Sırek kezdesetin protsess Túrkııa topografııasyn ózgertip jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Anadolynyń qaq ortasynda aımaqtyń jalpy kóterilýine qaramastan jer shógip keledi. Ǵalymdar Túrkııanyń astynda erekshe jáne kózge kórinbeıtin geologııalyq protsess – lıtosferalyq «tamshylaý» júrip jatqanyn anyqtady, dep habarlaıdy Kazinform menshikti tilshisi.
Túrkııanyń ortalyǵynda dástúrli geologııadan góri ǵylymı fantastıkalyq sıýjetke kóbirek uqsaıtyn áldebir qubylys bolyp jatyr. Jer qyrtysynyń tómengi bóliginiń úlken synyqtary baıaý tómen qaraı «aǵyp», Jer mantııasyna batyp, betiniń kórinisin ózgertip jatyr. Bul týraly Nature Communications jýrnalynda jarııalanǵan jańa zertteýge silteme jasaı otyryp Daily Galaxy habarlady.
Másele eldiń ortalyǵyndaǵy keń aýmaq, tipti búkil Ortalyq Anadoly ústirti kóterilgenimen de tereńdeı bergen Konıa oıpaty týraly bolyp otyr. Bul paradoks geologtardy ondaǵan jyldar boıy tuıyqqa tireltip keledi.
Kóterilip kele jatqan ústirt pen batyp bara jatqan oıpattyń jumbaǵy
Toronto ýnıversıtetiniń ǵalymdary ne bolyp jatqanyn túsiný úshin aımaqtyń jer qoınaýyn tereń zerttedi. Olar spýtnıktik derekter men seısmıkalyq tomografııany paıdalana otyryp kóp satyly lıtosferalyq tamshylaý dep atalatyn sırek kezdesetin protsesti anyqtady.
Onyń mánisi lıtosferanyń tómengi ýchaskeleriniń ýaqyt óte kele qorshaǵan materıaldan tyǵyzdaý bolatynynda. Aýyrlyq kúshiniń áserinen olar baıaý tómendep, tómen qaraı tartyla bastaıdy, sodan keıin qoıý suıyqtyq tamshysy sııaqty úzilip, mantııaǵa «bata» bastaıdy.
«Tamshylar» Jer betin qalaı ózgertedi
Tyǵyz fragment tereńirek batqan kezde jer qyrtysynyń ústińgi qabattaryndaǵy qysym qaıta bólinedi. Aqyry osy núkteniń ústindegi bet qaıysa bastap, oıpat paıda bolady. Sondyqtan Konıa oıpaty aımaqtaǵy jerdiń jalpy kóterilýine qaramastan shógip keledi.
Spýtnıktik baqylaýlar baıaý shógýdiń aıqyn saqınaly aımaǵyn tirkedi, al bul aımaqta jer astyndaǵy seısmıkalyq tolqyndar ádetten tys baıaý júredi – bul tyǵyz, jalpy normadan aýytqyǵan materıaldyń bolýynyń belgisi.
Qyzyǵy, aýyr synyqtyń tolyq «bólinýinen» keıin beti ishinara qalpyna kelip, tipti kóterilýi de múmkin. Zertteýdiń birlesken avtory Rassel Pısklıvektiń aıtýynsha, uqsas epızodtar Anadolyda talaı ret bolǵan. Odan bólek, mundaı alǵashqy «tamshylaý» protsesi aımaqtyń basqa bólikterinde de osyndaı ózgeristerdiń trıggeri bolǵany ábden múmkin.
Bul nelikten mańyzdy?
Daily Galaxy atap ótkendeı, bul jańalyq Jerdegi tereń protsesterdiń qurlyqtardyń jer bederine, tektonıkasyna jáne uzaq merzimdi evolıýtsııasyna qalaı áser etetinin jaqsyraq túsinýge kómektesedi. Lıtosferalyq tamshylaý – sırek kezdesetin jáne baqylaý úshin qıyn qubylys, al Túrkııa ony osynshalyqty aıqyn tirkeý múmkin bolǵan ǵalamshardaǵy birneshe jerdiń biri boldy.
Júzdegen shaqyrym tereńdikte bolyp jatqan protsester jer betiniń kartasyn baıaý, biraq sózsiz qaıta jazyp jatyr jáne olar muny dál qazir, bizdiń kóz aldymyzda jasap jatyr.
Aıta keteıik, Túrkııanyń Mármár teńizi jaǵalaýdan 20 metrge shegingen.