Shpıtsbergendegi aq aıýlar klımatqa beıimdelip jatyr

ASTANA. KAZINFORM — Klımattyń ózgerýine baılanysty Arktıkadaǵy muz jamylǵysynyń aýdany turaqty túrde azaıyp bara jatyr. Soǵan qaramastan, Norvegııanyń Shpıtsbergen arhıpelagyndaǵy aq aıýlardyń densaýlyǵy nyǵaıyp, qoń jınap keledi. Bul týraly VVS jazdy.

Aq aıýlar teńiz muzynda ıtbalyqtardy aýlaıdy, olar maıly taǵamnyń negizgi kózi. Aıýlardyń maı qory energııa men oqshaýlaýdy qamtamasyz etedi, sonymen qatar analyqtardyń óz tóli úshin qorektik sút óndirýge múmkindik beredi.

1992 jáne 2019 jyldar aralyǵynda ǵalymdar Shpıtsbergendegi 770 eresek aıýdy ólshep, olardyń aıtarlyqtaı semirgenin anyqtady.

Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, aıýlar qurlyqtaǵy janýarlardy, máselen, buǵylar men morjdardy kóbirek aýlaı otyryp, jańa jaǵdaıǵa beıimdelgen.

Ǵalymdardyń Scientific Reports jýrnalynda jarııalaǵan aqparatynda klımattyń ózgerýi Shpıtsbergenge aýyr áser etip jatqanymen, mundaǵy jaǵdaı tań qaldyratyny jazylǵan.

— Aıý neǵurlym semiz bolsa, soǵurlym onyń jaǵdaıy jaqsarady. Men teńiz muzynyń aıtarlyqtaı azaıýynan janýarlardyń jaǵdaıy nasharlaıdy dep kútkenmin, — dep túsindirdi Norvegııanyń polıarlyq ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri doktor Djon Aars. 

Norvegııada morjdar 1950 jyldardan beri resmı qorǵaýǵa alynǵan. Olar buryn ańshylyqtyń kesirinen joıylý shegine jetken. Bul qorǵanys olardyń sanynyń ósýine yqpal etti, al morjdar aq aıýlar úshin maıly taǵam boldy.

— Qazir aınalada morj kóp. Olar ıtbalyqtardy aýlap úırengen bolýy múmkin, — deıdi Aars.

Ol teńizde muz az bolǵan kezde ıtbalyqtar bir jerge jınalyp, keıin aıýlardyń olardy ustaýy ońaı bolatynyn túsindirdi. Bul arktıkalyq jyrtqyshtar úshin ońaı olja bolǵanymen, zertteýshiler bul jaǵdaıdyń uzaqqa sozylýy ekitalaı dep sanaıdy.

Teńiz muzy azaıyp bara jatqandyqtan, aıýlar ań aýlaıtyn jerlerge jetý úshin biraz qashyqtyqty júrip ótýi kerek. Bul olardyń kóp energııa jumsaıtynyn bildiredi.

Arktıkanyń basqa aımaqtarynda klımattyń ózgerýi polıarlyq aıý popýlıatsııasyna kerisinshe áser etip jatyr. Qazir munda nebári 20 aq aıý bar. Ǵalymdar janýarlardyń azaıýyn jahandyq jylynýmen tikeleı baılanystyrady.

Doktor Ýaıtman aldaǵy jaǵdaı qıyn ekenin aıtyp, aq aıýlarǵa aman qalý úshin muzdy teńizder qajet ekenin eskertti.

Aıta keteıik, Arktıka úsh ese tez jylynyp barady. Osy máselege baılanysty dúnıejúzilik meteouıym eskertý jasady.