Syrdarııada 2019 jyldan bastap sý kúrt azaıdy — ınspektsııa basshysy
QYZYLORDA. KAZINFORM — Syr boıynyń gıdrologııalyq ahýaly kim-kimdi de alańdatpaı qoımaıdy. Ol týraly pessımıstik boljam burynnan aıtylyp júr. Ortalyq Azııadaǵy eń iri ózenniń qazirgi jaǵdaıy, ony saqtap qalýdyń joly qandaı? Kazinform osy oraıda Sý resýrstaryn qorǵaý jáne paıdalanýdy retteý jónindegi Aral-Syrdarııa basseındik sý ınspektsııasynyń basshysy Zeınolla Qaztoǵanovpen suhbattasty.
– Syrdarııanyń sý qory qalaı retteledi? Áńgimemizdi osydan bastasaq.
– Ózińiz biletindeı, Qyrǵyzstan aýmaǵynan bastaý alatyn Naryn ózeni Ózbekstandaǵy Qaradarııa ózenine qosylyp, nátıjesinde Syrdarııa ózeni qalyptasady. Syrdarııa ózeni óz aǵysy barysynda Tájikstan aýmaǵyndaǵy Bahrı Tochık (Qaıraqqum) sý qoımasy arqyly ótip, keıin Ózbekstan aýmaǵy arqyly aǵyp, Qazaqstandaǵy Shardara sý qoımasyna quıady. Naryn-Syrdarııa kaskadynda Shardara sý qoımasynan joǵary 4 sý qoımasy bar. Jalpy syıymdylyǵy – 26,6 mlrd. tekshe metr. Olar – Qyrǵyzstandaǵy Toqtaǵul, Ózbekstandaǵy Ándijan jáne Sharbaq, Tájikstandaǵy Bahrı Tochık sý qoımalary, qazirgi tańda atalǵan sý qoımalarynda jınaqtalǵan sý kólemi 12,5 mlrd. tekshe metr (jalpy syıymdylyqtyń 47 %-y) , byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 1,8 mlrd. tekshe metr az. Qazaqstandaǵy Shardara sý qoımasy men Kóksaraı qarsy sý rettegishinde jınalǵan sý kólemi – 6,2 mlrd. tekshe metr.
Shardaraǵa sekýndyna 541 tekshe metr sý túsip jatyr. Aral-Syrdarııa basseıninde Shardara jáne Kóksaraı qarsy sý rettegishin qospaǵanda 36 sý qoımasy bar. Inspektsııa Sozaq aýdanyn esepke almaǵanda Túrkistan oblysy, Shymkent qalasy men Qyzylorda oblysynyń aýmaǵyndaǵy sý resýrstaryn paıdalanýdy retteıdi. Qyzylorda oblysynda jalpy syıymdylyǵy 34,7 mln.m3 quraıtyn 6 sý qoımasy ornalasqan. Onyń 5-i Jańaqorǵan, 1-i Aral aýdandarynda. Búgingi kúni osy sý qoımalary 37%-ǵa tolǵan, ıaǵnı 12,8 mln tekshe metr sý jınalǵan. Qazir barlyq sý qoımasynda kóktemge sý jınaý jumystary júrip jatyr.
– Qazir oblysqa qansha kólemde sý kelip jatyr? Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi bıyl aqpanda sýdyń kelýiniń pessımıstik stsenarııine saı áreketke kóshkenin bilemiz.
– Kóktóbe sý beketi arqyly bizdiń oblysqa sekýndyna 177 tekshe metr sý kelip, kólder júıesine, shabyndyqtar men Aral teńizine baǵyttalýda. Sýdyń bir jyldary mol, bir jyly az bolýy jaýyn-shashynǵa baılanysty. Syrdarııa ózeninde sýdyń azaıý protsesi 2012 jyldan bastaldy. Al 2003-2019 jyldar aralyǵynda Shardara sý qoımasyna jylyna 15 mlrd. tekshe metrden asa sý tústi. Shardara sý qoımasyna jylyna 20 mlrd. tekshe metrden astam sý kelgen ýaqyttar boldy. Sońǵy kezderi bul kórsetkish 12-13 mlrd. tekshe metr shamasynda. Sýdyń eń az kelgen jyly - 2021 jyl, nebári 10 200 mlrd. tekshe metr boldy. Syrdarııa ózeniniń sý qory 37 mlrd. tekshe metr bolsa, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasyna jyl saıyn 12 mlrd. tekshe metr, al sý az jyldary 10 mlrd. tekshe metr belgilengen.
– Kúrish egýge beıimdelgen Syr óńiri onyń kólemin jyl saıyn azaıtýǵa májbúr bolyp otyr. Sýdy únemdeýdiń taǵy qandaı joldary bar?
– Oblysta buǵan deıin 86 myń gektardan asa kúrish daqyly egilip kelse, byltyr 81 myń gektarǵa deıin qysqardy. Syrdarııa men Ámýdarııa boıynda ornalasqan 5 memlekettiń Sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasynyń otyrysy jylyna eki ret ótedi. Onyń birinde vegetatsııaǵa, ekinshisi vegetatsııadan tys, ıaǵnı qysqy mezgilde bólinetin sý kólemi jóninde boljam jasalady. 2025 jyldyń qarasha aıynda osy komıssııanyń 91-otyrysy ótti. Sol kezde boljanǵan sý kóleminiń qazirgi kúni Shardara sý qoımasyna 95%-y keldi. Boljanyp otyrǵan sý kólemi burynǵy jyldarmen salystyrǵan 1,0 mlrd. tekshe metr kem. Boljanǵan sý kólemine taldaý jumystary júrgizilip, qazirgi ýaqytta jergilikti atqarýshy organdar, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy, «Qazsýshar» RMK Túrkistan, Qyzylorda fılıaldarymen kúndelikti birlesip, sý tapshylyǵyn aldyn alý maqsatynda ylǵaldy kóp qajet etetin daqyldar kólemin azaıtyp, egin sharýashylyǵyn ártaraptandyrý — sýdy únemdeýge baǵyttalǵan sharalar qabyldaý jóninde túsindirme jumystary júrgizilýde. Bıyl Qyzylorda oblysynda kúrish kólemin 70 myń gektarǵa deıin qysqartý kózdelip otyr. Tamshylatyp sýarý ádisine kóship, onyń ornyna júgeri egý múmkindigi qarastyryldy. Ótken jyly óńirde 81 myń gektarǵa kúrish egilse, 60 myń gektarǵa deıin lazerlik tegisteý jumysy júrgizildi. Bul ádis sýdy 20%-ǵa deıin únemdeýge múmkindik beredi. Sýdy tıimdi paıdalanǵany úshin egin sharýashylyǵymen aınalysatyndarǵa memleketten 80%-ǵa deıin sýbsıdııa berý kózdelgen. Byltyr Qyzylorda oblysynda 8,1 gektarǵa deıin sý únemdeý tehnologııasy qoldanylyp egin egildi.
– Sý týraly sóz bolǵanda Kishi Aral máselesin aınalyp óte almaımyz. Onyń qazirgi kúıi qandaı?
- 2006 jyly Aral teńiziniń soltústik bóliginde Kókaral bógeti salynyp, oǵan sý jınaý bastaldy. Sol kezde 3-4 jyl ishinde sý tolady dep boljanǵan. Keıbir jyldary sý kóp bolyp, tipti odan da jaqsy kórsetkishke qol jetkizip, artyq sýdy úlken teńizge tastaýǵa májbúr boldyq.
Qazirgi ýaqytta jınaqtalǵan sý kólemi – 23,08 mlrd. tekshe metr. 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan sý sharýashylyǵyn damytýdyń keshendi josparyna sáıkes Kishi Araldaǵy sý deńgeıin 44 metrge jetkizý josparlanǵan. Jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi, qujaty daıyn. Qarjy kózderi naqtylanýda
– Al teńizdiń tuzdylyǵy qandaı? Balyqtyń tirshilik etýine qolaıly ma?
– 2025 jyldyń qorytyndysymen Kishi Aral teńiz sýynyń ortasha jyldyq tuzdylyǵyq mólsheri - 8,8 g/l (‰). Bul — ortasha kórsetkish. Eger tuzdylyǵy ortasha 14-15 ‰ assa asyp ketse, balyqtyń tirshilik etý ortasy qolaısyz bolady.
Eske salaıyq, Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstri Nurjan Nurjigitov Úkimet otyrysynda Syrdarııadan keletin sýdyń azaıyp jatqanyn «obektıvti shyndyq» dep sıpattaǵan edi.