Shyǵys Qazaqstanda jyl saıyn 10-15 myń iri qara brýtsellez juqtyrady – veterınarmen suhbat

Osy rette, bul tek eles kúıinde qalmasyn dep, reformanyń qalaı iske asý kerektigin saraptap, paıym súzgisinen ótkizip, ýaıym keship júrgenderdiń biri – Esengeldi Bakımbaev. 40 jyldan astam ýaqyt veterınarııa salasynda ter tógip kele jatqan ol máseleniń mánisine ábden qanyq. Jýyqta QazAqparat tilshisi Shyǵys Qazaqstan oblystyq «Veterınarlyq dárigerleri» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasymen jolyǵyp, suhbat quryp qaıtqan edi.

- Búgingi tańda mal dárigerleriniń muń-nalasy qandaı?

- Elimizdegi veterınarııa salasynyń qazirgi hal-jaǵdaıy múshkil. Qordalanǵan máseleler shash-etekten. Sońǵy on shaqty jyldyń kóleminde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan osy salada kóptegen ózgeris engizýge talpynystar boldy. Biraq jasalǵan qadamdar árdaıym birjaqty bolyp, eshqandaı oń nátıje bermedi.

Osynyń saldarynan jaǵdaı kúnnen kúnge nasharlap barady. Eger osylaı jalǵasa berse, veterınarlyq qaýipsizdik baqylaýdan shyǵyp keteıin dep tur. Bul halyqty azyq-túlikpen, onyń ishinde, mal ónimderimen qamtamasyz etýde orasan nuqsan keltiredi. Onymen qoımaı mal men adam arasynda ortaq aýrýlardyń taralýyna jol berilýi múmkin. Sózimiz dáıekti bolý úshin veterınarııa salasyndaǵy eń ózekti degen máselelerge toqtalyp óteıin.

Maldyń veterınarlyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde aýyldyq okrýgte ornalasqan veterınarlyq pýnkt mamandarynyń róli erekshe. Sondyqtan eń áýeli osy mamandarǵa barlyq jaǵdaı jasalý kerek. Veterınarlyq pýnktterdiń kópshiligi jumysqa beıimdelmegen eski ǵımarattarda, keıbiri tipti ákimdiktiń bir bólmesinde ornalasqan. Jumys isteýge, dári-dármek saqtaýǵa, tehnıkany, veterınarlyq qural-jabdyqtardy talapqa saı ornalastyrý múmkin emes. Eldi mekenderdiń 80 paıyzynda malǵa epızootııaǵa qarsy is-sharalar ótkizetin qashalar joq. Sonyń kesirinen veterınarlarǵa úı-jaılardy aralap júrýge týra keledi. Osylaısha, eńbek ónimdiligi tómendep, maldy fıksatsııalaıtyn qosymsha jumysshylar jaldaýǵa qajettilik týyndaıdy.

Epızootııaǵa qarsy paıdalanatyn bıopreparattar óte kesh keledi. Mysaly, sibir jarasyna qarsy vaktsına jazdyń ortasynda kelip túsedi. Ol kezde tórt túliktiń 60 paıyzy jaılaýǵa shyǵyp ketken. Kún shyjyp turǵan bul ýaqytta ekpeni salýǵa da bolmaıdy. Sóıtip kóptegen mal egilmeı qalady. Bul veterınarlardy kózboıaýshylyqqa ıtermeleıdi. Osyndaı keleńsiz jaǵdaılardyń aldyn alý maqsatynda bıopreparattardy, syrǵa-chıpterdi satyp alýdy oblystarǵa júktegen durys. Sonda olar kerek zattardy jergilikti memlekettik satyp alý basqarmasy arqyly alady da, jospardy ýaqytyly oryndaýǵa múmkindik bolady.

Qazirgi kezde maldyń qozǵalysyn, kóship-qonýyn eshkim qadaǵalamaıdy. Mal beı-bereket júre beredi. Qadaǵalaý fýnktsııasy aýdandyq veterınarlyq ınspektsııaǵa júktelgen. Biraq aýdan ortalyǵynda otyrǵan sol mamandar aýyl-aımaqta, sharýa qojalyqtarynda qandaı jaǵdaı bolyp jatqanynan habarsyz. Tek bir jerden aýrý shyqqan kezde ǵana qımyldaıdy. Biraq ol kezde tym kesh qoı.

Jergilikti veterınarlyq pýnkt mamandarynyń maldyń kóship-qonýyn qadaǵalaýǵa quqyqtary joq. Osyndaı kemshilikterdiń aldyn alý maqsatynda veterınarııa salasyndaǵy atqarylatyn jumystardyń negizgi salmaǵyn, jaýapkershiligin veterınarlyq pýnktterdiń mamandaryna júktegen jón. Árıne, soǵan sáıkes eńbekaqysy da artýy tıis.

Pýnkt mamandarynyń ókilettiligi joǵarylap, olar óz okrýg-aımaǵyndaǵy barlyq maldyń qozǵalysyn, kóship-qonýyn baǵalap, quqyq buzýshylyqtar tirkelgen jaǵdaıda shuǵyl sharalar qoldanýǵa quqyly jáne jaýapty bolýlary tıis. Sonda ǵana biz tórt túliktiń beı-bereket jaıylýyna tosqaýyl qoıyp, taraıtyn túrli aýrýdyń aldyn alamyz.

Qazirgi tańda brýtsýllez aýrýy iri qara arasynda keń taralyp, sharýagerler orasan shyǵynǵa batyp otyr. Tipti búkil malynan aıyrylǵan azamattar, sharýa qojalyqtar az emes. Іndettiń keń beleń alýynyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, jańa aıtqandaı maldyń qaraýsyz jaıylýy. Bir jerden aýrý shyqsa, keı jaǵdaıda ýaqytyly soıylmaı jatady. Onymen qosaqta bolǵan mal kóship-qona beredi, keıde aıyrbastalady, osylaı aýrý ary qaraı taraıdy.

Ekinshiden, barlyq maldan qan alyp, tekserý múmkin emes. Bul jumystar Aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn birdeılendirý bazasymen baılanystyrylǵan. Bazadaǵy mal sany shyn mánindegi sannan múlde sáıkes kelmeıdi. Sonyń saldarynan bazaǵa engizilgen maldan qan alynady da, qalǵandary tekserýsiz qalady. Úshinshiden, birli-jarym brýtsýllez anyqtalǵan sharýashylyqtardan, tabyndardan tezdetip, 15-20 kún ishinde qan alý múmkindigi joq. Qosymsha dıagnostıkalyq tekserý eń jyldam degenniń ózinde tek 48 kúnnen keıin ǵana júrgiziledi. Oǵan deıin aýrý mal tabynda júrip, indetti odan ári tarata beredi.

Tórtinshiden, brýtsýllez aýrýynyń aldyn alý maqsatynda qoldanylatyn tıimdiligi joǵary vaktsına joqtyń qasy. Shetelden ákelip, paıdalanyp júrgen RB-51 vaktsınasy óte qymbat. Bir dozasy 1000 teńgeniń aınalasy, onyń tıimdiligi týraly eshqandaı taldaý joq. Ókinishtisi, ne oblystaǵy veterınarııa ınspektsııasy, ne veterınarııa basqarmasy tarapynan bul iske degen qulshynysty baıqamadyq. Otandyq tanymal ǵalymdarymyzdyń arasynda vaktsınany paıdalaný týraly bir ortaq tujyrym joq. Osynyń kesirinen, ár jerde ártúrli vaktsına qoldanylýda.

- Sonda jyl saıyn oblysta qansha iri qara brýtsellezben aýyryp jatyr?

- Salystyrmaly túrde aıtar bolaq, burynǵy Keńes zamanynda jylyna oblystan 3-4 maldan brýtsýllez shyqsa dabyl qaǵatyn edik. Al búginde Shyǵys Qazaqstanda bir jylda 10-15 myń mal qaýipti dert juqtyrýda. Basym kópshiligi – saýyndy sıyr. Respýblıka boıynsha bul kórsetkish 100 myńnan asyp jyǵylady. Demek, biz qanshama sút pen buzaýdan aıyrylyp jatyrmyz. Bul mal sanynyń artýyna úlken kedergi.

Sondyqtan brýtsýllez aýrýyna qarsy erejelerge túbegeıli ózgerister engizý qajet. Atap aıtqanda, AShJB bazasynda bar-joǵyna qaramastan barlyq maldan qan alynýy tıis. Brýtsýllez anyqtalǵan tabyndardan shuǵyl túrde 15-20 kúnniń ishinde eki ret teris nátıje shyqqansha, Úkimet esebinen qan alynýy kerek. Brýtsýllez jıi taraıtyn aımaqtarda vaktsınalardy memleket qarjasyna keńinen qoldanǵan azbal. Ásirese, kóp jerde ońdy nátıje kórsetip otyrǵan sht-19 vaktsınasyn iri-qara maldyń 4-8 aılyq tólderine tolyq dozamen salyp, revaktsınatsııalaýdy sht-19 ekpesiniń az dozasyn kózge tamyzý arqyly qoldanǵan durys. Bul máselelerdiń barlyǵyn áleýmettik jelilerde kóterip, Premer-mınıstrge, Aýyr sharýashylyǵy mınıstrine ashyq hat ta jazǵanmyn.

- Osy jazbalaryńyzdan, ashyq hattaryńyzdan keıin sizge habarlasqan laýazymdy adamdar boldy ma?

- Bolǵan joq. Tek qatardaǵy veterınarlar qońyraý shalyp, qoldaý tanytyp jatyr.

- Veterınarııa salasyndaǵy kúrmeýi mol kúrdeli máselelerge Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda nazar aýdardy. Endi qandaı ózgerister bolady degen úmittesiz?

- Iá, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev veterınarııa salasyna reforma jasaý jóninde tapsyrma berdi. Osydan keıin bir top Májilis depýtaty, birneshe mınıstrlik ókili, Aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstri, veterınarlyq komıtettiń tóraǵasy jáne ǵalymdardyń qatysýymen dóńgelek ústel ótti. Onda biraz másele kóterildi, biraq qıyndyqtan shyǵýdyń tıimdi joldary naqty aıtylmady.

Meniń pikirimshe, veterınarııadaǵy reformany áńgimeniń basynda aıtqanymdaı, áýeli eń negizgi jumystardy atqaratyn, alǵy shepte júrgen veterınarlyq pýnktterdiń mamandaryna jaǵdaı jasaýdan bastaý kerek. Sol jerdegi veterınarlyq ahýal, epızootııalyq jaǵdaı osy mamandardyń jumysyna tikeleı baılanysty. Olar óz qyzmetterin oıdaǵydaı atqarý úshin bilimine, eńbek ótiline, jumys kólemine saı laıyqty eńbekaqy tólenýi tıis. Jumys orny talaptarǵa saı kelip, dári-dármek saqtaıtyn bólme, tońazytqyshtar, mamandardyń aýystyryp kıetin arnaýly kıimderi bolýy qajet. Júrip-turýǵa arnalǵan kólik berilip, ár aýylda tórt túlikke veterınarlyq sharalar ótkizetin arnaýly qashalar qoıylsa. Bul sharalardy ýaqytyly, sapaly júrgizý úshin vaktsınalardyń, qural-jabdyqtardyń, mal syrǵalarynyń der kezinde ári jetkilikti mólsherde kelýi asa mańyzdy. Osy aıtylǵan qarapaıym talaptar eshbir jerde oryndalmaǵan.

- Keıbir derekkózderge súıensek, Qazaqstanda veterınarlardyń ortasha jasy 40-55 aralyǵynda eken. Bul qanshalyqty ras?

- Tipti budan da úlken der edim. Shynyn aıtý kerek, qazirgi veterınarlardyń kóbisi zeınet jasyna taıap qalǵandar. Jastar joqtyń qasy. Kúni erteń maman tapshylyǵy týyndaıtyny aıdan anyq.

- Jýyqta QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev osy jyldyń sońyna deıin veterınarlardyń jalaqysy 60%-ǵa deıin artatynyn aıtty. Bul jastardy osy salaǵa tartýǵa sep bola ala ma?

- Birinshi veterınarlardyń jalaqyny qalaı alatynyn túsindireıin. Olardyń aılyǵy oblystan bólinetin qarajattyń mólsherine baılanysty. Bul qarjyny isteletin jumystyń sanyna bóledi. ıAǵnı, bir jumystyń baǵasyn shyǵaryp, sol boıynsha eńbekaqy taǵaıyndalady. Osy somaǵa eshqandaı qosymsha tólemder, atap aıtqanda aýyldyń 25% ústemesi, zııandy jumystaǵy qosylatyn aqy, kezekti eńbek demalysynda beriletin saýyqtyrý járdemaqysy qosylmaıdy.

Buǵan deıin de jalaqy kóteriledi dep talaı aıtylǵan. Alaıda onyń nátıjesin aýyldaǵy qarapaıym mal dárigerleri kórip jatqan joq. Sol úshin olardy qazirgi sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy kásiporynnan memlekettik kommýnaldyq qazynalyq kásiporyn qaramaǵyna aýystyrý kerek. Sonda ǵana Úkimet beretin qosymsha aqylar túgel tólenedi, eńbekaqy ájeptáýir kóterildi. Ol úshin «Memlekettik múlik týraly» jáne «Veterınarııa týraly» Zańdarǵa tıisti ózgertýler engizilýi tıis.

- Sáýir aıynyń basynda Májilis depýtattary elimizde veterınarııa qyzmetkerleriniń kásibı merekesin bekitý týraly bastama kóterdi. Quzyrly mınıstrlik tarapynan vedomstvolyq nagradalar men Qazaqstannnyń eńbek sińirgen veterınary ataǵy engiziletini aıtyldy.

- Óte durys. Bul osy salaǵa jastardy tartý úshin qajetti qadam. Jemisti jumys istep júrgen sala mamandary marapattalyp, eńbeginiń nátıjesin kórgeni quba-qup. Qoryta aıtqanda, veterınarııa salasyna jóndi kóńil bólinbeı, mal sharýashylyǵy damymaıdy. Mal sharýashylyǵy damymasa azyq-túlik qaýipsizdigi bolmaıdy. Al osynyń saldarynan elimiz ónimderdi shetelden satyp alýǵa májbúr bolyp, qymbatshylyq týyndaıdy. Ejelden tórt-túlikti kásip qylǵan Qazaqstan etti ózge elden eksporttap otyrǵany aqylǵa qonymsyz. Sol úshin veterınarlardyń kóńilin kúpti etken máseleler tezirek sheshimin tapsa eken deımiz.

- Áńgimeńizge kóp rahmet!