.

Degenmen, aǵash qaryndashtyń tarıhyna qaıta oralsaq...

Jalpy, keıbir kezdeısoq ashylatyn tarıhı jańalyqtardyń ashylýyna tabıǵattyń da septigi tıetindigi belgili. Bul jerde eriksiz, uly aǵylshyn fızıgi Isaak Nıýtonnyń basyna qulaǵan alma eske túsedi. Árıne, bul ańyz da shyǵar. Alaıda, qaryndashqa qatysty oqıǵa shyn bolǵan. XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, dálirek 1565 jyldyń jańbyrly kúnderiniń birinde Anglııanyń soltústigindegi Kamberlend graftyǵynda buryn-sońdy bolmaǵan dúleı daýyl bolady. Ondaǵan jyldar boıy ósip turǵan záýlim aǵashtar tamyrymen qoparylyp qulaıdy. Daýyldan keıin, jergilikti baqtashylar sol aǵashtardy jınap júrip, olardyń tamyrlarynyń astynda jatqan qap-qara qatpar tastardy baıqap, tań qalady. Árıne, olar bul beımálim qara tastardyń qandaı qasıeti baryn bilýge tyrysady, «Kómir shyǵar», - dep, otqa da jaǵyp kóredi - janbaıdy. «Túsi jyltyr ǵoı, qorǵasynnyń bir túri bolar», - dep, odan oq-dári jasamaqqa áreket jasaıdy. Budan da túk shyqpaıdy. Biraq, onyń zattar men buıymdardyń betine iz qaldyratyn qasıetin baıqaǵan. Sodan malshylar bul «qara qorǵasyndy» qoılardy tańbalaýǵa paıdalana bastaıdy. Árıne, qara tastyń bul qasıeti sýretshilerdiń kózinen tasa qalsyn ba!? Olar ony taıaqsha sekildi etip jonyp, ushyn ushtap, sýret salýǵa paıdalanady. Jumsaq ári qoldy bylǵaıtyn bolǵan soń, adamdar ony eki taıaqshanyń arasyna qoıyp, qaǵazben orap, jippen baılap qoıyp sýret salatyn bolǵan. Ol alǵashqy kezde tek sýret salýǵa ǵana jaraıtyn.

Shveıtsarııalyq entsıklopedıst-ǵalym Konrad Gesnerdiń 1565 jyly jazǵan mıneraldar týraly traktatynda aǵashqa salynǵan «qara qorǵasyn» týraly aıtylǵan. Sondaı-aq, osy «qara qorǵasynnan» jasalǵan aǵash qaryndash týraly alǵashqy jazba derekterdiń biri - 1683 jylmen belgilengen.

Qaryndashtyń turaqty óndirisi Germanııanyń Shtaın qalasynda  1719 jyly qolǵa alyndy. Nemister ony kúkirtpen jáne jelimmen aralastyrady. Mundaı qaryndashtyń sapasy asa joǵary bolmaǵanymen, baǵasy arzan bolǵan.

Al, 1789 jyly ataqty shved hımıgi Karl Vılgelm Sheele bul tabylǵan «qara qorǵasynnyń» qorǵasyn emes, «erekshe mıneraldy kómir» ekendigin, ıaǵnı kómirtektiń bir túri ekendigin dáleldedi. Ol ony - grafıt (grek tilinen aýdarǵanda - «jazamyn» degen maǵynany bildiredi) dep atady.

Grafıt otqa óte tózimdi mıneral. Ol 3000 gradýstan keıin ǵana gazǵa aınalady. Sondyqtan, sonaý XVIII-shi ǵasyrdyń ózinde-aq,  grafıt qaryndashpen qatar, metall qorytýǵa arnalǵan ydystardy jasaýǵa da paıdalanyldy.  

1790 jyly venalyq sheber Iozef Hardmýt grafıttiń tozańyn aq saz - kaolınmen, kúıemen jáne sýmen aralastyryp, peshke jaǵady. Sóıtip, sazdyń mólsherin ózgerte otyryp, qattylyǵy ár qalaı materıaldar ala bastaıdy. Sol jyly ol qaryndashtyń ózegin shyǵaratyn kásiporyn ashady. Al, 1795 jyly frantsýz ǵalymy, ónertapqysh Nıkola Jan Konte osyndaı ádispen, dálirek, grafıtke aq saz, kúıe, krahmal jáne sý qosa otyryp, qaryndash ózegin shyǵarady. Ol Hardmýttyń ashqan jańalyǵynan beıhabar bolǵan. Sondyqtan Hardmýtty da, Konteni de teń dárejede qazirgi qaryndash ózeginiń negizin qalaýshylar dep aıtýǵa bolady.

Bul tehnologııa 19-shy ǵasyrdyń orta shenine deıin Eýropada keńinen damydy. Sonyń arqasynda qaryndash shyǵaratyn kóptegen kompanııalar paıda boldy. 1851 jyly germanııalyq «Faber-Kastell» fabrıkasynyń ıesi graf Lotar fon Faber-Kastel buǵan deıin dóńgelek qımaly túrinde shyǵarylyp kelgen qaryndashty alty qyrly etip shyǵarýdy usyndy. Óıtkeni, ol qaryndashtyń jazý jazýǵa arnalǵan kólbeý jazyqtyqtyń ústinen jerge domalyp qulaı beretindigin baıqaǵan.

Qaryndashty ushtaǵanda ózeginiń kóp shyǵyndalatyny belgili. Osyny azaıtý maqsatynda 1869 jyly amerıkalyq ónertapqysh Alonso Taýnsenda Krossa mehanıkalyq qaryndash oılap tapty. Munda grafıttik ózek metall tútiktiń ishine ornalastyrylǵan jáne ony syrtqa qajetti uzyndyqta ǵana shyǵarýǵa bolady. Osy ónertabystyń arqasynda búginde mehanıkalyq qaryndashtardyń neshe túri shyǵarylady. Bul jerde grafıttik ózek «tsanga» dep atalatyn temir qystyrǵyshpen ustalynyp turady. Qalamsaptaǵy arnaıy túımeni basý arqyly ózekti belgili bir uzyndyqta syrtqa shyǵarýǵa bolady.

1828 jyly frantsýz matematıgi Bernard Lassımon óziniń qaryndash úshin oılap tapqan qalamushtaǵyshyna alǵashqy patent aldy. 

Búginde álemde ózeginiń qattylyǵy jaǵynan 21 túrli qaryndash shyǵarylady eken. Munda, quramynda grafıt kóp bolǵan saıyn qaryndashtyń ózegi jumsaq jáne túsi qaraıa túsedi. Al aq saz - koalınniń quramy kóbeıgen saıyn, qaryndashtyń ózegi qatty, al túsi ashyq bola túsedi.

Qazirgi tańda qaryndashtyń túri-túri shyǵarylady! Joǵarǵy basyna óshirgish, úlkeıtkish áınek, syldyrmaq ornatylǵan qaryndashtar bar, tipti hosh ıistendirilgen qaryndashtardyń shyǵarylatyndyǵyn qaıtersiń! Al, qaryndashtyń basyn kemirgish oqýshylarǵa arnap, dárýmendirilgen qaryndashtardyń da óndiriletindigin aıta ketken jón.

Búgingi tańda álemde jylyna 14 mıllıardtan astam qaryndash shyǵarylady. Eger olardy bir tizbektiń boıyna tizip qoıar bolsa,  jerdi 62 ret orap alýǵa bolady.

Qattylyǵy ortasha bir qaryndashpen uzyndyǵy - 55 shaqyrym bolatyn syzyq júrgizýge nemese 45 myń árip jazýǵa bolady eken. Qaryndashpen jazylǵan bir áriptiń salmaǵy - 0,00033 gramm.