Syrdarııa ekojúıesine qandaı qaýip tónip tur — «Ekoaýdıt» jobasy Túrkistanda

Baǵdarlamada arnasy tartylyp bara jatqan Syrdarııa ózeniniń jaǵdaıy, shóleıt aımaqtardaǵy sekseýil egý jumystary jáne janýarlar popýlıatsııasyn qalpyna keltirý sharalary sóz bolady. Sarapshylardyń aıtýynsha, ózen sýynyń azaıýy óńir ekojúıesine eleýli qaýip tóndirip otyr.

Sozaq ormany

Qart Qarataý tósinde myńjyldyq alyp tut aǵashy ósip tur. Qys aýasynda qýrap turǵandaı kóringenmen, kóktem shyǵa kóktep, japyraq jaıady. Osylaı ósip turǵanyna 1400 jyl bolypty. Al keshe ǵana egilgen jas shybyqtardyń jaı-kúıin demeýshiler qamtamasyz etetin kórinedi.

— Ekken aǵashtarymyzdyń 95 paıyzy ósip shyǵady. Olardy qorshaý, sýarý júıesiniń bárine aýdandyq bıýdjetten qarjy qaralmaıdy. Munyń bári demeýshiler esebinen jasalady, — deıdi Sozaq aýdany ákiminiń orynbasary Serik Mamanov.

Iá, Sozaq — demeýshilerge jaryǵan ólke. Óıtkeni qoınaýy qazynaǵa toly jáne elimizdiń eń baı aýdandardyń biri. Qazaqstan ýran óndirýden álemde birinshi orynda bolsa, sol ıadrolyq otynnyń 80-85 paıyzy osy Sozaqtan shyǵady. Tipti kólemi 1 mln gektardan asatyn orman qory aýmaǵynda 8 birdeı ken orny bar. Olardyń bári áleýmettik-ekologııalyq jaýapkershilikti tereń túsinedi.

Ásirese «Semeı ormanyndaǵy» tragedııadan keıin Prezıdent eldegi orman sharýashylyqtarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańǵyrtýdy tapsyrǵan. Ormanshylar onyń sharapatyn kórdik deıdi. Ormanshylardyń jalaqysy kóbeıdi, shtaty keńeıdi. Eskirgen ǵımaraty bastan-aıaq jóndeldi. Tehnıkasy túgeldendi. Soqa-saımandary, traktorlary, iri órt sóndiretin mashınasynan bastap, mamandardyń kıim-keshegi, qolǵa ustaıtyn qalaq, shelek, kúrekterine deıin jap-jańa.

Sozaqtyń orman jáne janýarlar álemin qorǵaý salasynda 144 adam jumys isteıdi. Onyń 90-y ormanshy. Árqaısysy 20 gektarǵa jaýapty. Sondyqtan kúni-túni qoryp júredi. Alda-jalda tútin kóringen jaǵdaıda ortalyqqa habar berip, qoldaǵy qural-jabdyqpen órt ornyna barady.

Aýdanda Sholaqqorǵan, Sozaq jáne Moıynqum atty úsh ormanshylyq bar. 373 myń gektar jeri tabıǵı ósimdiktermen kómkerilse, 58 myńdaı gektary — qolmen egilgen alqap. Sozaqtyń ormany — ıt tumsyǵy batpaıtyn qalyń ný emes, jyńǵyl men sheńgel, qarabarqyn men sekseýil. Óıtkeni shóldi, shóleıtti jerde aptap ystyq pen qara sýyqqa shydap, qumdy ustap turatyn osylar ǵana.

40 jyl sekseýil ekken ormanshy

Mundaǵy sekseýil alqabynda adam boıymen birdeı aǵashtar bar. Ormanshy Lesbek Dáýlenbaev bul toǵaıdy óz qolymen ekken. Tashkenttegi orman sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirip kelgen jyldary tehnıka tapshy bolyp, túıege soqa jegip, tuqym sepkeni esinde. Áne-mine degenshe 40 jyl óte shyǵypty. Bıyl zeınetke shyǵady. Kóktemde kógerip, qysta bozaratyn osy ormanyn qımaıdy.

— Byltyr 3600 gektar aýmaqqa tuqym sepsek, oǵan 18 tonna tuqym daıyndadyq. Tuqymdyq úsh klasqa bólinedi. Birinshi klass gektaryna 2,5 keliden egiledi. Ekinshi klass — 2,75 keliden, úshinshi klass — 5 keliden sebiledi, — deıdi Sozaq orman sharýashylyǵynyń aǵa ormanshysy Lesbek Dáýlenbaev.

Ormanshylardyń aıtýynsha, sekseýildiń eń úlken jaýy — qum tyshqandary. 2025 jyly kemirgishter 200 gektar aýmaqtaǵy sekseýilge zalal keltirgen. Kóktem shyqqanda ormashylar birden dárileý jumystaryna kirisedi.

Túrkistan oblysy boıynsha orman qory jeri 3,4 mln gektar. Onyń 2 mln 800 gektary — qumdy jer. Otyrar aýdanynda 1 mln gektardyń 925 myńy qumdy óńir.

Ásirese Otyrar — Arystandy-Qarabas jeliniń ótinde jatqan ólke. Bir tursa úsh kúnsiz toqtamaıtyn dúleı jel. Qysta óte sýyq ári yzǵarly. Al jazda quıyndatyp, ystyq urady. Eń qıyny, qumdy kóshiredi. Sondyqtan bul aýdanda 36 myńdaı gektarǵa 44 mln túp sekseýil egý josparlanǵan. Qazir jumystyń 77 paıyzy oryndalypty. Qalǵanyn eki jylda egip bitpek.

Qulandardyń qaıta oralýy

Sekseýil — ań-qusqa qorek qana emes, jan-janýarǵa pana. Basqa ósimdikter de oǵan selbesip ósedi. Arasynda borsyq, qoıan, qasqyr, qarsaq, qaraquıryq mekendeıdi. Tipti, buryn joıylyp ketken qulandar da qaıta tóldemek.

«Sozaq orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi mekeme dırektory Júnishan Álimbekov osy úıirdi „Altyn Emel“ qoryǵynan attaı qalap alyp kelgen. Sozaqqa jersindirip, tuqymyn qaıta túletpek. Óıtkeni ótken ǵasyrdyń basynda osy mańda, Betpaqdala, Shý men Sarysý, Syrdarııa jaǵasynda qulannyń qalyń nópiri jóńkilip júrgen. 1880-90 jyldary qatty jut bolyp, sonyń bári qyrylyp qalady. Aman qalǵanyn adamdar aýlap taýysqan. Qulanótpes, Bes qulan, Qulan asý degen eski jer-sý attary sodan qalǵan.

— 20 qulannyń 15 -si analyq, beseýi — atalyq. Mamandardyń aıtýynsha, olardyń bári kóktemde tóldeýge daıyn tur. Olar munda kebek pen jońyshqany azyq etedi. Jantaq jeıdi jáne kóbinese tuzdy kerek qylady, — deıdi Júnishan Álimbekov.

Qulandar tóldese, oǵan bas-kóz bolyp otyrǵandardyń jumysy kóbeımek. Erli-zaıypty qos qulanshy japandaǵy jalǵyz vagonda turady. Jurttan jyraq, buıyǵy tirlikke ábden úırengen.

Qysy-jazy tezekke nan jabady. Samaýrynǵa shaı qaınatady. Qabaǵy ashyq. Qoly darhan. Kelim-ketimge árdaıym dastarhany daıyn.

— 70 shaqyrym jerde aýylymyz bar. Balalar men nemereler anda-sanda kelip turady. Qulandar da bizge úırendi ǵoı. Kúnde jem-shóbin salamyz. Bylaısha aıtqanda, óte sulý ań, — deıdi Ardaq Japparova.

Torańǵy, Syrdarııa, Buqar buǵylary

Al Qarataý kúngeıindegi Syrdarııa jaǵasynda torańǵy shóbi ósedi. Torańǵyny shóldiń padıshasy dep ataıdy. Bul da sekseýil sııaqty qumdy toqtatyp, shóleıtti tejeıdi. Bir aıyrmashylyǵy sýdy jaqsy kóredi. Biraq Syrdarııanyń jyldan-jylǵa tartylýynan torańǵynyń da tamyry kórinip qaldy.

— Sońǵy jyldary osy sýdyń tasymaýyna baılanysty torańǵynyń tabıǵı túleýiniń álsirep bara jatqanyń baqylap otyrmyz. Bul jaǵdaı jalǵasa berse, bolashaqta Syrdarııa ózeniniń ekojúıesine óte úlken qaýip tónip tur. Syrdarııanyń tabıǵı arnasynyń saqtalýy Araldy qutqarýǵa da tikeleı áser etedi, — deıdi Syrdarııa-Túrkistan memlekettik óńirlik tabıǵı parkiniń ǵylymı qyzmetkeri Ǵanı Nazarbek.

Syrdarııa-Túrkistan óńirlik tabıǵı parkiniń taǵy bir balyǵy — Buqar buǵylary. «Qyzyl kitapqa» engen bul janýarlar buryn Syrdarııa boıynda tirshilik etken. Biraq XX ǵasyrdyń ortasyna qaraı joıylyp ketipti. Qazir qoryqta 46 buǵy bar. Kóktemniń sońyna qaraı taǵy tóldeýi tıis. Qazir aımaqta sırek kezdesetin osy janýardy tabıǵatqa qaıta jersindirý jumysy júrgizilip jatyr.

— Buǵynyń urǵashysyn maral, tólin qodyq dep ataıdy. Segiz aıda tóldeıdi. Byltyr 22 maraldan 15 tól týǵanyn bilemiz, qanshasy atalyq, qanshasy analyq ekenin ázirge aıta almaımyz. Sebebi jaqyndaı almaımyz. Qodyǵy eliktiń laǵyndaı óte súıkimdi bolady. Ol aıaqqa turǵansha toǵaı ishine tyǵyp qoıady. Birneshe aptadan keıin ǵana ertip shyǵady. Al kúıek kezinde erkekteri urǵashysyna talasyp, qanjosa bolyp shaıqasady. Shaıqasqanda olardyń múıizi túsedi, — dep túsindirdi buǵyshy Fedor Bocharov.

2000 jyldary 7 maral ákelingen. Sol jeti bas búgin 700-ge jetti. 46-sy qorshaýda bolǵanmen, qalǵany syrtta, Syrdyń boıymen tómen túsip, Shıelige deıin jetken. Park aýmaǵynda taǵy bir tuqymbaqta qyrǵaýyl ósiriledi.

Oblys ortalyǵy bolǵaly 1,5 mln aǵash

Kúsh salsa, qumdy shóldi de qulpyrtyp, qyzyl-jasyl gúlzarǵa aınaldyrýǵa bolady. Oǵan Túrkistan qalasy dálel. Oblys ortalyǵy bolǵaly qalada 1,5 mlndaı aǵash egilgen. 36 saıabaq, 80 gúlzar, 16 jasyl alań qurylyp, shyraıly shaharǵa aınalǵan.

— Bizde Jastar saıabaǵy bar. Oranjereıadaǵy jabyq keshende Latyn Amerıkasynan, Afrıkadan, álemniń túkpir túkpirinen alynǵan ósimdikter, aǵashtar, qustar, janýarlar bar, — deıdi Túrkistan qalasynyń ákimi Ázimbek Pazylbekuly.

Al qalanyń jasyl beldeýi — shań men jelden yqtasyn, jazda saıa. Birer jylda qalyń ormanǵa aınalǵaly tur. Іshinde «qansha tyqpalasań da ystyqta óspeıdi» degen kópjyldyq aǵashtar bar.

Qaraǵaı, arsha, týıa, katalpalar, jol jıegine egiletin jasyl qorshaýlar, basqa da sándi butalardy mamandar mynadaı jylyjaılarda mápelep ósiredi. Tamyr alǵan soń, basqa jaqqa kóshiredi.

— Qylqanjapyraqty aǵashtarǵa kóleńke kerek. Sol úishn biz kóleńkeleý jobasyn qolǵa aldyq. Kúndi, ystyqty súımeıtin aǵashtar osynda egiledi. Mynadaı bir qarys kezinen 1 metr bolǵanda taǵy basqa jaqqa kóshiriledi, — dep túsindirdi «Jasyl aımaq» KMM dırektory Asqar Qultabarov.

Jalpy Túrkistan oblysy bes jyldyń josparyn osylaı asyra oryndap, 85 myń gektardyń ornyna 96,5 myń gektar, 127 mln kóshettiń ornyna 146 mln kóshet otyrǵyzypty. Bul úshin oblysta 343 gektar bolatyn 21 tuqymbaq bar. Atalǵan tuqymbaqtarda búgingi kúnge deıin 30 myń kóshet ósirilip, 10 mln kóshet orman qoryn tolyqtyrýǵa baǵyttalǵan. Al eldimekenderdi kógaldandyrýǵa taǵy 3,7 mln kóshet berilgen.

Aıta keteıik, Túrkistandaǵy botanıkalyq baqta qyzǵaldaqtar qaýyzyn ashty.