Syr óńirindegi týrızm — tarıh pen tabıǵattyń úılesimi
QYZYLORDA. KAZINFORM — Qyzylorda oblysynda týrıst tartýǵa taptyrmas oryndar jeterlik. Olardyń qatarynda tarıhı-mádenı eskertkishter, kıeli jerler, eski qalashyqtar men keseneler bar. Oblystyq týrızm basqarmasy oqyrman nazaryna osyndaı destınatsııalar tizimin usynady.
Aspan men jerdi jalǵaǵan — «Baıqońyr»
Aspan men jerdi jalǵaǵan «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵy 1955 jyly qurylǵan. 6,5 myń sharshy metr aýmaqty alyp jatyr, uzyndyǵy — soltústikten ońtústikke qaraı 75 shaqyrym, batystan shyǵysqa qaraı 90 shaqyrym. Ǵarysh aılaǵynyń jerústi ınfraqurylymynyń quramynda 9 ushyrý kesheni, ǵarysh apparattaryn, zymyran tasyǵyshtar men údetkish bloktardy qurastyrýǵa, synaqtan ótkizýge arnalǵan 11 montajdaý-synaý korpýsy, ǵarysh apparattary men údetkish bloktarǵa otyn komponentteri men syǵylǵan gaz quıatyn janarmaı quıý stantsııalary, «ıÝbıleınyı» jáne «Kraınıı» áýejaılary, ólsheý jáne ǵaryshkerlerdi ushyrý aldynda daıarlyqtan ótkizetin oqý-jattyǵý keshenderi bar. «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynda «Soıýz», «Proton», «Zenıt», «Tsıklon», «Energııa-Býran», «Dnepr», «Rokot», «Strela» zymyran-ǵarysh keshenderi ornalasqan. Eń negizgileri — «Soıýz» jáne «Proton» zymyran tasyǵyshtary.
— Juldyzdy qalashyqtaǵy kórikti oryndardyń biri — ǵarysh aılaǵynyń tarıh murajaıy. Ekinshi «Gagarınskıı start» alańynda ornalasqan ǵylymı-zertteý jáne bilim berý ortalyǵynyń aýmaǵynda Sergeı Korolev pen ıÝrıı Gagarınniń memorıaldyq úıleri, «Býran» tolyq ólshemdi maketi bar. Qalalyq tarıh murajaıyndaǵy negizgi ekspozıtsııalarmen Baıqońyrdyń jaýyngerlik jáne eńbek dańqy, zymyran-ǵarysh tehnıkasyn damytý jáne ǵarysh keńistigin ıgerý tarıhy, etnografııa, kórme zaldarynda tanysýǵa bolady. «Soıýz» zymyran tasyǵyshynyń maketi 1980 jyly ǵarysh aılaǵynyń qurylǵanyna 25 jyl tolýyna oraı ashylǵan. Bul — ǵarysh keńistigine qadam basqan alǵashqy adam ıÝrıı Gagarınge arnalǵan eskertkish. Sondaı-aq akademık Sergeı Korolev, aqyn Abaı Qunanbaev pen tuńǵysh ǵarysh konstrýktory Vladımır Barmınniń qurmetine, akademık Mıhaıl ıAngel qurastyrǵan RKK konstrýktoryna arnalǵan eskertkishter bar. Baıqońyr qalasynda qydyryp kelýshiler ornalasatyn 6 qonaqúı, 9 meıramhana, 4 bar, 31 kafe ornalasqan, — dedi basqarma basshysy Dinmuhammed Ermekov.
Ejelgi órkenıet izimen
Syr óńiri — elimizdegi kóne órkenıet izi kóbirek saqtalǵan ólke. Syǵanaq Jańaqorǵan aýdanynyń ortalyǵynan 40 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Toǵyz joldyń torabyndaǵy ejelgi qala retinde Uly Jibek joly boıynda strategııalyq ortalyq rólin atqarǵan. HІ ǵasyrdyń sońynda Syr boıyna kelgen qypshaqtardyń ortalyq qalasy edi. Al búginde alys jáne jaqynnan keletin jıhankezderdi tartatyn tarıhı-mádenı ortalyqqa aınalyp otyr. Qalashyqqa aýyzsý kelip tur, kólikter asfalt tóselgen aınadaı jolmen júredi, avtoturaq pen jol belgileri bar.
Oǵyz taıpalarynyń Syrdarııa ózeniniń jaǵasyndaǵy eń ataqty qalalarynyń biri — Jankent. Qazaly jerindegi respýblıkalyq sanattaǵy arheologııalyq eskertkish IH-H ǵasyrlarǵa tıesili. Orny Syrdarııa ózeniniń sol jaq betinde, Qazaly qalasynan 15 shaqyrym jerde ornalasqan.
Basqarmanyń málimetinshe, transporttyq qoljetimdilik pen týrıstik obektilerdiń ınjenerlik ınfraqurylymyn qamtamasyz etý maqsatynda Órkendeý aýylynyń kireberisindegi 5,65 shaqyrym, Jankenttiń kireberisindegi 1,5 shaqyrym avtomobıl joly kúrdeli jóndeýden ótti. 2019 jyly qalashyqta zertteý jumysy júrgizilip, aınalasy qorshaldy. Kireberisine 12 metrlik Jankent stelasy ornatyldy. Qyzylorda oblysy boıynsha týrıstik marshrýttar men soqpaqtardyń memlekettik reestrine engen.
Rýhanı dástúrdiń tiregi
Óńirde ornalasqan Qorqyt ata memorıaldy kesheni, Maral ıshan, Qorasan ata, Oqshy ata keseneleri men «Aıqoja» meshiti týrıstik mańyzy zor nysandar qatarynda.
Qorqyt baba máńgilik tynystaǵan tarıhı memorıaldy keshen Qarmaqshy aýdanynda 1980 jyly boı kótergen. Onyń jobasyn sáýletshi Bek Ibraev pen fızık-akýstık Sergeı Isataev ázirlegen. Eskertkish bıiktigi 8 metr 4 tik steladan turatyn qobyz beınesinde. Keıin birneshe ret qaıta jańǵyrtylyp, murajaı men amfıteatr qosyldy. Qazaq halqynyń ǵana emes, búkil túrki áleminiń rýhanı murasyn dáripteıtin qasıetti orynǵa kelýshiler sany jyl sanap artyp keledi.
Maral ıshan kesenesi Qarmaqshy aýdanynyń Josaly kentinen shyǵysqa qaraı 18 shaqyrym jerde ornalasqan. HІH ǵasyrda salynǵan. 2010 jyly oblystyq bıýdjetten tólqujaty jańartylyp, qorǵaý taqtasy qoıyldy. 2017 jyly jergilikti mańyzy bar mıkrosakraldy kıeli oryndar tizimine endi. 2018 jyly aýdandyq bıýdjet esebinen restavratsııa jasalyp, oblystyq bıýdjet qarjysyna 3 D formatyndaǵy ınteraktıvti kartasy daıyndaldy. Osy jumys aıasynda dalalyq ekspedıtsııalar uıymdastyryldy.
— Qorasan ata kesenesi Jańaqorǵan aýdanynyń ortalyǵynan 30 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. HІH ǵasyrdyń aıaǵynda kúıdirilgen kirpishten turǵyzylǵan. «Aıqoja» meshiti de osy aýdanda, Jańaqorǵan kentinen 65 shaqyrym qashyqtyqta. 1881 jyly irgesi qalanǵan. Eki nysanda aýyzsý tartylǵan, 25 adamǵa arnalǵan qonaqúı, asfalt jol, avtoturaq, jol belgileri bar. Shıeli aýdanyndaǵy Oqshy ata mazary sáýlettik qurylysymen kóz tartady. Qazaq jerindegi oǵyz-qypshaq kezeńinen saqtalǵan birden-bir kesene. Jergilikti mańyzy bar tarıhı-mádenı eskertkish ári týrıstik nysan. Mazardyń uzyndyǵy — 7,15 metr, eni — 7,10 metr, portalynyń bıiktigi — 4,80 metr, qabyrǵasynyń bıiktigi — 3,30 metr, kúmbeziniń bıiktigi — 3,35 metr. Qurylysyna sharshy tárizdes kúıdirilgen kirpishter paıdalanylǵan. «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda 2005 jyly qaıtadan jańǵyrtylyp, 2011 jyly qorǵaý taqtasy ornatyldy, — dedi Dinmuhammed Ermekov.
Qarataý silemderine til bitkende
Syr boıyndaǵy beıneleý óneriniń tarıhy Qarataý silemderindegi jartastar betine qashalyp jazylǵan. Boıyna san myń syrdy jasyrǵan «Saýysqandyq» shatqaly Shıeli aýdanynyń Eńbekshi aýylyna jaqyn mańaıda. Jartastaǵy beıneler keshenin 2004 jyly H. A. ıAssaýı atyndaǵy Qazaq-Túrik ýnıversıtetiniń professory Madııar Eleýov bastaǵan arheologııalyq ekspedıtsııa zerttedi.
Beıneler negizinen Balasaýysqandyq ózeniniń boıynda, úlken Saýysqandyq taýynyń soltústik-batys bókterinde kórinis tapqan. Al ońtústik-batysynda shaǵyn sý sarqyramasy bar. Bul — tamyry tereń arheologııalyq eskertkishter ǵana emes, sonymen qatar tarıhı landshaftqa baı týrıstik nysan. Petroglıfter tas dáýiri men orta ǵasyr aralyǵyn qamtıdy. Kóptegen sýrette shoqpary bar adamnyń keıpi kezdesedi. Ań-qus beınelengen betperde úlgisindegi bas kıimdi ań terisinen tigip kıgen, bul sol kezdegi dinı kózqaras pen salt-dástúrdi bildiredi. Sondaı-aq adam tárizdi pishinder, buqa, arba, túıe, taǵy basqa ań stılindegi kórinisti baıqaýǵa bolady. Bul sýretter alýan túrli bolǵanymen ózara baılanysy bar turmystyq, dinı jáne mıfologııalyq sıýjettermen bir kompozıtsııaǵa biriktirilgen.
Kól jaǵasyndaǵy demalys
Aral aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan Qambash kóli — týrıster jıi turaqtaıtyn demalys aımaǵy. Flora men faýnaǵa baı biregeı sý aıdyny. Jaǵajaı jıegi tabıǵı iri túıirshikti qumnan turady. Sýy móldir, tuşy. Kólemi turaqsyz, ortasha eseppen 170 sharshy shaqyrym. Tereńdigi 10 metrge sozylyp jatyr. Sýǵa túsýshiler mamyr men qyrkúıek aralyǵynda bul jerdiń kórkin qyzdyrady. Kól jaǵasyndaǵy demalys aımaǵynda jergilikti ekzotıkanyń dámin tatýǵa, kıiz úılerde demalýǵa múmkindik jasalǵan.
Shıeli aýdanynyń Báıgequm aýylynda ornalasqan Hanqoja kóli de demalýshylar jıi baratyn orynǵa aınaldy. Jaz mezgilinde munda aqyly qyzmet kórsetetin demalys aımaqtary jumys isteıdi. Kól sýyna shomylyp, kememen serýendeýge bolady.
Jaılylyq mekeni
Jańaqorǵan — tumsa tabıǵatymen daralanǵan aýdan. Al tabıǵattyń ózi syılaǵan em men jaılylyqtyń mekeni dep «Jańaqorǵan» shıpajaıyn aıtýǵa bolady.
Ol Túrkistan qalasyna jaqyn mańda, Syrdarııa ózeniniń jaǵasynda ornalasqan. Shıpajaı Qazaqstannyń kóne biregeı balshyq kýrorttarynyń biri sanalady. Kóptegen jyl boıy Qazaqstannyń saýyqtyrý oryndarynyń arasynda tirek-qımyl júıesi aýrýlaryn emdeý boıynsha erekshe mańyzǵa ıe.
Respýblıkada balamasy joq biregeı emdeý tásilin usynady. Shıpajaı Terisken kóliniń jaǵasynda qonys tepken. Al joǵary belsendi tunba balshyǵy men shıpaly sýdy qoldaný em alýshylardyń saýyǵýyna sep.
«Geopark Aral»
«Geopark Aral» jobasy — Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy týrıstik baǵyt. Bul bastama Aral teńiziniń tabıǵaty men osy óńirdiń ekonomıkasyn saqtaý maqsatynda qolǵa alynǵan. Sondaı-aq óńir halqynyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa, ekologııalyq jaǵdaıdyń ońalýyna, týrıst tartýǵa múmkindik beredi. Óńirge kelýshiler kıeli mekendi kórip, arheologııalyq, geologııalyq jáne tarıhı eskertkishterdiń mol murasymen tanysa alady.
Álemdik tájirıbe geoparkter eldiń vızıt kartochkasy men kórnekti oryn ǵana emes, tabysty bıznes-joba da bola alatynyn dáleldep úlgerdi. Qazir álemniń 49 elinde ıÝNESKO tizimine engen 208 jahandyq geopark bar.
Eske salaıyq, jýyrda Jibek Joly telearnasyndaǵy «Taza qala» baǵdarlamasy kórermenmen qaıta qaýyshyp, Qyzylorda oblysyndaǵy týrızmniń damý barysy týraly shyǵarylymdy usynǵan bolatyn.
