Shyńǵys han kesenesiniń Ordosta turǵyzylýynyń syry nede

Avtor maqalasynda Qytaı Halyq Respýblıkasy Іshki Mońǵol avtonomııalyq ólkesiniń Ordos qalasyna orynalasqan Shyńǵys han kesenesiniń tarıhynan syr shertip, sonda saqtalǵan uly hannyń qundy jádigerleri týraly baıan etedi. «QazAqparat» HAA osy tarıhı taqyrypty qaýzaǵan, qyzyqty derekteri mol maqalany oqyrman nazaryna usynady.
 

***

Bir dáýirdiń erkesi, bir álemniń serkesi Shyńǵys hannyń qabiri búgingi kúnge deıin tabylmaı kele jatqany belgili. Sondyqtan da Shyńǵys hannyń jerlengen ornyn tabý álem tarıhshylarynyń oıyn onǵa, sanasyn sanǵa bólep keledi. Árıne, tarıhtaǵy uly adamdardyń kóbi qabirin qupııa ustap qalǵan. Alaıda olardyń rýhy qabirmen birge kómilip ketken de joq. QHR Іshki Mońǵol avtonomııalyq ólkesiniń Ordos qalasyna ornalasqan Shyńǵys han kesenesi bul sózimizge dálel bolmaq. Shyńǵys hannyń tasattyq berý kesenesi - mońǵol halqy Shyńǵys hannyń rýhyna tabynyp, tilek tilep, medet suraıtyn oryn.

Olardyń júreginde Shyńǵys hannyń rýhy saqtalǵan oryn onyń qabirimen para-par. Endeshe bul kesene ne úshin osynshama zor qurmetke ıe? Ordos qalasy Shyńǵys han dúnıege kelgen de, dúnıeden ótken de jer emes. Al onyń rýhy ne úshin osy arada saqtalǵan deımiz?

Shyńǵys han zamanynda tańǵuttarǵa joryq jasaǵan kezde Ordostan ótedi. Sonda alqaby gúldi, sýlary nildi Ordostyń jánnat beınesin kórip, esi kete tańyrqap, qolyndaǵy altyn qamshysyn jerge túsirip alǵan eken. Álem ámirshisiniń qamshysyn jerge túsirip alýyn jaman yrymǵa balaǵan qasyndaǵy ýáziri altyn qamshyny sasqalaqtaı jerden alýǵa umtylady. Sonda Shyńǵys han oǵan: «Tıme qamshyǵa, qala bersin! Bálkim men dúnıeden qaıtqannan keıin osy araǵa jerlersińder», -deıdi. Ordostyń ásem kórinisine qarap turyp, Shyńǵys han jáne bylaı dep sóz qaldyrypty:  «Ker maraldaı kerilgen, qustar úni órilgen, qulaǵan sultanǵa qýat, aq samaıly qarııaǵa shýaq syılaıtyn jer eken».

1226-1227 jyldary Shyńǵys han tańǵuttar eli Sı-Sıaǵa joryq jasady.  1227-jyly Shyńǵys han qazirgi Nıńshıa ólkesiniń Lııýpanshan degen jerinde qaıtys bolady. Sol kezdegi eldiń salty boıynsha Shyńǵys hannyń súıegin Mońǵol dalasyna aparý kerek edi. Al onyń súıegi salynǵan arba dál sol baıaǵy tańǵajaıyp, tabıǵaty kórkem Ordosqa kelgende sazǵa batyp shyǵa almaı qalady. Qansha at súırese de arbanyń dońǵalaǵy batpaqtan shyqpaı áýrege salady. Muny táńirdiń jazmyshyna balaǵan Shyńǵys hannyń ýáziri «súıegimdi osy arada jerlersińder» degen sózin eske alady. Sondyqtan da, olar Shyńǵys hannyń rýhy men zattary saqtalǵan ordany osy araǵa ornatýdy oılaıdy.  
 

Iá, Ordos qalasyndaǵy Shyńǵys han kesenesiniń burynǵy aty Shyńǵys  hannyń segiz aq ordasy. 1227 jyly Shyńǵys han qaıtys bolǵanda aq orda tigilip, Shyńǵys han jan úzerdegi aqtyq tynysy tıgen túıeniń shýdasy jáne ertoqymy qatarly zattar qoıylyp, kúlli Mońǵol halqy tabynatyn eń uly qasıetti jer bolady. 15-ǵasyrda Ordostyń Ijınkúre degen jerinde ıaǵnı qazirgi Shyńǵys han kesenesiniń dál ornynda Shyńǵys hannyń báıbishesi Bórteniń, kishi áıeli Qulannyń zattaryn, sondaı-aq, Shyńǵys hannyń ertoqymyn, sadaǵyn, sút shelegin, qasıetti tulparyn, qundy arhıvterin jınaqtap, segiz orda tigip olardy jeke jeke ornalastyrady. «Ordos» degen sózdegi «ordo» qazaq tilinde orda degen maǵynany bildiredi. Al «S» kóptik jalǵaý. Osylaısha «ordos» qazaqsha «kóp orda» degen maǵynada. Endeshe Shyńǵys hannyń jádigerleri saqtalǵan segiz ordanyń Ordos atalýyndaǵy bir sebep osy bolsa kerek.

Shyńǵys han rýhynyń sımvoly bolǵan «qasıetti tulpar» tańdaýdyń da óz salty bar. Tulpar rýh qoný salty boıynsha tańdalady. Onyń on neshe túrli qaǵıdasy bar. Sózsiz eski aı boıynsha naýryzdyń 21 kúni tań juldyzynda samal jeldiń baǵytynda týylýy, ústinde eshqandaı teńbil bolmaýy, janary ottaı janyp, terisi qundyzdaı qulpyryp turýy qatarly qatań qaǵıda boıynsha býdda lamalary belgileıdi.
 

Ordostaǵy Shyńǵys hannyń rýh kesenesindegi jádigerler 1939 jyly 9 maýsymda soǵys saldarynan Gansý ólkesindegi Shıńluń taýyna, odan keıin Chıńhaıdyń Tarys puthanasyna kóshirilip aparylǵan. Al, 1954 jyly ejelgi orny Ordostaǵy Ijınkúrege qaıtarylyp ákelinedi. 1956 jyly osy arada jańa kesene boı kóteredi. 1982 jyly 24 aqpan kúni Qytaı Memlekettik keńesi ony memleket boıynsha  basym baǵytta qorǵalatyn oryn dep tanydy. Al, 2006 jyly Shyńǵys han kesenesi memlekettik dárejedegi materıaldyq emes mádenı muralar qataryna engizildi.

«QazAqparat» HAA anyqtamasy:

Shyńǵys han tasattyq kesenesiniń jalpy aýdany 55 myń sharshy metrden asady, negizgi qurylysy mońǵol úlgisindegi 3 saraıdan jáne olarmen tutasqan dálizderden quralady. Qurylysy eńseli, qoıý ulttyq tús alǵan. Onda  úlken saraı, zııarat saraıy, shyǵys saraı, batys saraı, shyǵys dáliz, batys dáliz sııaqty 6 bólimnen turady.

Shyńǵys han tasattyq kesenesiniń tańǵajaıyptary munymen bitpeıdi. Onda erekshe bir etnotop - darhuttar, ıaǵnı Shyńǵyshan tasattyq kesenesiniń shyraqshylary ómir súrip keledi. Bular sol jyldary áskerdegi batyrlar men handyqtaǵy mańyzdy ýázirlerden quralǵan qabir qorǵaýshylar edi. Olar 780 jyldan beri qaraı eshqashan úzilis jasamastan ózderiniń bul álemnen ótken patshasy - «Táńiriniń erkesi» Shyńǵys hannyń árýaqty ordasyn qorǵap keledi. Bulardy el «Darhuttar»  deıdi («Qasıetti mindet óteýshiler» degen maǵynada).

Darhuttar Shyńǵyshannyń eńbegi sińgen 8 ýáziriniń úrim-butaǵy. Shyńǵyshan qaıtys bolǵannan keıin onyń negizgi ýázirleri men bas sardarlarynyń urpaqtary ony qorǵaǵan jáne tasattyq is-sharalaryn ótkizip otyrǵan. Olar kúndiz-tún demeı asa muqııat túrde patsha qabirin qorǵap keledi, eshqandaı salyq tapsyrmaıdy, eshqandaı áskerı mindet ótemeıdi. Qazir darhuttardyń sany 6 myńnan asady. Úlken saraıda kúndelikti jáne iri tasattyq is-sharalaryn basqaratyn darhuttardy «ıamyty» deıdi. Olar mırastyq jol boıynsha urpaqtan-urpaqqa ótip otyrady. Olardyń ishinde tasattyq basqaratyndar, saz shalatyndar, án salatyndar bar. Shyńǵys han kesenesinde qyzmet óteıtin darhuttar ár aıda úkimet qyzmetkerleriniń ólshemdi jalaqysyn ýaqytymen alyp otyrady.