Syr boıyndaǵy kóne órkenıet: Jetiasardyń ashylmaǵan qupııalary
QYZYLORDA. KAZINFORM — Syrdarııanyń kóne arnalarynda shoǵyrlanǵan Jetiasar mádenıetiniń eskertkishteri áli de zertteýshiler nazarynda. Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdanyndaǵy ondaǵan metrlik bıik tóbeler — bir kezdegi gúldengen kóne qalalar men bekinisterdiń orny.
Kazinform tilshisi respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı-mádenı eskertkishterdiń tizimine engen Altynasar, Bıdaıyq asar, Qosasar sııaqty kóne jurttardyń tarıhyna kóz júgirtip, olardyń «asar» atalý sebebin izdedi.
Kósheneı Rústembekov atyndaǵy aýdandyq jyraýlar úıiniń eskertkishter jónindegi mamany Gúlfaırýz Baıkóbekovanyń aıtýynsha, ejelgi zamanda osy tóbelerdiń astynda adamdar ómir súrgen, qala salǵan, qorǵan turǵyzǵan, aryq tartyp, tirshilik etken.
— Jetiasar mádenıetiniń eskertkishteri negizinen Syrdarııanyń kóne arnalary — Qýańdarııa men Eskidarııa mańyna shoǵyrlanǵan. Zertteýshiler bul aýmaqta ondaǵan kóne qalanyń oryndary, qorymdar men ejelgi sýlandyrý júıeleriniń izderin anyqtaǵan. Keıbir asarlardyń qazirgi úıindileri birneshe qabat bolyp, bıiktigi ondaǵan metrge deıin jetedi. «Asar» degen ataýdyń ózi osyndaı kóne qalalardyń ýaqyt óte kele topyraq úıindisine aınalyp, jergilikti halyqqa tóbe tárizdi bolyp kórinýimen baılanysty, — dedi ol.
Jetiasar mádenıeti — ózindik ortaq belgileri bar kóne qonystar men qalalardy qamtıtyn birtutas mádenı-tarıhı orta. Bul keshen negizgi eskertkishter shoǵyrlanǵan Jetiasar shatqalynyń ataýymen atalǵan. Mádenıettiń basty ereksheligi — munda ózara tyǵyz tarıhı baılanysta bolǵan qalashyqtar, qorymdar jáne ejelgi sýlandyrý júıeleriniń izderi keshendi túrde saqtalǵan. Syr boıynyń baıyrǵy turǵyndary ózenniń eski arnalary men jasandy sý júıelerin paıdalana otyryp, egin sharýashylyǵyn damytqan jáne tabıǵı resýrstardy óte tıimdi jumsaı bilgen.
— Jetiasar mádenıetine Altynasar, Bıdaıyq asar, Jalpaq asar, Buzyq asar, Tompaq asar, Qara asar, Tik asar, Kishi Qosasar jáne basqa da eskertkishter jatady. Memlekettik tarıhı-mádenı mura tiziminde Jetiasar oazısine tıesili birqatar eskertkishtiń naqty hronologııalyq kezeńderi kórsetilgen. Mysaly, Jetiasar ІІІ (Altynasar) b. z. d. І myńjyldyqtyń sońy — b. z. IV–V ǵasyrlarymen, Úlken Qosasar b. z. d. І myńjyldyqtyń sońy — b. z. VI ǵasyrmen, Jalpaq asar VI–VII ǵasyrlarmen merzimdeledi. Arheologııalyq zertteýler Jetiasar turǵyndarynyń otyryqshy mádenıetke ıe bolǵanyn kórsetedi. Ejelgi qalalarda qorǵanys qurylystary bolǵan. Qalalardyń ornalasýy, bekinis júıeleri, turǵyn úıler men sharýashylyq nysandary sol kezeńdegi qoǵamnyń uıymdasý deńgeıin ańǵartady. Jetiasar qalalarynyń qorǵanys júıeleri arnaıy arheologııalyq zertteýlerdiń nysanyna aınalǵan, — dedi Gúlfaırýz Baıkóbekova.
Jetiasar mádenıetin ǵylymı turǵyda zertteý HH ǵasyrdan beri jalǵasyp keledi. HH ǵasyrdyń ІІ jartysynda Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedıtsııasy qazba barysynda áshekeıli áıel adamnyń qańqasyn tapqan. Mamandar ony antropologııalyq materıaldar negizinde qaıtadan qalpyna keltirdi. Tarıhı aınalymǵa «Jetiasar aqsúıek áıeli» degen ataýmen engen rekonstrýktsııa qoǵamdaǵy áıelderdiń mártebesi men sol kezdegi mádenıettiń bıik deńgeıin aıshyqtaıdy.
— Kıimderi qazba barysynda tabylǵan jádigerler negizinde jasalǵan. Olardyń kostıýminiń úlgisi, ony tigý ádisi búgingi zamanǵa deıin de sánin joǵaltpaǵan. Qazba barysynda eki alqadan bólek áıel adamnyń jeke sómkesinen gıgıenalyq zattary da tabyldy. Bul — shamamen bizdiń zamanymyzdyń II–IV ǵasyrlarymen merzimdelgen 27-30 jas aralyǵyndaǵy áıel adam, — dedi Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, Phd Ázilhan Tájekeev.
Zertteý barysynda Jetiasar mádenıeti tusynda adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵy 37-40 jas shamasynda bolǵany anyqtalǵan.
— Bul sol kez úshin tabıǵı jas bolyp eseptelýi múmkin. Genetıkalyq zertteý barysynda olardyń qandaı aýrý túrlerimen aýyrǵany, ómiriniń sońǵy kezinde qalaı tamaqtanǵany, qaı jaqtan kóship kelgeni, kimdermen týys ekeni qamtyldy. Baıqaǵanymyz, ІІ-ІV ǵasyrda ǵundar kóship kelip, solarmen baılanysqa túsken. Jetiasarlyqtardyń týystary batys Mońǵolııa, qazirgi Sibir halqy bolýy yqtımal, — dedi ǵalym.
Arheologtyń sózine súıensek, Jetiasar mádenıetiniń zerttelmegen qupııasy áli de jeterlik.
— Áıelderdiń basyn qoldan ádeıi ózgertken. Kishkentaı kezinen basyn matamen oraý arqyly joǵary qaraı ósirgen. Qazba jumysy kezinde tabylǵan áıel súıekteriniń 90%-nan osyndaı ózgeristi ańǵarýǵa bolady. Bul adamnyń qoǵamdaǵy mártebesin nemese shyqqan tegin kórsetýi ǵajap emes, — dedi ol.
Arheologtar ár jyldary jańa eskertkishterdi anyqtap, buryn belgili nysandarǵa qaıta zertteý júrgizip keledi.
Jetiasar kesheniniń tarıhı qundylyǵy onyń Syr boıyndaǵy ejelgi qoǵamnyń turmysyn, sharýashylyǵyn, sáýletin, qorǵanys júıesin jáne jerleý dástúrin keshendi túrde zertteýge múmkindik beretininde.
Buǵan deıin biz Qyzylorda oblysynyń Qazaly aýdanyndaǵy ortaǵasyrlyq Jankent qalashyǵynda bastalǵan qazba jumysy Shahrıstan bóligindegi turǵyn úıler aýmaǵynda jalǵasyp jatqanyn jazdyq.
