Syrdarııanyń tómengi aǵysyndaǵy munaralardyń negizin qalaýshy — oǵyzdar
QYZYLORDA. KAZINFORM — Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵysynda ornalasqan munaralar — oǵyzdar zamanyndaǵy sáýlet óneriniń keremet týyndylary.
Tarıh magıstri, Eberhard pen Karl atyndaǵy Tıýbıngen ýnıversıtetiniń PhD doktoranty Jetesbı Sultanjanov Kazinform tilshisimen suhbatta tarıhı málimet pen arheologııalyq zertteý nátıjeleri negizinde Syr óńirindegi ortaǵasyrlyq Begim ana, Saraman-Qosa jáne Uzyntam munaralaryna qatysty erekshe jáıtterdi bólisti.
— Sonyń biri Túrkistan áýesqoılar úıirmesi músheleriniń jazbalarynda kezdesedi. 1897 jyly Túrkistan úıirmesiniń kezekti otyrysynda Ivan Anıchkov Syrdarııanyń tómengi alqabynda ornalasqan ejelgi eskertkishterge júrgizilgen zertteý jumysynyń esebin bergen. Ol óz baıandamasynda Saraman-Qosa men Begim ana munaralaryna toqtalǵan. Eseptiń mátini baspaǵa túsip, oǵan qosymsha Saraman-Qosa munarasynyń sýreti birinshi ret jarııalanady. Keıin 1910 jyly Lev Meıer men Ivan Anıchkovtyń jınaǵan málimeti Iosıf Kastane daıyndaǵan «Qyrǵyz dalasy men Orynbor ólkesiniń eskertkishter jınaǵyna» kiredi. Begim ana jáne Saraman-Qosa munaralary týraly qysqasha málimet Qazaqstannyń arheologııalyq kartasynda bar, — dedi ol.
1983-1986 jyldary Qazaq KSR-iniń Ortalyq Keńesi tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý qoǵamynyń ekspedıtsııasy eskertkishterge josparly zertteý júrgizgen. Dalalyq zertteý barysynda Uzyntam munarasy arhıtektýralyq ádispen zerttelip, Begim ana men Saraman-Qosa munaralary qalpyna keltirildi.
Qyzylorda oblysy Qazaly aýdanynyń Túktibaev aýylynan 15 shaqyrym jerde Uzyntam, odan soltústik-batysta 12 shaqyrym jáne Qazaly qalasynan ońtústik-batysta 68 shaqyrym qashyqtyqta Begim ana munarasy ornalasqan. Begim ana eskertkishi jóninde eshqandaı anyq maǵlumat joq. Degenmen, halyq arasynda Jankent qalasynyń apaty men munarany turǵyzý sebebi týraly ańyz taraǵan.
— Sondaı ańyzdardyń biri Málik shahtyń uly Sanjar hannyń Jankentte bılik etken kezeńimen sáıkes keledi. Ol ózine Qarabýra áýlıeniń Begim esimdi sulý qyzyn áıeldikke alady. Bir kúni han áıeliniń adaldyǵyna kúmándanyp, onyń burymy men sol qolyn kesip, zyndanǵa tastaýyn talap etedi. Keıin Begim sulýdyń adaldyǵy dáleldenip, kesilgen burymy men qoly qalpyna keledi. Biraq Begim qusqa aınalyp, Aral teńiziniń jaǵalaýyna ushyp ketedi. Ańyz boıynsha osy jaǵdaıdan keıin Qarabýranyń qaharyna ushyraǵan Jankent jylandardyń shabýylynan qulaıdy. Qaladan qashyp qutylǵan adamdar Begimniń rýhyn tynyshtandyrý úshin munara turǵyzypty desedi. Ańyzdyń kelesi nusqasy da Sanjar han men Begim ananyń ómirimen baılanysty. Oqıǵa jelisi boıynsha birde ańshylyqqa shyqqan Sanjar han jolaı qarý-jaraǵyn umytyp, saraıyna bir batyryn jumsaıdy. Birshama ýaqyt ótkenimen ol oralmaǵan soń ashýǵa minip, keri qaıtady. Batyr Begim sulýdyń saraıda er adam joq degen oımen bet-júzin ashyq ustap, saraıda serýendep júrgenin kórip, sulýlyǵyna tamsanǵannan esinen tanyp qalady. Saraıǵa kelgen han áıeliniń bólmesiniń mańynda esinen tanyp jatqan batyrdy kórip, áıeline «opasyzdyq jasadyń» dep kiná taǵady. Áıeliniń aqtalǵanyn tyńdamaǵan Sanjar ashýmen onyń burymy men qolyn bilezik tusynan shaýyp tastaıdy. Begim úıin tastap, Aral mańyndaǵy munaradan (Begim ana munarasy) pana taýypty. Bul munara sodan beri áýlıe Begim ananyń qurmetine salynǵan eskertkish retinde saqtalyp keledi. Begimniń ákesi Qarabýra Sanjar hannyń qyzyna jasaǵan ádiletsizdigine renjip, Jaratýshydan ádildik surap, duǵa jasaıdy. Bir túnde shashy men qolynyń qaıtadan qalpyna kelýi halyqty tańǵaldyrady. Biraq ákesi súıikti qyzynyń jaraly júregin emdeı almaıdy. Ańyz boıynsha Jankent qalasyn jylan basyp, al halqy qalany birjola tastap ketedi. Kerýender jylan basqan qalany aınalyp ótip, qustar uıa salmaı, janýarlar jaqyndamaı qoıady, — dedi Jetesbı Sultanjanov.
Ár ańyzdyń astarynda shyndyq bar. Qypshaqtarǵa, keıin oǵyz taıpalaryna «jylan» ataýly taıpanyń shabýyl jasaǵany ortaǵasyrlyq derekterde keltirilgen. Tarıhshynyń aıtýynsha, oǵyz memleketi qypshaq taıpalarymen bolǵan shaıqas nátıjesinde qulap, bul halyq jadynda jylanmen baılanysty ańyz retinde saqtalǵan. El arasynda Qazaly aýdanynyń Káýkeı aýylynan soltústik-shyǵysta 3 shaqyrym jerde, Qýańdarııa jaǵalaýynda ornalasqan Saraman-Qosa munarasy týraly da ańyz áńgime az emes. Ivan Anıchkov jazyp alǵan nusqa boıynsha shamamen 20-25 urpaq buryn Saraman Noǵaıdan Úrgenishte turǵan Qosa qyzdy alyp ketedi. Qyzǵa ǵashyq bolyp qalady, biraq Qosanyń týystary olarǵa jetip alyp, ustap, sol jerde óltiredi. Qazir eskertkish turǵan jerde qaraqalpaq batyrlary Joba men Aıdos Saramanǵa arnap eskertkish turǵyzǵan, al Qosanyń eskertkishi jaqyn mańdaǵy qumda bolǵan, alaıda ol saqtalmaǵan. Ańyz boıynsha munara Aral teńizine jaqyn jerde.
Tarıhshy úsh munaranyń birqatar uqsastyǵy baryn atap ótti.
— Olar (Uzyntam munarasynan bólek) ólshemderi 22-24×22-25×5-6 santımetr sharshy pishindi qam kesekten soǵylyp, syrty kúıdirilgen kirpishpen qaptalǵan. Saqtalǵan bıiktigi 10-15 metr aralyǵynda. Munaralardyń negizi dóńgelek tárizdes (dıametrleri 6 metrge jýyq) bolyp kelip, joǵaryǵa qaraı taryla túsedi. Іshki bóligi bir nemese bir-biriniń ústine ornatylǵan bólmelerden turady. Kıeli eskertkishterdiń arasynan Uzyntam munarasy baıyrǵy kelbetimen erekshelenedi, — dedi ol.
Ǵalym eskertkishterdiń negizin qalaýshy oǵyzdar ekenin, biraq oǵyzdardyń ǵuryptyq eskertkishteri belgili bolmaǵandyqtan ony anyqtaý qıynǵa soǵyp otyrǵanyn aıtty.
— Halyq folkloryn saraptaý negizinde eskertkishterdiń qyzmettik maqsaty týraly eki túrli pikir qalyptasty. Onyń birinshisi — munaralardyń jerleý ústi qurylysyna nemese jerleýge qatysy joq. Biraq ýaqyt óte kele aınalasy qorymǵa aınalǵan. Mysaly, Begim ana munarasyna baılanysty ańyzda «Bul jerde Qyzylbash hannyń áıeli Chandjara jerlengen» delinedi. Ekinshiden, munaralar memorıaldy eskertkishter bolyp esepteledi. Al belgili ǵalym, sáýletshi Bek Ibraev «jergilikti halyq munaralardy túneý ǵurpymen baılanystyrǵan» dep tujyrym jasaıdy. Demek, munaralar — sol jerde qaıtys bolǵan adamnyń rýhymen qarym-qatynas ornatýǵa arnalǵan oryn. Olar jergilikti áýlıe nemese belgili bir qudiretke tıesili. Munaralardyń ataýyn bilý arqyly adam sol jerge kelý maqsatyn túsinedi. Bek Ibraevtyń jazbasyna súıensek, Begim ana munarasynyń janynda «qurbandyq shalý» rásiminiń izderi, mysaly, matanyń úzindileri, tıyn, qoıdyń bas súıegi men múıizderi saqtalǵan. Begim ananyń rýhy tek áıel adamdarǵa kómektesedi jáne ol jerge er adamdardyń barýyna bolmaıdy degen túsinik qalyptasqan. Zertteýshi eskertkishke kelgen adamdardyń bedeýlikten, sal aýrýynan jáne taǵy basqa aýrý túrlerinen em tapqany týraly jaǵdaılardy estigenin atap ótedi. Ekinshi tujyrymnyń durystyǵyna negiz bar bolǵanymen, bizdiń oıymyzsha, bul másele tolyqtaı sheshimin tapqan joq, — dedi Jetesbı Sultanjanov.
Buǵan deıin biz Mańǵystaýdaǵy tek kóne eskertkish qana emes, Adaı rýynyń batyrlary men bı-sheshenderi máńgi tynystaǵan kıeli meken Sısem ata qorymy týraly tarqatyp jazǵan edik.