Shyńjańnan eki ımperııanyń shekarasyn qaqyrata buzyp qozǵalǵan kósh - qazaq halqy tarıhyndaǵy uly oqıǵa

1962 jyly sáýir aıynda Qytaıdyń Shyńjań ólkesiniń Tarbaǵataı aımaǵynan qoparyla qozǵalǵan qazaq kóshi eki ımperııanyń shekarasyn qaqyrata buzyp, 10 sáýirden 1 mamyrǵa deıingi 20 kúnniń ishinde 200 myńdaı qandasymyz Qazaqstanǵa qaýyrt ótti. Osy kóshtiń buıdasyn ustaǵan serkelerdiń biri emes, biregeıi qazirgi halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qabdesh Jumadilov bolatyn. Sol kósh qarsańynda «Aralap kórseń nanasyń, Álemde talaı qyzyq bar. Baqyt pen sordyń arasyn Bóledi qyzyl syzyqtar» dep jyrlaǵan jalyndy jas jigit keıin úlken sýretkerge aınalyp, «Sońǵy kósh» dılogııasy men «Taǵdyr» romanynda osynaý kósh tarıhyn, baq pen sordyń syzyǵyndaı orys-qytaı shekarasy tartylǵanda bir halyqtyń qalaı ekige bólinip qalýynyń jaıyn kórkem shejiremen kestelegeni belgili. Olaı bolsa, jarty ǵasyr burynǵy uly kósh týraly Qabekeńnen artyq kim aıtpaq. «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen halyq jazýshysymen bolǵan suhbatty usynamyz.

- Qurmetti Qabdesh aǵa, shekaranyń ashylýy, arǵy bettegi qazaqtyń andyzdap atamekenge aǵylýy sol kezdegi qyrǵı qabaq, tońteris memleketter ara­­syna tartylǵan temir perde jaǵ­daıynda kútpegen tosyn oqıǵa, sireý sanalarǵa quıylǵan sáýleli shuǵyla bolǵan sııaqty-aý?

- Ol kezdegi eki eldiń kelisimi boıynsha shekarany qytaı jaǵy kúzetpeı­tin, sovet shekarashylary ǵana kúzete­tin. Tarbaǵataı men Barlyq taýy ara­syndaǵy 150 shaqyrym jerde 5 úlken zastava bar. Jamanty, Baqty, Ergeıti, Emil, Shaǵantoǵaı deıdi, sol beseýiniń tusynan bes jerden bir-bir kılometr jerdi ashyp, symdaryn jınap tastady. Sodan kúndiz-túni 20 kún boıy atty kisi, arbaly kósh, jaıaý, túıeli kósh zaýlap ótti ǵoı. Kelýshilerdi Keńes Odaǵy bes jerde qabyldady.

Iá, bunyń bári shynynda da jaı­dan-jaı emes-tin. Eki memleket arasyn­daǵy bul tosyn oqıǵa bizdiń talap-tilegimizdiń, kóshti kúni buryn daıyn­da­ǵa­nymyzdyń nátıjesi bolatyn. Sol kóshtiń nátıjesinde osy shyǵys ta­raptaǵy tórt oblysqa kelip 200 myń qazaq jaılasty. Bul bir sol kezdegi qazaqtyń arqaýy setineı bastaǵan dilin, tilin qaıta bekemdeýde, suıyla bas­taǵan qanyn qoıýlatýda erekshe ról atqarǵan kósh boldy.

- Al endi osy shekara syrtyn­daǵy qazaqtar qalaı paıda boldy degen máselege toqtalyp, tarıhqa sál-pál sheginis jasasaq qaıtedi?

- Onyń ras. Bireýler túsinedi, bi­reýler túsinbeıdi. Bireýler Shyńjań­daǵy qandastardy myna 30-shy jyldar zobalańynda kolhozdan qashyp barǵan qazaqtar shyǵar dep oılaıdy. Bergi kóshti ǵana biledi. Biraq onyń shynaıy tarıhy aryda jatyr. Qazaq kóshi Shyńjańǵa Abylaı zamanynda barǵan. Sol jerde naıman handyǵy bolǵan, kereı handyǵy bolǵan Altaıda. Shyńǵys han tusynan beri ol qazaq jaılaǵan jer bolatyn. Erenqabyrǵa, Іleniń boıy. Úısin handyǵy boldy sol jerde. Qazaqtyń baıyrǵy atamekeni. Keıin dúnıe alaı-bulaı tóńkerilgen kezde qazaq batysqa qaraı ysyrylyp, ana Shyńjań jerinde, Tarbaǵataı ólkesin­de jońǵar handyǵy quryldy. 1640 jyl­dary. Qazaqpen dúrkin-dúrkin so­ǵy­syp otyrdy. Bizge eń úlken zııan kel­tirgeni 1723 jylǵy «Aqtaban shuby­ryndy...». Biraq «Myń asqanǵa bir tosqan» deıdi, sol jońǵarǵa da zaýal keldi. HVІІІ ǵasyrdyń 30-40-shy jyldary, odan 50-shi jyldarǵa kelgen ýaqytta Abylaı basshylyq etken úlken soǵys bastaldy. Qazaq batyrlaryn mańaıyna toptap, Abylaıdyń tarıh sahnasyna shyqqan kezi. Jońǵarlardy jeńip, 1754 jyly qazaq jerin azat etti. Abylaı ustanǵan ekinshi úlken saıasat, ol qansha jaýlasqanmen, jońǵardyń joıylyp ketýin tilegen joq. Óıtkeni, ar jaǵyndaǵy qaǵanatqa qarsy úlken bir qalqan bop tursa dep oılady. Biraq jońǵardyń joıylýyna taǵdyrdyń, ta­rıhtyń úkimi shyǵyp qoıǵan. Mańshyn­nyń qalyń áskeri kelip berekesi ketken, toz-tozy shyqqan jońǵardy qyryp saldy. Bir jyl boıy qansoqpa qyrǵyn bolǵan. Ólikter shashylyp jatty búkil jońǵar dalasynda degen tarıhshylar­dyń sózi bar. Sol jer bosap qaldy.

- Sonda qalyń qazaq Shyńjańǵa qashan bardy?

- Iá, Shyńjań ıen qaldy. Abylaı alǵashqy elshiler arqyly birden máse­le qoıady. Jońǵardan bosaǵan jerler úshin biz de soǵysqanbyz. Jońǵar ortaq jaýymyz boldy. Biraq Tarbaǵataı, Altaı degen jerler qazaqtyń ejelgi ata­mekeni edi. Endi sizdiń arqańyzda joń­ǵar joıyldy, sonyń ornyna, atameke­nine bizdiń halqymyz barǵysy keledi. Mal kóbeıdi, óris kerek deıdi. Basynda jolatpaıdy. Sóıtip 4-5 jyl ary tart, beri tartpen, talas-tartyspen ótedi, birden qonystandyrmaıdy. Alaıda, keıin kelisýge, jer berýge májbúr bolady. Onyń mynadaı sebebi bar. Bul da Abylaıdyń saıasaty. Qytaımen ja­qyndasyp júrgeni, «Sizderge de qa­raımyz, baǵynyshty bolamyz» degen sózdi aıtqandaǵysy Abylaıdyń Shyń­jańdaǵy jerdi alýdy kóksegeni. Aqyry osy sóz ımperatordyń býynyna túsip ketedi ǵoı. 1767 jyly Sıanlýn ımperatordyń Abylaıǵa jazǵan hatynan mynadaı úzindi keltireıin: «Onyń ústine birneshe jyldan beri sizder bergi betke kóship kep, mal baǵasyzdar. General ambandarymyz sol maldardyń ıelerine qarsy joryq jasaý týraly ótinish aıtýda. Sizderge raqymym túsip, keńshilik jasadym. Tipti qaraýyldar­dyń ishki betindegi jaıylymdardy sizderdiń malshylaryńyzǵa óris retin­de paıdalanýǵa ruqsat etýge jarlyq berdim, sizderdi moıynsunǵan baǵy­nyshty elim ǵoı dep arqalary keń bolsyn dedim» dep jazady. Abylaı saıasaty osy hattan da kórinip tur.

- Myna hattyń ózi ol jerlerdi qazaqtyń emin-erkin jaılaýyna jol ashyp tur emes pe?

- Іs júzinde solaı bolǵan. Basynda Tarbaǵataı, Barlyq, Jońǵar Alataýynan asyp kóship, odan saýlap ary qaraı ótip ketedi. Qytaılarǵa da paıda kerek. Salyq tóleısiń deıdi. Ony jylqy túrinde alady. «Sary noqta» deıtin salyq bolǵan alǵash kóship barǵanda. Úkimet áskerleri kelip jylqyny sary noqtamen áketedi. Qazaq sony «sary noqta» salyǵy dep atap ketedi.

Bizdiń atalarymyz sol HVІІІ ǵa­syrdyń 60-shy jyldarynda barǵan. Meniń óz atam, jeti atamnyń súıegi sol Sháýeshek mańynda, Shyńjańda jatyr. Naıman ishinde Tórtýyl. Toǵyz tań­baly naıman deıdi, sonyń bir tańbasyn alǵan úlken taıpa ǵoı. Bizdiń uranymyz - Baımurat batyr, Qabanbaıdyń úzeńgi joldasy, myńdy basqarǵan batyr. Sol Baımurattyń zıraty Sháýeshektiń ar jaǵynda 50 shaqyrym Kúzibaı degen jerde jatyr. O jaqqa HVІІІ ǵasyrdyń 60-70-shi jyldary er Jánibek bastap barǵan kereıler de ózderiniń ata qonysy Altaıǵa ornyqty. Demek, kereı men naıman burynǵy ata qonysyna túgel kóship baryp alǵan ǵoı. «Daraboz» degen romanymda Abylaı men Qabanbaıdyń árbir rýǵa qalaı qonys bólgeni, jer bólgeni kórsetiledi. Joń­ǵarǵa qarsy soǵys kezinde qaı rý qansha qaırat qyldy, qandaı batyry sheıit boldy, bári eskerilgen.

Sonan keıin 1916 jylǵy tolqýda, jazalaýshy áskerden qashqan myńdaǵan otbasy taǵy bardy. Odan soń qaýyrt bir barǵany - otyz ekiniń asharshylyǵy men kámpeskege qarsy kóterilis kezi. Aýa kóship, bosyp baryp Shyńjańnan pana tapty. Ol jaqta aǵaıyn bar eke­nin, el bar ekenin bilip, sony es kórip baryp otyr. Shynynda da qazaq bir-birine pana boldy. Bul jerden aryp-ashyp barǵan adamdardy o jaqta baı turatyn el kóterip ketti. Qyz alysyp, qyz berisip sińip ketti.

- HІH ǵasyrdyń sońyna qaraı orys-qytaı memleketteri ózara ke­lisimge kelip, shekara belgilegen jaǵ­daıyna toqtalyp ótseńiz qaıtedi?

- Buryndary orys-qytaı arasyn­daǵy shekara anyq bolǵan joq, qazaqtar eki jaqta erkin kósilip júre berdi. Eki elde turyp jatyrmyz-aý degen uǵym joq onda. Ar jaqta Barlyq taýyna jaılaýǵa shyǵady da, beri kelip Alakól boıyn qystaıdy. Tarbaǵataıdyń teris­keıine qystaıdy, kúngeıin jaılaıdy.

Shekara máselesi jóninde 1860 jáne 1881 jyldary Peterbor kelisimi jáne Beıjiń kelisimi degen kelisimder bolǵan. Aqyry bir toqtamǵa kelip, is júzinde shekara bólisýge kirisedi. Bul 1884 jylǵy Sháýeshek protokoly dep atalady. Sonda eki jaqtyń geograftary, topograftary, orys pen qytaıdyń jer jyrtyǵyn jamaǵan óńkeı mamandary kelip, tý Altaıdan bastap Shyńjańnyń tusynda 400 kılometr jerge sozylatyn Tarbaǵataıdyń jalyn qaq jaryp, sodan mynaý Sháýeshektiń bergi tusyna kelgen ýaqytta Alakóldiń shyǵys jaǵynan tik tartyp, Barlyqtyń bergi batys tumsyǵyn kesip ótip, Jońǵar qaqpasy arqyly Alataý jotasyn qaq aıyra ańyrap ótip ketedi. Bul bólis 1884 jyly bastalyp, 1892 jylǵa deıin sozylady. Kóp qıynshylyqpen, óte taýqymetti jaǵdaıda ótedi. Sol el aıyrylǵan kezde shyqqan kóp halyq óleńderi bar. Qaı jaǵyna qaraısyń, óziń bil dep bir aı srok beripti. Bul, endi, keńshiliktiń túri. Ol ońaı ma eken biraq. Bireýdiń baýyry o jaqta, bireýdiń qudasy bu jaqta, bireýdiń jaılaýy o jaqta, bireýdiń qystaýy bu jaqta. Ózinen góri malyn kóbirek kúıtteıtin qazaq qaıda baryp kún kóredi. Sonymen áreń-páreń degende 1892 jyldyń jazynda shekara belgilenip bolady, sol atyraptaǵy qazaq qaq bólinedi. Óte qıyn bolǵan soń orystar myna Barlyq taýyn on jylǵa jalǵa alypty qytaıdan. Keıin kóship-qonyp júrgen halyqtyń bári sol jaqta qalyp qoıdy.

- Shekara bólý kezinde qazaqtar tarapynan qarsylyq bildirý nyshandary da bolǵan ǵoı?

- Bylaı atqa minip boı kórsetý, soıyl, shoqpar silteý boldy. Biraq kesek qımyl bolmaǵan. Óıtkeni qazaqqa qazaqtyń ózin saldy. Sháýeshektegi orys konsýly Nıkolaı Balkashınniń Árip Táńirbergenov degen ataqty tilmashy boldy. Ári kómekshisi. Bul kádimgi Árip aqyn ǵoı. Sondaılardy salyp júrip býnt kótergen qazaqtardy raıynan qaıtarǵany meniń «Taǵdyr» romanymda aıtylady. Shekara Sary­shoqynyń ústinen Dıqanbaı degenniń aýylyn qaq jaryp ótedi. Dıqanbaı ana jerdi tastap ketkisi kelmeıdi. Sol kisiniń «Memleketsiz qaldyq demeıik, aınalaıyn, bizdiń aýyldy aınalyp ót­seńder qaıtedi. Ókpelemeı-aq qoıaıyn. Keregi joq, osy aýylǵa tıispeńdershi» deıtini bar. Sonymen, 1884 jyly bólinip osylaı qala bergen dúnıe ǵoı. Halyqtyń tutastyǵyna ne jetsin. Bir halyq ekige jarylyp, damýdyń eki túrli jolyna tústi. Qytaıdyń óz saıasaty, óziniń memlekettik joly bar. Shyńjań qazaǵy soǵan baǵyndy. Myna jaqta Qazaqstan Reseıdiń erkine qarady.

- Qabeke, endi 62-shi jylǵy kóshke qozǵaý salǵan jaıttardy bir baıandap ótseńiz?

- Kósh qaıdan paıda boldy deımiz ǵoı. Ol endi meniń taǵdyrym men ómirbaıanyma tikeleı baılanysty. Men 1956 jyly Sháýeshek gımnazııasyn bitirdim. Sol jyly qudaı maǵan bir baq juldyzyn jandyrdy. Shyńjańnan elý bala Tashkent pen Almaty qalalaryna oqýǵa barady eken. Sol elýdiń ishine ilindim. Biz eki bala, Myrzahan Qurman­baev degen jigit ekeýmiz KazGÝ-ge kelip tústik, fılologııa fakýltetine. Almatyny kórsek, qudaı-aý, «Abaı joly» romanyn oqyp alǵan kezimiz, Áýezovti kórsek degen armanymyz oryndalyp, keremet baqytty jyldar boldy ol. Áýezovten sabaq aldyq. Sol kezdegi professorlar qandaı, qudaı-aý. Keńes­baev, Balaqaev, Mamanov, Kenjebaev. Túgel alǵashqy oqýlyq jazǵan ǵula­malardan tikeleı tálim aldyq. 57-shi jyly Máskeýde jastar men stýdent­terdiń dúnıejúzilik 6-shy festıvali boldy. Oǵan osy jerde oqıtyn qytaı stýdentteriniń atynan qatystym. 3-shi kýrsty bastap oqımyz dep jatqan kezde qytaı men sovettiń arasy buzyldy. Sodan mynadaı habar keldi: «Sender shil­de aıynyń basynda elge qaıtasyńdar. Bir aılyq kýrs bar. Eldiń jaǵdaıymen tanysasyńdar, sonan soń úılerińe baryp, kúzde sabaqqa kelesińder» dedi. Qýanyp kettik. Máskeýden kelgen elshilik adamy Almatynyń aeroportynan bizdi otyrǵyzyp, Úrimjige jolǵa saldy. Sóıtsek, lapyldap janǵan ottyń ústinen baryp bir-aq túsippiz. Bir aılyq kýrs degeni de, basqasy da beker. Zııaly qaýymnyń birazynyń aıa­ǵyna tusaý, basyna noqta túsip qalǵan eken. Aldy aıdalyp, túrmelenip jatyr, arty kúreste.

- Kúres degenińizdi qalaı túsinemiz?

- Kúres jınalysy seniń ústińnen shýyldap búkil el shaǵym aıtyp, seni jaýapqa tartý ǵoı. ıAǵnı, talanttardy tobyrǵa talatý. Burynnan kózge kóri­nip, is basynda júrgen adamdar túgel soǵan ilikken. Jaǵda Babalyqtan bas­tap, jazýshylardan Qajyǵumar Shab­dan­uly ońshyl, ultshyl degen qalpaq kıip, aıdar taǵylyp, aıdalýdyń aldynda júrgen kez eken. Soǵan bizdi de qosyp áketti. Bizdiń óleńderimiz bar, biraz maqalalar jazǵanbyz. Álipbı týraly polemıka bolǵanda sol jaqtyń gazetine maqala jazǵanmyn. «Shyńjań qazaǵy qaı jazýdy qabyldaý kerek?» degende «Qazaqstan jazýyn qabyldaý kerek, bir ult bir jazýmen bolý kerek» dep aıtqanmyn. Sóıtsem, sonyń bári qyzyl sııamen syzylyp aldymda tur. Uzyn sózdiń qysqasy, bir-eki aı tergep, elý balanyń ishinen onyn ustap alyp qaldy. 7-8 uıǵyr, sosyn Myrzahan Qurmanbaev ekeýmiz. Biz oqýdan qaldyq, úlken jaza sol boldy. Shahtada kómir qazdyq. Aýyr eńbekke saldy. Eńbekpen túzeý, eńbekpen tárbıeleý degen bar, qytaısha laýgaı, laýjaý deıdi. Eki jyldan keıin kishkene jeńildik jasap, jazý quqy joq, biraq mamandyǵy boıynsha paıdalanýǵa bolady degen pár­men aldym. «Shyńjań» gazetinde istedim, maqala óńdeımin, ózim jazbaımyn. Biraz jeńildik alǵan soń esil-dertim Sháýeshekke jetý boldy. Oǵan qumartyp turǵanym, shekaraǵa jaqyn. Sháýeshekten 20-aq shaqyrym shekara. Bar oıym - Almatyǵa jetý, úzilip qalǵan oqýymdy jalǵastyrý. 1961 jyldyń kókteminde «Myna úlken gazette isteýge meniń shartym tolmaıdy, tómenge túsip ózgerýim kerek, meni Sháýeshekke aýystyryńdar» dep aryz jazdym. Sodan olar tómenge tússin degen qaǵaz jazyp berdi. Sóıtip kókek aıynyń aıaǵynda men Sháýeshekke tartyp kettim.

- Sol kezde Shyńjańdaǵy jalpy el jaǵdaıy qalaı edi?

- Úrimjide kisi qyzyǵatyn eshnárse qalmaǵan, asharshylyq bastalǵan. Eki jyl buryn bolat qorytý, shoıyn qorytý naýqandaryna eldiń bárin shyǵaryp jiberip, astyq orylmaı, egin jınalmaı, sodan búkil Qytaı boıynsha asharshylyq. Іshkeridegi ashtar endi osylaı qaraı aǵylyp, toqshylyqta otyratyn Shyńjańnyń ózinde jaǵdaı qıyndap ketken.

Sháýeshektegi halyq ta asharshy­lyq­qa ilinipti. Byltyr ǵana kommýna qurylǵan. Jurtty ortaq qazanǵa ıirip qoıǵan, sol jerde taq-tuq birdeme tıse tıedi, tımese qoıady. Myna oshaqsyz qalý, tútinsiz qalý psıhologııalyq ja­ǵynan da, turmystyq jaǵynan da óte aýyr tıdi halyqqa. Sodan, kelsem, el daǵdaryp otyr eken. Meniń kelýim olar úshin úlken oqıǵa boldy. Ásirese, jas­tar jaǵyna. Art jaqtan «ıdeıa qalta» deıtin delom kelmeı 3-4 aı bos júrdim. Sol kezde mańaıyma úıirilgen halyqqa qaraı otyryp maǵan mynadaı oı keldi. Jalǵyz ketsem ǵoı, kez kelgen ýaqytta óte shyǵýyma bolady. Shekarashylarǵa dokýmentimdi kórsetsem boldy, ketem ary qaraı. Oǵan kózim jetip tur. Biraq bul jaqta halyq meni qaýmalap aldy. Almatydan oqyp kelgen, bul jaqty bilip turǵan kisimin. Máskeýdi kórgen kisimin. Men ne aıtsam soǵan uıyp tur. Búkil basy qatyp júrgen, ata jurtqa qalaı ótemiz dep usharǵa qanaty bolmaı júrgen adamdar meniń mańaıyma úıirilip aldy. Sháýeshekte qala baǵy bar. Soǵan baramyz. Toı-tomalaq, anaý-mynaý jıyn bolsa, onda da meniń mańaıymnan adam úzilmeıdi.

- Sóıtip, tarıhı Otanǵa qonys aýdarý jóninde úgit-nasıhatqa kiris­ken ekensiz ǵoı?

- Iá, men osy qolaıly sátti paıdalanyp, ashyq aıta bastadym máseleni. Bul jaq týraly suraq qoıady. Oı-poı. Men tipti ásirelemeı, asyrmaı Sovet Odaǵynyń jetistigin jaı aıtyp ber­gen­niń ózinde aýyzdarynyń sýy qurı­dy. Sonan soń o jaqta toqshylyq eken, ásirese, byltyr ǵana mıllıard put astyq alǵan, nan degen úıilip jatady desem, ashtyq jaılap otyrǵan el endi «Qazaqstanǵa, Ata jurtqa jetý kerek» degen sózdiń shetin shyǵardy. Osylaısha halyqtyń ózi ıtermelep, meniń shekaradan jalǵyz ózim ótem degen jeke basymnyń maqsaty endi ulttyq ortaq múddege aınaldy. Ómirdiń ózi osyǵan ákep saldy. Óıtkeni, basqa amal joq. Osydan bir jyl buryn Altaıda kóterilis bolǵan kommýnaǵa qarsy. Altaıdyń eli jaýynger el. Ondaı qaırat bizdiń Sháýeshekten shyqpaıdy. Endeshe, asharshylyqtan, ezgiden qutylýdyń bir-aq joly bar, ata jurtqa kóshý. Barshamyz osy túıinge toqtadyq.

- Atajurtqa qonys aýdaratyn kóshti qabyl alýǵa Keńes Odaǵynyń úkimetin, resmı oryndaryn daıyndaý oraıynda da jumys júrgizilgen bolar?

- Bıyl kesh qaldyq, kelesi kóktemdi qudaı qolǵa bere me, joq pa dep jurt alaqanyn ysqylap otyrdy. Biraq, ke­­lispeı, qurdan-qur, aı-shaı joq atoılap jetip barýǵa bolmaıdy. Halyqty shu­byr­typ barǵanda seni qarsy alsa jaq­sy. Qarsy almasa ne bolady? Sodan men kúzden bastap Kremlge hat jaza bastadym. Júzdegen adamnyń qolyn qoı­dy­ryp, jeke-jeke, ondaǵan hat ji­berdik. Adres belgili: «Moskva, Kreml. KPSS Ortalyq Komıtetiniń bas sekretary Nıkıta Sergeevıch Hrýşev joldasqa» deımiz. Nemese «Jo­ǵarǵy Sovet Pre­zıdıýmynyń tóraǵasy K.E.Vo­roshılov joldasqa» deımiz. Keıde ol hattardyń kóshirmesin Qazaqstan Kom­partııa­synyń birinshi hatshysy D.A.Qo­naevqa joldap otyrdyq. Ke­remeti, hattaryńdy aldyq degen tańba basyl­ǵan túbirtegi qaıtyp otyrdy. Sodan keıin taǵy bir baılanystar boldy. Quljadan Keńes Odaǵynyń vıtse-konsýly keldi. Sovet azamattary qoǵamy deıtin qoǵam bar. Sol jerde eldi qa­byldady. Tilmáshtiń keregi joq, oryssha tilim jetkenshe aıttym, dokýment­terimdi kórsettim. Meniń jaǵdaıymdy ózi de bilip otyr eken. «Saǵan jol ashyq qoı, myna bette seni eshkim ustamaıdy, - dep kúldi, - Kez kelgen ýaqytta kete berýińe bolady». «Al halyq she?..» dedim. «Halyq kóshemiz deıdi. Aryz jazyp jatyrmyz. Halyq ne bolady? Bizge baspana bere me?.. «Berip qalar, ótinish-tilekterińdi joǵa­ryǵa jetkizem» dedi. Kesheden beri talaı shaldar kirgen. Bul jaqtaǵy ahýalǵa ashynǵan adamdar atajurtqa qaıtýǵa bekingenderin aıtty. «Solaı aıt» dep qulaqtaryna quıǵanbyz. Konsýl: «Kósh máselesin halyqtyń ózi sheshedi ǵoı túbinde. Sovet Odaǵy bar­ǵan kisige, eńbekshi halyqtarǵa pana ǵoı qashanda. Betin qaıtarmaıtyn shyǵar» dep tujyrdy. «Endeshe, biz iske kirisip jatyrmyz. Osyndaı hat jazyp, jurtty uıytyp, úgit-nasıhat aıttyq. Halyq daıyn qazir» dep edim, «Іske sát!» dep qolymdy aldy. Kóshtiń jaıy osylaı aıqyndaldy.

- Budan soń ózińizdiń sońyńyzǵa shyraq alyp túsken shyǵar?

- Qalalyq ortalaý mektepte muǵalim bop júr edim, meni jeltoqsan aıynda, jańa jylǵa on kún qalǵanda qyrdaǵy aýyl mektebine jer aýdardy. Biraq meni jastardan, halyqtan bólip tastaǵysy kelgenmen, olar kesh qaldy. Sharýany oǵan deıin rettep bitirip qoıǵanbyz. Sol jerde úsh aıdaı ǵana boldym, on kún saıyn saqshynyń adamy kelip tekserip turady. Eshqaıda shyqpaýym kerek, ketpeýim kerek. Salt atpen jan-jaqtan kelip, muǵalimder báribir habar-qatynasyn úzgen joq.

- Sodan, aqyry, kóshtiń ýaǵy pisip jetildi ǵoı?

- Sol jyly qudaı berip qar erte ketpesi bar ma, kókek týysymen jerdiń shańy shyǵyp, dala kógerip, jurt egin salýǵa kirisip jatqan kez. Qashan bastalar eken dep tyqyrshyp otyrǵan kezde jetti ǵoı jigitter qos-qos atpen maǵan súıinshige. 10 sáýir kúni bastalypty. Sovet penen qytaıdyń arasyn bólgen Tarbaǵataı shekarasynda bes jerde úlken zastava bar, sol bes jerden ashyp tastaǵan. Aldymen qala jastary. Shapanyn, qamzolyn ıyǵyna asa salyp óte shyqqan sybaı-saltań jastar. Olar baldaı batyp, sýdaı sińip ketti. Odan soń shekaradan bir shaqyrym, eki shaqyrym otyrǵan aýyldar bar ǵoı, solar óte shyqty. Odan on shaqyrymy, odan 30-40 shaqyrymdyq aýyldar ótti. Bizdiń qazekeńniń ana jerde uzatylǵan qyzy bar, ana jerde qudasy bar, ana jerde jekjaty bar. Bular bir-birimen habarlasyp, qoshtasyp, birine-biri aıtyp, qazaqtyń uzynqulaǵy telefonnan da shapshań, búkil aımaqqa taralyp boldy ǵoı eki kúnniń ishinde. Kósh ótip jatyr. Men de ana aýylǵa bir soǵyp, myna aýylǵa bir soǵyp, qozǵalmaı turǵan aýyldardy qozǵap, birese qalaǵa ketip, birde qyrǵa ketip, júrek dúrsildep, kóńil alaǵyzǵan bir alasapyran kúnder boldy. 25-tegi jas kezimiz ǵoı. Sharshaý degendi bilmeımiz. Sodan ábden burly­ǵyp, uıqydan ushyp kete jazdap Sháýe­shekke keldim. Óıtkeni, onda eki qaryndasym oqıdy orta mektepte, sheshem bar. Jol boıy razy bolatynyń, andyzdaǵan kósh. Úlken aýyldar ıen qapty. Itter ulyp júr.

- Qytaı jaǵy kóshti toqtatpaqqa shara qoldanyp, qareket etti me?

- Sháýeshek ákimshiligi, saqshysy bar, basqasy bar, aımaqtyq komıtet, partkom jınalys ashady. Basynda kósh bulaı ulǵaıyp ketedi dep oılamaǵan. Úgitke toqtamaǵan eldi Sovet Odaǵy qabyldamaıtyn shyǵar, qaıtaryp tas­taıtyn shyǵar dep úmit etedi. Úrim­­­jige habarlaıdy, Úrimji Beıjińge habarlaıdy. Sodan nusqaý kelgenshe ýa­­qyt ótip ketedi. Biraq jergilikti ókimet qamsyz emes, osy kóshti bastap júrgen buzaqylar bar. Solardy ustap qalaıyq dep sheshedi. Keıin búldirgen osylar dep ózderin aqtaý úshin jeti adamdy ustaýǵa saqshyǵa nusqaý bergen eken. Tizimniń basynda men turmyn, árıne. Jumadilov degen osy. Sovet Odaǵynda oqyp kelgen. Halyqty úgit­tegen de sol, hat uıymdastyrǵan da sol Máskeýge. Biraq, qudaı saqtaǵanda, anda-mynda shapqylap júrgende meni ustaı almaıdy. Onyń ústine dúnıe alasapyran. Ulty qazaq saqshylar qarýyn laqty­­­ryp tastap, ózderi kóshpen birge ketip qalǵan. Al qytaı saqshylary jer bede­rin bilmeıdi. 22 sáýir kúni shar­shap-shaldyǵyp Sháýeshekke kelsem, sheshem de qamsyz bolmaı, bir kórshi qaqpadaǵy uıǵyr arbakeshpen kelisip otyr eken. Tańerteń erte júremiz deıdi. Sóıtip otyr­ǵanda, osy kúngi belgili aqynymyz Qajytaı Іlııasov kirip keldi. «Oıbaı aǵataı, aman ekensiń ǵoı!»... «Ne boldy?..». «Seni ustaýǵa jarlyq berilgen, kesheden beri saqshy izdep júr. Jańa da men kirgende qaqpanyń aldynda eki adam tur, qytaı. Qaıda barasyń dep meni tekserip kirgizdi. Ketpeseń bolmaıdy». Muny estigen sheshemde degbir qalmady: «Oıbaı ketińder. Men ózim erteń arbamen birdeńe ǵyp jetermin, Jamanty zastavasynan tabarsyńdar» - dedi. Sosyn Qajytaı aqyryn qaqpaǵa baryp edi.

«Oıbaı, álgiler tórteý bolypty, qy­taısha sóılesip jatyr. Úıinde eken, qazir basyp kiremiz deıdi. Ustap áket­pek qoı. Bizde qarý bar dep oılaıtyn sııaqty» dep qaı­typ oraldy. Sodan jan-dármen qoranyń syrt jaǵyndaǵy bıik dýaldyń ústine shyǵyp, ary qaraı sekirip tústik. Zymyrap qashyp kelemiz. Kóshe qarańǵy. El aıaǵy sırek. Sháýeshek qańyrap bos qapty. On kún bolǵan ǵoı kósh bastalǵaly.

- Eldi atajurttyń jolyna salyp júrip, ózińiz qolǵa túsip, qalyp qoıa jazdaǵan ekensiz ǵoı?

- Aıtpa deımin. Men neshe kún­nen beri uıqy kórmeı shar­shadym. Qajytaı menen góri sı­raqtylaý, qolymnan alyp dedek­tetip, qustaı ushyryp kele jatyr. Qalanyń shetine shyqqanda túnep jat­qan kóshke keziktik. Meni tanıtyn kósh. Sýsyn iship, áıtip-búıtip jan sha­qy­ryp, myzǵyp aldyq ta, ekeýmiz tań ata tartyp kettik. Kún arqan boıy kóteril­gende shekaraǵa da jettik. 23 sáýir. Jaınap tur dúnıe. Keshe taý jaqta jań­byr jaýǵan ba, laılanyp, shekara­da­ǵy shaǵyn ózen sol kúni ótkel bermeı jatyr eken. Keship óteıik dep edim, Qajytaı aıtty: Sen aıaǵyńdy sheshpeı-aq qoı, men arqalap óte shyǵaıyn. Bátińkesin laqtyryp jiberdi de, meni arqalap ótti. Ashtyq kezinde ózimizde salmaq ta joq. Sony qazir Qajytaı qal­jyńǵa aınaldyryp: «Sol kezde zildeı aýyr edi, sóıtsem, bir qap roman arqalap ótippin ǵoı» dep aıtyp júr.

Ánsheıinde qustan basqa esh­teńeni basynan asyrmaıtyn shekara aıaqasty jol bop qalypty. Qazaqtar birese olaı, birese bulaı shaýyp ótedi. Biz de ári-beri kóshti tamashalap araladyq. Sóıt­sek, Aqshoqynyń jotalary, ber jaǵyndaǵy Baqtynyń ústi jyr­tylyp aıyrylǵandaı. Kók­temdegi qus bazary dersiń. Búkil Sháýeshek qazaǵy osynda. 100 myńǵa jýyq adam qaýyrt ótken. Jaırap jatqan jurt, bireý kıiz úı tigip alǵan, bireýleri ashyq aspan astynda jatyr. Kóp mal aıdap kelgen. Qoı júrmeıdi, kóbi qalyp qoıǵan. Ár tusta iri qara soıyp jatyr. Birneshe úı bi­rigip oshaq kóterip, qazan qaınatyp jatyr. Ashtyqtan ábden tyrnaǵy qý­rap, ózegi talyp kelgen el. Ne­ǵylasyń. Meıram. Óleń aıtyp, án salyp jatqan jurt. Aýyzdaǵy qaqpaq, tildegi tıek alynǵan. Jańa ómir bastalǵaly tur. Kelgen adamdarǵa júk mashınasymen nan úlestirip jatyr. Árbir 40-50 adamǵa sanap otyryp bir qap qant. Usynǵan qolǵa bir-bir aq bólkeden berip ketedi. Qandaı baı elge, toq elge kelgenimiz birden belgili boldy. Aıra-jaıra. Sodan eki qaryndasymdy alyp sheshem keldi. Onyń artynan irkes-tirkes ózimizdiń eldiń adamdary keldi. Kóńil ornyqty.

- Naq sol sátterde qandaı kóńil kúıde boldyńyz?

- Aqshoqynyń bir kezeńine shyǵyp art jaqqa qarap turǵanym esimde. Búkil Qulystaı dalasy ańdyzdaǵan kósh. Shań. Shubyryp, shubap áli kelip jatyr. Bul endi bir kezde ózim qashyp ótem be degen shekaradan búkil el kó­ship ótkenine, sol eldiń kóshýine se­bep­shi muryndyq bolǵanyma, sol kóshti uıymdastyrǵanyma, sonyń josparyn quryp, aldy Máskeý, arty Almatyǵa hattar jazyp, bir-birine túıistirgenime mar­qaıyp ushpaqqa shyqqan, ómirdegi eń bir baqytty shaǵym edi. Sol kún, sol sátter ómiri umy­tylmaıdy. Shynynda da solaı. Mine, sol kóshke elý jyl tolyp otyr ǵoı. Meniń kitaptarym, shy­ǵarmalarym óz aldyna, ádebı eńbegim óz aldyna. Al jalpy ult aldynda bitirgen azamattyq eń­begimniń shyńy sol 62-shi jylǵy kósh. Ony osy kúnge deıin rıza­lyqpen eske alamyn. Búginge deıin osy kósh aıtylmaı keldi, ja­zylmaı keldi. Qazaq tarıhyn­daǵy úlken bir beles qoı. Osyny zerttegen adam joq. Joqtan ózge usaq-túıek taqyryp­tarǵa tarıhshylar dıssertatsııa qorǵap jatady. Qazaqtyń kóshiniń shejiresin­degi aıtýly beles - 62-shi jylǵy kósh zerttelmeı qaldy. Óıtkeni, Sovet Odaǵy kezinde aıtylmaıtyn qupııanyń biri bolyp keldi.

- Kelgen eldi qarsy alý, jan-jaqqa taratyp ornalas­tyrý degendeı, birtalaı qar­balas bolǵan shyǵar?

- Meni shekaradan óte sala taǵy qyzmetke jegip qoıdy. Atqa minip, jurtqa azyq-túlik taratý kerek. Erýlik jurttyń bárine birdeı tısin deıdi. Ekinshi, maldy ysyrap qylyp soıa bermeý kerek, indet taraýy múmkin. Neshe on myńdaǵan adam jatyr saı-salada, qyrat-qolatta. Almatydan she­neý­nik­ter, bastyqtar kelgen. Suraımyn ǵoı: «Biz nege jatyrmyz?» dep. Máskeýden ruqsat habar kútip otyr ekenbiz. Búkil Semeı, Shyǵys Qazaqstan, Taldy­qor­ǵannyń júk mashınalary daıyn tur. Komanda bolsa, boldy. 24-i kúni jurt­tyń bárin tizimdedi. Jamanty zastavasynda, betkeıde jatyrmyz.

Bir kúni keldi ǵoı, aqyry, súıin­shilegen jigitter. Habar keldi, tartyń­dar depti. Hrýşev qol qoıypty. Saı-sala, búkil Aqshoqynyń, búkil Jaman­tynyń qoıyn-qonyshyna syımaı, bu­laq-bulaqtyń basynda aptalap jat­qan qalyń eldi 4 oblysqa al kelip tasydy deısiń. Aldymen Aıagózge aparady. Aıagóz kópiriniń astynda, bergi kire berisinde keń jazyq bar. Soǵan aparyp tógip jatyr eken. Neshe júz mashına, kúndiz-túni tynymsyz júrgennen Aıa­góz-Baqty tas joly qazylyp qaldy. Son­shama halyqty úsh-aq kúnde tasyp bitirdi. Bárin sóıtip tasypty. Sháýe­shek­tiń jelkesinen, bas jaqtan ótkenderdi Shyǵys Qazaqstan men Semeıge, al Alakól mańynan ótkenderdi Taldyqorǵan men Almaty oblystaryna bólgen. Tasymal kólikke yńǵaıly bolsyn dep.

Keremet. Shekaradan óte bere kisi basy, balaǵa deıin 30 somnan aqsha berdi. Janqalta puldary dese kerek. Ol da jaqsy, ájeptáýir aqshamen Aıagózden tústik. Sol jerden eldi poıyzǵa tıep bólip áketip jatyr eken. Semeıdiń búkil Abaı, Shubartaý, Besqaraǵaı, Aqsýat, Kókpekti, myna jaǵy Zaısanǵa deıin tasyp áketýde. Biz kóp elmiz. Sháýeshektiń negizgi halqy Tórtýyl deıtin el. Jeti bolys, ol jaqta jeti zeńgi deıdi. Búkil Abaı aýdanyndaǵy tobyq­tylar Abaı tusynda bes bolys bolǵan ǵoı. Jeti bolys degen keminde 100 myńdaı halyq. Solar osy jaqqa kelip, byt-shyt. Ne shara qylarsyń álgindeı apas-kó­peste. Bizdiń Kúderi bıdiń áýletiniń ózi jartymyz Jarmada qaldyq ta, jartymyz Aqsýatqa ketippiz.

- Jergilikti jerdiń beıili qalaı boldy?

- Bizdi jaqsy qarsy aldy. Aıta ketetinim, sol kezdegi Jarma aýda­nynyń raıkom hatshysy Tortaev, oqý bóliminiń bastyǵy Hades Jaqsybaev, sovhoz dırektory Kúnsilám Musajanov bizge qara­ǵan aǵaıyn-áýletti bytyratpaı bar jaǵdaıdy jasady. 120 otbasy túgel eki sovhozǵa ornalasyp aldy. 6-7 muǵalim bar edi, túgel mektepten oryn berdi. Jarmanyń ortalyǵy Georgevkada (qazirgi Qalbataý) úlken mektep-ınternaty bar eken. Balalardyń barly­ǵyn sonda toǵyttyq.

Sol kóshti eske ala otyra, bú­gingi bılikke, ákimshiliktiń qula­ǵyna altyn syrǵa dep aıtatyn bir jaılar bar. Ol - sol kezdegi tártip, sol kezdegi iskerlik. Baı elge kelgenimizdi birden bildik. Ár aýylda erýlikterińiz dep qoı baılap ketedi ár úıge. Bir-bir qap un. Úı basy bir-bir buzaýly sıyr. Eki semıa bop kelgenbiz. Sheshem eki sıyrdy baılap alypty. Ary qaraı asharshylyq joq qoı. Máz bári. Úı basy baýyrsaq pisirip, ásheıin, ne qylasyń, máre-sáre bolyp jatyr, erýlik dese erýlik. Bul bir. Ekinshi, pasport ústeli mekemesiniń adamdary kelip jýrnalǵa tizimdep jazyp alyp ketti de, eki aıdyń ishinde birden pasport úlestirdi. Aýdanǵa da, oblysqa da sandalt­qan joq. Men birinshi mamyrda kep ornalastym, mamyr, maýsym ótti, shildede Almatyǵa keldim oqýymdy jalǵastyraıyn dep. Sonda qaltamda Keńes Odaǵynyń azamaty degen qyzyl pasport boldy.

Atajurtty ańsap kelgender bir aı, jarty aıdyń ishinde túgel jumysqa ornalasty. Kelgender­diń kóbi malshy qaýym. Jarma aýdany malshyǵa zárý eken. Mal­shyǵa jarydy da qaldy. Qara jumystyń ózi qandaı, qolma-qol aqsha beredi. Shóp shabý, qora jóndeý, qoı qyrqý, sovhozdyń qat-qabat jumysy bárine jetip tur jurttyń. El túgel ornyq­qansha men aýylda júrip qaldym. Qansha aıtqanmen, kósh bastap kelgen adammyn, bul jaqty, Sovet Odaǵyn biletin adammyn, oryssha-qazaqsha saýatym bar degendeı. Sovet Odaǵynyń KGB-synan qyraǵy mekeme bolǵan emes. Solar bizge senim artty ǵoı. Kóship kelgen 200 myń adam­ǵa sen kimsiń dep eshkimdi tek­temedi. Biraq sol qalyń eldiń ishinen birde-bir shıki adam shyq­qan joq. Birde bir jansyz, shpıon bolmady. Týǵan jerin, atameken el-jurtyn ańsap kelgen adamdar birden eńbekke, jaqsy ómirge, keńshilikke kúmp ete qaldy.

- Sol kóshtiń jaqsylyq-ıgiligi qandaı boldy dep bilesiz?

- Eń ǵajaby sol, Semeıdiń, Ós­kemenniń, Taldyqorǵan men Almaty­nyń, búkil Qazaqstannyń ekonomıkasyn, mádenıetin, kóte­rýge úles qosty solar. Rekord jasaǵan malshylar shyq­ty. Ataq­ty Kókkózovter, mysaly. Sol kóshpen kelgen. Semeıdegi ataqty malshylar, qoıshylar. Myna óner adamdaryn aıtyńyz. Sol kezdegi jas balalar­dyń ózi qazir er jetti. Qazirgi memle­kettik hatshy Muhtar Qul-Muhammed eki jasta. Kúıshimiz Seken Turys­bekov besikte kelgen. Maıra Іlııa­sova úsh jasta bolatyn. Óner men ǵylym qaırat­kerleri qanshama. Jazýshy Asqar Altaı ishte kep, osy jerde týǵan. Meniń Saltanat deıtin qaryndasym bar, ishte kelip, bir aıdan keıin týǵan. Ol da, mine, elýge keldi. Bul kósh Qazaqstanǵa qut ákelgen kólikti kósh boldy. Sol kezdegi qazaqtyń sortań kóline tuşy bulaqtar quıylǵandaı, qaıtadan shal­qyp kemerinen asyp ketpese de, ult aǵzasyn edáýir jandandyryp, demografııasyn kemeldendirip ketken kósh boldy. Olar baladan úrikpeıdi, kóp ótpeı-aq on balaly otbasy bolyp shyqty bári. Maqash Tátimovterdiń esebi boıynsha, úrim-butaǵymen qazir mıl­lıonǵa tartypty. 59 jylǵy sa­naq pen 69 jyl­dyń sanaǵy ara­syndaǵy keremet seki­riske keıbir demograftar tań qalady. «Bul qazaq qalaı tez ósip ketti eki eselenip?» - deıdi. Óıtip tań­danǵansha, ana altyn kóshti zertteý kerek.

Kósh áli jalǵasyp jatyr. Biraq keıingi kezde saıabyrlap tur. Muny jandandyrý kerek, «Nurly kóshti» shyn máninde nurly qy­lýymyz kerek. Shettegi qazaqtar - altyn qorymyz. Halqymyzdy 20-synshy jyldarǵa deıin 20 mıllıonǵa jetkizemiz dep jatyrmyz. Kóbeıýdiń taǵy bir qaınar kózi syrttaǵy qandastarymyzdyń elge oralýy. Atakásipti umyt­paǵan, eshkimge jalynbaıtyn eń­bek­qor adamdar bári. Kelse boldy, ary qaraı dúr ete qalǵaly tur.

- Osynaý kósh mysalynan sa­baqtap búgingi ómir tájirı­bemizge alar taǵylym, úlgiler bar ma?

- Álbette. Sol kóshke, mine, 50 jyl boldy. Osy eleýli oqı­ǵany myna qoǵam bop, Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýym­das­tyǵy bar, Kóshi-qon agenttigi bar, t.b. bar, mándi, mazmundy etip atap ótýimiz kerek. Qazirgi kóshtiń toqtap qal­ǵanyn bázbireýler: «Ana jaq­ta­ǵy qazaqtar eki oıly, kelgisi kel­meıdi» dep túsindiretin kórinedi. Ol beker sóz, ol halyqqa ja­byl­ǵan jala. Kóshtiń nasıhaty joq. Osy 62-shi jylǵy aınalaıyn kóshti atap ótip, kórneki sheji­resin baıan etsek, sonyń ózi kópke úlgi shashar edi, kóshtiń nasıhaty bolar edi.

Osy turǵyda kórkem, derekti fılmder túsirilse, estelik maqa­lalar, ádebı shyǵarmalar jarııalansa arnaıy. Tipti, endi respýb­lıka boıynsha atap ótpesek te, sol kóshti qabyldap, negizgi sal­ma­ǵyn kótergen Almaty men Shy­ǵys Qazaqstan, osy eki oblysta nege atap ótpeske? Sol kóshpen birge kelgen adam­dardy, qaı­rat­kerlerdi jınap, besikte kelgen ánshiler, kúıshiler, mınıstrler, memlekettik hatshy bop otyr, solardy shaqyryp, bir jerde saltanatty bir jınalys ashyp, atap ótsek, bul jaqsy bolar edi ǵoı. Kelip jatqan oralmandarǵa da, endi kelemiz be, joq pa dep jatqan, eki oıly bop júrgen aǵaıynǵa da úlken nasıhat bolar edi. Sol jyldary, sol kóshke qaırat qosyp, júk artysyp, arqan tartysqan jigit­terdiń ózi qazir 70-ten asyp ketti. Sondaǵy aqtarylǵan selmen birge kelgen, jer basyp júrgen jerlesterimdi sol uly kóshtiń 50 jyldyǵymen qut­tyqtaımyn. Biz utylǵanymyz joq, sol kósh arqyly biz bola­shaǵymyzdy aı­qyn­dap, atajur­t­ymyzǵa kelip qosyl­dyq. Táýel­sizdigimizdiń de Kók baıraǵyn bir­ge kóteristik. Úlken ordanyń mú­shesimiz. Elimiz, jerimiz, qazaǵy­myz kórkeıip, kósegesi kógerse, sol uly dýdyń ishinde biz de barmyz.

- Áńgimeńizge rahmet.