ShOLÝ: Qazaqstandaǵy ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý máseleleri

Qorshaǵan orta jáne jahandyq jylyný

Qazirgi tańda jahandyq jylyný úrdisi qorshaǵan ortaǵa orasan zor qaýip tóndirip kele jatyr. Jahandyq jylyný jáne Qazaqstan úshin jańa ekonomıkalyq naqtylyq týraly aıtar bolsaq, qazirgi álemde ekonomıkasy dástúrli agrarlyq salaǵa beıimdilip, artta qalyp qoıǵan memleketten bastap, ǵylym men tehnıkanyń barlyq sońǵy jetistikterin jetik ıgergen qýatty ındýstrıaldy derjavalarǵa deıingi damý deńgeıi ala-qula memleketter bar ekendigi belgili. Al Qazaqstan bolsa, damýshy elderdiń qataryna jatady ári «Qazaqstan-2050» strategııalyq josparyn júzege asyrý arqyly barynsha damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdi maqsat tutyp otyr. Qazaqstannyń damýyna baǵyttalǵan barlyq josparlar men baǵdarlamalardy júzege asyrý jumystary álemdik ekonomıkadaǵy ortaq ahýalmen baılanysyn úzbesten oryn alyp jatqany sózsiz. Aıta keterligi, 2000 jyldardyń basynan bergi qarqyndy ekonomıkalyq ósim álemdik naryqtaǵy munaı baǵasynyń kóterilýimen jáne bizdiń elimizde qara altyndy óndirý kóleminiń artýymen qamtamasyz etilgen edi. Qazirgi ýaqytta munaı baǵasy aıtarlyqtaı tómendep, sońǵy jyldyń ishinde shamamen 4 esege quldyrap ketti. Árıne, munyń barlyǵy suranys pen usynys arasyndaǵy teńgerimniń buzylýynan oryn alyp otyrǵandyǵy belgili. Buǵan qosa, qara altyn naryǵy barynsha sezimtal keledi. Sondyqtan da taıaý jyldardyń ishindegi ahýal túbegeıli ózgeriske ushyraýy múmkin degen boljamǵa súıenýge týra keledi. Degenmen, álemdik ekonomıkadaǵy úrdis mynadaı: munaı, gaz, sonymen qatar kómir aldaǵy uzaqmerzimdi bolashaqta eksporttaýshylardyń negizgi ónimi retinde tapshylyqsyz ómir súrýdiń kepili bolyp qarastyryla almaıdy. Búkil álemniń ǵalymdary kóptegen jyldardan beri tize qosyp, sheshimin tabý úshin tynbaı eńbektenip kele jatqan jahandyq problemalardyń biri ǵalamdyq jylymyq kezeńin týyndap bolyp otyrǵany anyq. 20-shy ǵasyrdyń basynan beri aýanyń ortasha temperatýrasy 0,74 °C-qa jylynsa, sonyń úshten biri 1980 jyldan keıingi kezeńniń úlesine tıedi.  Temperatýra ózgeriske ushyraýynyń negizgi bóligin adamzat balasynyń is-áreket saldarynan týyndaǵan parnıkti gaz kontsentratynyń shamadan tys artýy  qurap otyrǵandyǵyn álem jurtshylyǵy moıyndap ta otyr. Al 21 ǵasyr ishindegi temperatýranyń ósý múmkindigi  emıssııanyń eń tómengi mólsherinde 1,1-2,9 gradýs, al eń joǵary emıssııa kezinde 2,4-6,4 gradýs aralyǵynda bolýy múmkin. Jahan jylynýynyń nátıjesinde barynsha eń joǵarǵy temperatýra belgilenedi, Jer sharynyń barlyq óńirlerinde ystyq kúnder sany artyp aıazdy kúnder sany qysqarady. Buǵan qosa, qurlyqtyq aýdandardyń basym bóliginde jylý tolqyny jıi oryn alyp, temperatýranyń taralýy qysqarady. Halyqaralyq energetıkalyq agenttiń sońǵy baıandamasynda energııa tasymaldaýshylarǵa suranystyń tómendeýi qystyń jyly bolyp bastalýymen baılanysty ekendigi aıtylǵan. Jylynýdyń nátıjesinde 2016 jyly munaıǵa degen suranys táýligine 95,8 mln. barrelden 95,7 mln. barrelge deıin tómendedi. Bul úrdis Jerdegi klımattynyń jylyna túsýine baılanysty kúsheıe túsip, energııa tasymaldaýshy  elderdiń ekonomıkalyq damýyna keri áserin tıgizetindigi anyq. Biraq, jahandyq jylynýǵa qarmastan-aq munaı, gaz jáne kómirge degen suranystyń kúrt tómendeýi de oryn alýy múmkin. Óıtkeni, ónerkásibi damyǵan jáne atalǵan taýarlardyń negizgi tutynýshysy sanalatyn elderdiń basym bóligi uıymshyldyqpen parnıkti gazdar shyǵaryndylaryn tómendetý úshin kóp kúsh-jiger jumsaýda. Álemniń 190-nan astam eli Kıoto hattamasyn ratıfıkatsııalaǵan. Atalǵan halyqaralyq kelisim 1997 jyly Kıotoda BUU-nyń klımattyń ózgerýi týraly ramalyq konventsııasyna qosymsha retinde qabylanǵan edi. Qujat damyǵan eldermen men kóshpeli ekonomıkadaǵy elderge parnıkti gazdar shyǵaryndylaryn qysqartýdy nemese turaqtandyrýdy mindetteıdi. Aıta keterligi, bul elderge álemdegi jalpy shyǵaryndylardyń 63,7 paıyzy tıesili jáne osyǵan sáıkes bul memleketter kómirsýtegi shıkizatynyń negizgi tutynýshylary bolyp otyr. Jıyntyq quny 3 trln. dollardy quraıtyn aktıvterdi basqaratyn ınvestorlar toby álemniń iri munaı, gaz jáne kómir korporatsııalaryna hat joldap, onda memleketterdiń klımattyq ózgerýi qaýpimen kúresine baılanysty otynnyń qazba túrlerine suranystaryn tómendetýi múmkin ekendikterin eskertti. Kompanııalarǵa 2050 jylǵa qaraı parnıkti gazdarǵa emıssııa kólemin 80 paıyzǵa deıin qysqartý týraly Úkimetterdiń josparynan týyndaıtyn táýekelderge baǵalaý júrgizý usynylýda. Boljamǵa sáıkes, mundaı qysqartý jahandyq aýqymda temperatýranyń artýyn 2 gradýstan ósirmeýi tıis. Investorlar otynnyń jerden alynatyn túrlerine suranys kúrt tómendeıtin bolsa, baǵanyń da quldyraıtyndyǵyn eskertýde. Olar 2012 jyly 200 iri kompanııanyń jańa ken oryndaryn ıgerýdi qarjylandyrýǵa bólgen 674 mlrd. dollar kólemindegi qarjylaryn qaıta qarastyrýǵa shaqyrýda. Bul rette AQSh-taǵy iri zeınetaqy qorlarynyń biri Calpers qorynyń bas dırektory Enn Staýsboll ınvestorlardyń ustanymyn: «Biz klımattyq apatqa ınvestıtsııa sala almaımyz», - dep ádemi túıindep bergen edi. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, munaı-gaz kompanııalary parnıkti gazdar shyǵaryndylaryna shekteý engiziletin álemde naryqtyq kapıtaldyń 40-tan 60 paıyzyna deıin joǵaltýy múmkin.  Halyqaralyq energetıkalyq agenttik taratqan málimdemege sáıkes, eger álem temperatýra ósimin 2 gradýsta shekteý týraly maqsatty ustanatyn bolsa, onda 2050 jylǵa qaraı otynnyń qazyp alynatyn túriniń naqtylanǵan qorynyń nebári úshten biri ǵana kádege jaratylatyn bolady. Taǵy bir sarapshy, Scottish Widows Investment Partnership kompanııasy turaqty damý bóliminiń jetekshisi Kreıg Makkenzı ınvestorlar arasynda otynnyń jerden qazyp alynatyn túrine suranystyń tómendeýi uzaqmerzimdi keleshektegi is dep sanalatyndyǵyna qaramastan bul protsestiń odan jyldamyraq oryn alatyndyǵyna senimdi. Onyń mundaı senimin kómirsýtek otynyn paıdalanbaıtyn avtomobıldiń, ushaqtyń jáne kóliktiń basqa da jańa túrleriniń jyldam jasalyp, naryqqa shyǵaryla bastaýy da qýattaı túsedi. Al jalpy ulttyq ónimindegi munaı-gaz sektorynyń úlesi 25 paıyzdy quraıtyn bizdiń elimiz úshin munyń barlyǵy da neni bildiredi? Bul saýaldy Elbasy N.Nazarbaevtyń «ındýstrıaldy-ınnovatsııalyq damýǵa balama joq» degen sózimen-aq túıindeýge bolady. Al Qazaqstanda qabylanǵan barlyq josparlar men baǵdarlamalar dál osy damýǵa baǵyttalyp otyr. 

Bul máselege oraı, Aqordada Qazaqstanda tirkelgen  sheteldik dıplomatııalyq mıssııalar basshylarymen kezdesý barysynda QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jahandyq tabıǵı apattardyń artýyna alańdaýshylyq bildirdi. «2000 jyldan bastap tabıǵı apattar sany kúrt artyp ketti. Olardyń jıyntyq zalaly júzdegen mıllıard dollardan asyp jyǵylady. Mundaı jaǵdaıda qorshaǵan ortany qorǵaý órkenıettiń turaqty damýy úshin mindetti shart bolyp kórinedi. Ózderińiz de biletindeı, Astanada ótetin «EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesiniń taqyryby - «Bolashaq energııasy». Bul Qazaqstannyń BUU-nyń «Barlyǵy úshin turaqty energııa» bastamasyn júzege asyrýǵa qosqan úlesi», - dedi Memleket basshysy. Osy oraıda Elbasy kezdesýge qatysýshy elshilerdiń elderin, halyqaralyq uıymdardy atalǵan kórmege qatysýǵa shaqyrdy. «Barlyq nysandardyń qurylysy osy jyldyń sońynda aıaqtalady. Menińshe, bizder kelesi jyly búkil álem aldynda bul kórmeni laıyqty deńgeıde ótkizýge daıyn bolamyz», - dedi QR Prezıdenti.

Al zertteýshilerdiń aıtýynsha, jahandyq jylynýǵa aǵashtar kináli.Aǵash egý tabıǵı ortany jaqsartady, alaıda onyń zııany da bar eken. Eýropada 1750 jyldan keıin egilgen aǵashtar jahandyq jylynýǵa yqpal etýde, dep jazady Science basylymy.1750-1850 jyldary kóp kesile bastaǵan Eýropadaǵy orman kúrt azaıyp  ketken (190 000 km2). Alaıda 1850-2013 jyldary negizgi energııa kózderine kómir, munaı, gazdy paıdalanýdyń arqasynda Eýropada orman alańy eki esege jýyq ulǵaıǵan. Bul jerlerge jyldam kókteıtin, ekonomıkalyq baǵaly tuqymdy aǵashtar ósirile bastady. Alaıda bul saıasat jahandyq jylynýǵa alyp kelýde. Birinshiden, ormandy tazalaý atmosferaǵa japyraqta, óli aǵashtarda jáne topyraqta bolǵan kómirtek bólinýine yqpal etedi. Ekinshiden, qylqan japyraqty aǵashtar ǵaryshtan keletin kún radıatsııasynyń mólsherine - albedoǵa eleýli áser etedi. Qaraǵaı, shyrshalar emen, shamshatqa qaraǵanda, jylýdy kóbirek qabyldaıdy.  «Qazirgi aǵashtar 18 ǵasyrdaǵy ormandarǵa qaraǵanda kómirqyshqyldy eki ese az qabyldaıdy. Qylqan japyraqty aǵashtardyń kóptigi Eýropany 0,12° «jylytty». Bul ósim otynnyń qazylyp alynatyn túrlerin jaǵýdan jahandyq jylynýǵa yqpal etetin áserdiń shamamen 6 paıyzyna teń», - dep málimdedi maqalanyń avtory Kım Naýdts.  

Sondaı-aq jahandyq jylyný máseleleri ǵalymdardy da alańdatyp otyr. Olar muhıttyń jylý jyldamdyǵyn anyqtady.Pıter Glekler basqarǵan amerıkalyq ǵalymdar muhıttyń jylý jyldamdyǵyn anyqtady. 1997 jyldan muhıttaǵy antropogendik jylý mólsheri eki esege artqan, dep habarlady epochtimes.ru. Adamnyń antropogendik qyzmeti Jerdegi jylý energııasynyń artýyna ákeledi. Bul jappaı jylýdyń basty sebebi. Muhıt jylýdyń 90% sińirip, onyń atmosferaǵa taraýyna kedergi keltiredi. Jylýdyń basym bóligi muhıttyń qalyńdyǵy 700 metrlik joǵary betinde bolady. Sońǵy 18 jylda álemdik muhıt jylý energııasyn 132 jyl merzimindegi kóleminde sińirgen. Burynǵy zertteýler 1906 jyldan 2005 jylǵa deıin Jer betindegi aýanyń ortasha temperatýrasy 0,74 gradýsqa óskenin kórsetti. Osy merzimniń ekinshi jartysynda birinshimen salystyrǵanda jylý qarqyny tym joǵary bolǵan.

Ǵalymdar munymen ǵana shektelip qoımaı, jylynýǵa qatysty basqa da jaıttardy barynsha zerttep-zerdeleýde. Olardyń aıtýynsha, muzdyqtardyń erýi saldarynan álemdik muhıt deńgeıi biz oılaǵannan da jyldam kóterilip keledi. Grenlandııada muzdyń erýi álemdik muhıt deńgeıiniń  boljanǵannan da jyldam kóterilýine ákelýde. Álemdegi araldardyń iri muz jamylǵysynyń qalyptasýyn zerdeleýshi Danııa, Grenlandııa geologııalyq barlaý qyzmetiniń qyzmetkerleri osyndaı tujyrym jasady. Ǵalymdar 2009-2010 jylǵy jazǵy ystyq kezeńde qar qalyńdyǵy men muz qabyrshaǵy muhıtqa quıylatyn aǵyn sýdy ustap turatyn qabiletin joǵaltqan. Bul buryn eskerilmegen jaǵdaı,  ıaǵnı, adamzat boljaǵannan buryn klımattyń jylyna bastaıtynyn bildiredi.Videnskab.dk atty dattyq ǵylymı ınternet portalyna bergen suhbatynda zertteýge qatysqan professor Djeıson Boks birneshe anomalııalyq  jyly maýsymdardan keıin qar qabatynyń betine kóp sý jınalyp, tyǵyz muzdy qabyrshyq qalyptastyratynyn aıtty. Bul keıinnen aǵyn sýdyń tereńge aǵýyna kedergi keltirip, qatýyna yqpal etedi. Sýdy ustaıtyn qabattyń  qalyńdyǵy  Grenlandııanyń keı aýdandarynda 40 metrge jetse, ol endi 3 metrge deıin juqarǵan. Ári, ǵalymdar ázirge bul qubylystyń qanshalyqty taralǵanyn anyq bilmeıdi. Glıatsıolog Dırka van Asanyń aıtýynsha, Grenlandııadaǵy muz jamylǵysy qurylymynyń ózgerýi - klımattyń jahandyq jylynýynyń tikeleı saldary. Ǵalymdar ony qalpyna keltirý birneshe jyldardy qamtıtynyn atap ótedi. Bul araldarda jazǵy aýa raıy asa joǵary bolmaǵan kezde qolǵa alynýy tıis. Bul týraly maqala Nature jýrnalynyń sońǵy nómirinde jarııalandy.

Qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qatysty zańdar

Jahandyq jylynýdan ózge, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologııa máseleleri búgingi tańda jer sharyndaǵy ár eldi alańdatyp otyr. Sonyń ishinde Qazaqstan da oǵan barynsha alańdaýshylyq tanytýda. Qazirgi kezde bul turǵyda atqarylyp jatqan jumystardyń bir parasy retinde - el ekologııasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan zańdardyń qabyldanýyn atap ótsek. Atap aıtqanda, Qazaqstanda qorshaǵan ortany qorǵaý jaǵdaıy boıynsha jyl saıynǵy ulttyq baıandama shyǵarylady.  Senattyń jalpy otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Atalǵan zań jobasynyń maqsaty ulttyq ekologııalyq zańnamany Orhýs konventsııasyna sáıkes keltirý bolmaq. Qorshaǵan ortaǵa qatysty máseleler boıynsha sheshimderdi qabyldaý protsesine jáne ádilsotqa qol jetimdilikti iske asyrý týraly konventsııanyń (Orhýs konventsııasy) negizgi fýnktsııalary qorshaǵan orta salasyndaǵy málimetterdiń aqparattyq qoryn qalyptastyrý bolyp tabylady. Budan bólek, aqparattardy qoldaný men jeke jáne zańdy tulǵalardyń suraýy boıynsha ekologııalyq aqparat usyný qamtamasyz etiledi. Zań jobasyna sáıkes parnıktik gaz shyǵaryndylaryna kvota belgileý, berý jáne ózgertý máseleleri boıynsha Ekologııalyq kodekske ózgerister engizý kútiledi. «Zań jobasy aıasynda qoǵamdyq esep berýlerdi ótkizý protsedýralaryna ózgerister engizilip, qorshaǵan ortanyń jaǵdaıy jáne tabıǵı resýrstardy paıdalaný týraly jyl saıynǵy ulttyq baıandama ázirleý qarastyrylady. Budan bólek, shyǵaryndylardyń memlekettik tirkelimin qurý kózdeledi», - dedi Energetıka mınıstri Vladımır Shkolnık. Onyń aıtýynsha, zań jobasyna sáıkes, mindetti túrde ekologııalyq qoǵamdyq tyńdaýlar ótkiziletin jobalar men ekonomıka qyzmetteriniń salasy aıqyndalady. Sonymen birge, tabıǵatty paıdalanýshylarmen qol qoıylǵannan keıingi bes kúnniń ishinde jergilikti atqarýshy organnyń ınternet-resýrstarynda memlekettik ekologııalyq saraptamanyń qorytyndysy jarııalanady. Osylaısha, zań jobasymen ekologııalyq aqparattardyń memlekettik qory arqyly qoǵamdy aqparattandyrý júıesiniń tártibi qarastyrylyp otyr. Tutastaı alǵanda, zań jobasy arqyly usynylatyn ózgerister men tolyqtyrýlar kvotalaýdyń tıimdi júıesin engizýge, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryna kvotalardy ishki saýdalaýǵa qatysty bolyp otyr.

Tipti, joǵaryda aıtylǵan Ulttyq zańnamany Orhýs konventsııasyna sáıkes keltirý máselesine arnalǵan keńes - Senattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqty damytý komıtetinde de ótti. Onda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylandy.Atalǵan zań jobasynyń maqsaty ulttyq ekologııalyq zańnamany Orhýs konventsııasyna sáıkes keltirý bolmaq.. Sonymen qatar, qorshaǵan ortanyń jaǵdaıy men tabıǵı resýrstardy paıdalaný boıynsha jyl saıynǵy Ulttyq baıandama shyǵarý kózdeledi. Budan bólek, ekologııalyq aqparattyń asa mańyzdy kózderiniń biri - shyǵaryndylar men lastaýshylardyń aýysýy týraly memlekettik tizilim bolyp tabylady.  Tutastaı alǵanda, zań jobasy arqyly usynylatyn ózgerister men tolyqtyrýlar kvotalaýdyń tıimdi júıesin engizýge, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryna kvotalardy ishki saýdalaýǵa qatysty bolyp otyr. Zań jobasy aldaǵy ýaqytta ótetin palatanyń jalpy otyrysyna shyǵarylady. Sonymen qatar Senat ekologııa máselelerin qamtyǵan zańdy qabyldady.Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» QR Zańy ekinshi oqylymda qabyldandy. Endi qujat Memleket basshysynyń qol qoıýyna joldanady. Atalǵan qujat ulttyq ekologııalyq zańnamany Orhýs konventsııasyna sáıkes keltirýge baǵyttalady. Aıta keteıik, qorshaǵan ortaǵa qatysty máseleler boıynsha sheshimderdi qabyldaý protsesine jáne ádilsotqa qoljetimdilikti iske asyrý týraly konventsııanyń (Orhýs konventsııasy) negizgi fýnktsııalary qorshaǵan orta salasyndaǵy málimetterdiń aqparattyq qoryn qalyptastyrý bolyp tabylady. Budan bólek, aqparattardy qoldaný men jeke jáne zańdy tulǵalardyń suraýy boıynsha ekologııalyq aqparat usyný qamtamasyz etiledi. Zań jobasyna sáıkes parnıktik gaz shyǵaryndylaryna kvota belgileý, berý jáne ózgertý máseleleri boıynsha Ekologııalyq kodekske ózgerister engizý kútiledi. Atalǵan maqsatta zań aıasynda ekologııalyq aqparattardyń memlekettik qory arqyly qoǵamdy aqparattandyrý júıesiniń tártibi qarastyrylyp otyr. Sonymen qatar, qorshaǵan ortanyń jaǵdaıy men tabıǵı resýrstardy paıdalaný boıynsha jyl saıynǵy Ulttyq baıandama ázirleý kózdeledi. Budan bólek, ekologııalyq aqparattyń asa mańyzdy kózderiniń biri - shyǵaryndylar men lastaýshylardyń aýysýy týraly memlekettik tizilim bolyp tabylady. Tutastaı alǵanda, zańda qamtylǵan ózgerister men tolyqtyrýlar kvotalaýdyń tıimdi júıesin engizýge, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryna kvotalardy ishki saýdalaýǵa qatysty bolyp otyr. Ekinshi oqylymǵa ázirleý barysynda senatorlar tarapynan memlekettik ekologııalyq saraptamanyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa, qabyldanatyn sheshimderge halyqtyń qoljetimdiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan eskertýler men usynystar jasaldy. Bul rette depýtattar usynysy boıynsha BAQ qoǵamdyq talqylaýlar ótkizý týraly habarlamalar jarııalaý, jergilikti atqarýshy organnyń ınternet-resýrstarynda memlekettik ekologııalyq saraptamanyń qorytyndylaryn ornalastyrý týraly normalar kózdelgen.

Sondaı-aq senatorlar memlekettik ekologııalyq saraptamanyń ashyqtyǵyn arttyrýdy usynady. Bul týraly Senattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqty damytý komıtetiniń keńeıtilgen otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylaý kezinde belgili boldy. Ekologııalyq aqparattyń asa mańyzdy kózderiniń biri - shyǵaryndylar men lastaýshylardyń aýysýy týraly memlekettik tizilim bolyp tabylady. Tutastaı alǵanda, zań jobasy arqyly usynylatyn ózgerister men tolyqtyrýlar kvotalaýdyń tıimdi júıesin engizýge, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryna kvotalardy ishki saýdalaýǵa qatysty bolyp otyr. Talqylaý barysynda senatorlar tarapynan memlekettik ekologııalyq saraptamanyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa, qabyldanatyn sheshimderge halyqtyń qoljetimdiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan eskertýler men usynystar jasaldy. Bul rette depýtattar usynysy boıynsha BAQ qoǵamdyq talqylaýlar ótkizý týraly habarlamalar jarııalaý, jergilikti atqarýshy organnyń ınternet-resýrstarynda memlekettik ekologııalyq saraptamanyń qorytyndylaryn ornalastyrý týraly normalar kózdelip otyr.       

Ekologııany qorǵaý maqsatynda qolǵa alynǵan taǵy bir shara retinde qorshaǵan ortaǵa emıssııanyń qysqartylatyny belgili boldy. Senattyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń keńeıtilgen otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııalyq máseleler boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylandy.Zań jobasy boıynsha qorshaǵan ortaǵa emıssııany qysqartý kózdeledi. Sonymen qatar, ekologııa salasynda memlekettik organdar tarapynan kórsetiletin memlekettik qyzmet túrleriniń sany qysqarady. Budan bólek, qurlyqtyq qaırańdarda tabıǵatty paıdalaný quqyǵyn júzege asyrý barysynda memlekettik shekarany kesip ótýdiń keıbir máseleleri retteledi. Sondaı-aq, zań jobasynda ilespe gazdardy jaǵý salasyndaǵy memlekettik organdardyń birqatar fýnktsııalaryn oryndaýdy ońtaılandyrý qarastyrylǵan. Tutastaı alǵanda, zań jobasymen «Jer qoınaýy týraly», «Jer qoınaýyn paıdalaný týraly» jáne  «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasy týraly» zańdaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelip otyr. Qujat aldaǵy ýaqytta ótetin palatanyń jalpy otyrysyna shyǵarylady.   

Atalǵan másele Senattyń Ekonomıkalyq saıasat, ınnovatsııalyq damý jáne kásipkerlik komıtetiniń keńeıtilgen otyrysynda da ortaǵa salyndy. Komıtette «QR keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııalyq máseleler boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylanǵan bolatyn. «Zań jobasy birqatar jańa normalardy qamtyp otyr. Birinshiden, qorshaǵan ortaǵa emıssııany qysqartý kózdeledi. Ekinshiden, ekologııa salasynda memlekettik organdar tarapynan kórsetiletin memlekettik qyzmet túrleriniń sany qysqarady. Úshinshiden, qurlyqtyq qaırańdarda tabıǵatty paıdalaný quqyǵyn júzege asyrý barysynda memlekettik shekarany kesip ótýdiń keıbir máseleleri retteledi», - dedi Energetıka vıtse-mınıstri Áset Maǵaýov. Onyń aıtýynsha, qujatta ilespe gazdardy jaǵý salasyndaǵy memlekettik organdardyń birqatar fýnktsııalaryn oryndaý ońtaılandyrylady. Tutastaı alǵanda, zań jobasymen «Jer qoınaýy týraly», «Jer qoınaýyn paıdalaný týraly» jáne  «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasy týraly» zańdaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelip otyr. Zań jobasy aldaǵy ýaqytta ótetin palatanyń jalpy otyrysyna shyǵarylmaq.

Elimizdegi ekologııalyq problemalary kóp, daýly máselelerdiń biri - Saryshaǵan polıgony. Bul másele de erekshe nazarǵa alynǵan. Saryshaǵan polıgonynan Reseı jalǵa alyp otyrǵan 1,5 mln. ga jer qaıtarylady.Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda «1995 jylǵy 20 qańtardaǵy Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federatsııasy arasyndaǵy Saryshaǵan synaq polıgonyn paıdalaný men jalǵa berý sharttary jáne Prıozersk qalasynyń tirshilik áreketin qamtamasyz etý týraly kelisimge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly hattamany ratıfıkatsııalaý týraly» QR Zańy  qabyldandy. Kelisimge sáıkes, Qaraǵandy, Qyzylorda, Jambyl jáne Aqtóbe oblystarynyń aýmaǵynda jalpy alańy 1 mln. gektardan astam polıgon jer ýchaskeleri jaldaýdan alynady. «Hattama boıynsha jaldaýdan birqatar jer ýchaskelerin shyǵarý kózdeledi. Olar: tústi metaldy óndirý úshin Qaraǵandy oblysyndaǵy Jamanaıbat ýchaskesi, Beıneý-Jezqazǵan temirjolyn jáne Samara-Shymkent avtokólik joldaryn paıdalanýdyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin Aqtóbe, Qaraǵandy, Qyzylorda oblystaryndaǵy jekelegen ýchaskeleri bar. Budan bólek, Qaraǵandy jáne Jambyl oblystaryndaǵy A-313 jáne A-73 halyqaralyq avıatsııalyq trassalardy túzetý maqsatynda 711 myń 290 gektar jer jaldaýdan shyǵarylady », - dedi QR Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Oqas Saparov.  Qujat Memleket basshysynyń qol qoıýyna joldanady.

Atalǵan másele sheshilgen soń, ıaǵnı Reseı Saryshaǵan polıgonyn jaldaýdy qysqartqannan keıin bıýdjetke túsim 2,5 mln dollarǵa azaıady.Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Reseı Federatsııasynyń Úkimeti arasyndaǵy 1996 jylǵy 18 qazandaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Reseı Federatsııasy Úkimetiniń arasyndaǵy Saryshaǵan synaq polıgonyn jaldaý týraly shartqa ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkatsııalaý týraly» QR Zańy  qabyldandy. Hattamaǵa 2015 jyly 16 sáýirde Máskeýde qol qoıylǵan. Reseı tarapy Saryshaǵan polıgonynan jalǵa alyp otyrǵan 8 mln. gektardyń 1 mln. gektary qysqartylady. Osyǵan baılanysty jaldaý somasy da túzetiletin bolyp otyr. Naqtylap aıtqanda,  jaldaý somasy 2 mln. 656 myń dollarǵa kemıdi. Aıta keterligi, Reseı jalǵa alyp otyrǵan Saryshaǵan polıgon aýmaǵy úshin 18 mln. 900 myń dollar tólep kelgen bolatyn. Endi bul soma 2 mln. 656 myń dollarǵa qysqarady. QR Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Oqas Saparovtyń aıtýynsha, Reseıden qaıtarylǵan jerlerden jaldaý aqysy qysqartylǵanymen, onyń ornyn toltyratyn jáne arttyratyn respýblıkalyq bıýdjetke tólemder túsiretin jobalar iske asyrylmaq. Máselen, qazaqstandyq sharýashylyq sýbektilerdiń, paıdaly qazbalardy óńdeýge, polıgonnyń aýmaǵy arqyly ótetin temirjol, avtokólik jáne áýe joldaryn paıdalanýǵa baılanysty jaldaý aqysy óteledi. ıAǵnı, hattama teris áleýmettik-ekonomıkalyq saldarǵa soqtyrmaıdy. Qujat Memleket basshysynyń qol qoıýyna joldanady.

Desek te, qorshaǵan ortany qorǵaýdaǵy problemaly meken Saryshaǵanǵa qyzyǵýshylyq bildirýshiler kóp bolyp otyr. Máselen, Ýkraına men Belarýs Saryshaǵanda áskerı oqý-jattyǵý ótkizgisi keledi. Bul týraly Senattyń jalpy otyrysynda QR Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Oqas Saparov málim etti. Eske sala keteıik, jalpy otyrysta Reseı jalǵa alyp otyrǵan Saryshaǵan polıgonynan 1,5 mln. gektardy jalǵa berýden shyǵarý týraly kelisim qabyldanǵan bolatyn. Atalǵan kelisimniń hattamasynda polıgon ýchaskelerin basqa memleketterdiń de paıdalaný múmkindigi qarastyrylǵan. Osyǵan baılanysty depýtattar tarapynan suraq týyndaǵan edi. «Shyndyǵynda Saryshaǵan polıgony erekshe biregeı synaq alańy retinde álemge áıgili. Sondyqtan da oǵan suranys asa joǵary, bizdiń polıgonymyzda urystar ótkizý, oqý-jattyǵýlar júrgizýge nıet bildirgen memleketter kóp. Máselen, Ýkraına men Belarýs elderi de osyny qalaıdy», - dedi Oqas Saparov. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy polıgondy paıdalaný týraly kelisimde buǵan deıin úshinshi memleketti qatystyrý týraly shart qarastyrylmaǵan. Al jańa hattamada bundaı arnaıy bap engizildi. «Osyǵan baılanysty biz Reseıdiń kelisim berýi boıynsha úshinshi elderdi polıgondy paıdalanýǵa tarta alatyn bolamyz. Olarmen jeke kelisimsharttar jasalady», - dedi Oqas  Saparov.

Aral, Kaspıı máseleleri

Elimizdegi ekologııalyq problemalar degende eń aldymen esimizge Aarl men Kaspıı teńizderiniń jaı-kúıi túsetini anyq. Ony sheshý maqsatynda birqatar sharalar qolǵa alynýda. Sonyń biri retinde aıta ketsek, endi Kaspıı mańy memleketteri teńizdiń munaımen lastanýyna qarsy birlese kúresetin bolady.Bul turǵydaSenattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıttetiniń keńeıtilgen otyrysynda «Kaspıı teńiziniń teńiz ortasyn qorǵaý jónindegi negizdemelik konventsııaǵa Munaımen lastanýǵa ákeletin tosyn oqıǵalar jaǵdaıyndaǵy óńirlik ázirlik, den qoıý jáne yntymaqtastyq týraly hattamany ratıfıkatsııalaý týraly» QR Zańyn talqylandy. Energetıka vıtse-mınıstri Áset Maǵaýovtyń aıtýynsha, zań jobasyna sáıkes Kaspıı mańyndaǵy memleketter teńizdegi munaıdyń tógilýine jáne basqa da oqıǵalarǵa baılanysty aqparattarmen almasatyn bolady. Budan bólek, tótenshe oqıǵalar oryn alǵanda oǵan den qoıý maqsatynda óńirlik josparlar jasalady. Zań jobasy palatanyń qaraýyna jiberildi. 

Al Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda palata depýtattary atalmysh Zańdy qabyldady. Atalǵan Konventsııaǵa Kaspıı mańy memleketteriniń, atap aıtqanda Ázerbaıjan, Iran Islam Respýblıkasy, Qazaqstan, Reseı ýákiletti ókilderi 2011 jyly Aqtaý qalasynda qol qoıǵan. Hattamanyń maqsaty Kaspıı mańy elderiniń munaıdyń tógilýine baılanysty tosyn oqıǵalarǵa den qoıýǵa ázirligin qamtamasyz etý boıynsha birlesken qajetti sharalardy qabyldaý bolyp tabylady. Sonymen qatar, teńiz mańyndaǵy árbir memleket múmkindiginshe arnaıy tehnıkalardyń eń az sanymen qamtamasyz etilýge mindetti boldy. Sondaı-aq, eger basqa taraptar suraý salǵanda ondaı tehnıkalardy usyný jáne munaı tógilýmen baılanysty tótenshe jaǵdaılardy joıýǵa Kaspıı mańy memelketteriniń barlyq ujymdyq kúshin paıdalaný múmkindigi qarastyrylady. «Tutastaı alǵanda, aıasynda Kaspıı mańy memleketteri teńizdiń munaımen lastanýyna, qatysty iri oqıǵalarǵa, onymen kúres boıynsha jańa tehnologııalarǵa qatysty aqparattar almasatyn bolady. Aqtaý hattamasy bundaı oqıǵalar barysynda teńiz mańyndaǵy elderdiń birlese den qoıýyn qarastyrady. Hattamany ratıfıkatsııalaý Kaspıı teńizi munaımen lastanǵan jaǵdaıda óńirlik sharalardyń iske asyrylýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi», dedi Energetıka mınıstri Vladımır Shkolnık.

Kaspıı desek, eske eriksiz Aral túsedi. Bul teńizdi qalpyna keltirý maqsatynda júrgizilgen jumystardyń arqasynda on oraltý múmkin boldy. N.Nazarbaevtyń jobasynyń arqasynda Aral teńizi qaıta oraldy, deıdi atalmysh óńir turǵyndary.  «Nur Otan» partııasynyń kezekten tys XVII Sezinde Aral balyq óńdeý zaýytynyń aǵa masteri Kúlmarııam Kemalova «N.Nazarbaev «ólgen» teńizdi qaıta tiriltken birden-bir tulǵa» dedi. «Biz sizben birge qandaı erlikke de daıynbyz. Óıtkeni, ólgen teńizdi qaıta tiriltken birden-bir tulǵasyz. Siz Araldy ekinshi ret dúnıege ákeldińiz. Men Araldaǵy balyqshylar áleýetiniń ókilimin. Bizdiń áýlettiń balyq sharýashylyǵyndaǵy eńbek ótili 200 jyldan asady. Aral - bizge qasıetti ataqonys, atakásiptiń kıeli shańyraǵy. Bir kezde Aral teńizi burynǵy jaǵasynan  100 shaqyrymǵa alystap ketkenin barshańyz bilesizder. Sol ýakytta balyqshylar Balqash pen Kaspııge kóship, jan saýǵalady. Sol kezde  ataqonysty qımaı, elde qalǵandardyń bar úmiti Siz edińiz, qurmetti Nursultan Ábishuly!» - dedi ol. K.Kemalova QR Prezıdentiniń Coltústik Araldy qutqarýdyń «SARATS» jobasyn júzege asyrǵandyǵyn, ǵasyr jobasy atanǵan osy jumystyń arqasynda Aral qaıta oralǵanyn, qazir sý teńizdiń burynǵy jaǵasyna  nebári 17-aq shaqyrym qalǵanyn atap ótti. «Araldan bezinip ketken jyl qustary óz mekenine oraldy. Joǵalǵan 23 balyqtyń túri óz qalpyna  keldi», - degen olar balyqshylardyń atakásipterine qaıta oralǵanyn aıtty.  «Asa mártebeli Elbasy! Men jumys isteıtin kásiporyn qazir jylyna 6 myń tonna ónim shyǵarady. Araldyń balyǵy Reseı, Grýzııa, Ýkraına, Ázerbaıjan, Polsha, Germanııa, Gollandııa, Túrkııa men Danııaǵa da jetip jatyr. Aralmen birge aýyl da jandandy.  El táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn  búgingi aýyl múldem basqa sıpattaǵy aýyl bolyp qarsy alýda. Aýylǵa gaz keldi, sý berildi, jol salyndy», - dedi K.Kemalova. Sonymen qatar ol Qazaqstandaǵy árbir aýyldy, árbir qalany QR Prezıdentiniń atymen ataýǵa bolatynyn aıtyp ótti. «Sebebi, báriniń boıyna qan júgirtip, jan bitirgen sizsiz. Elimizdiń tolaǵaı tabystarynyń barlyǵy da sizdiń eren eńbegińiz», - dedi ol QR Prezıdentine qarata.

Al ǵaryshtan Aral teńiziniń jaı-kúıin baqylaý tipti keremet bolar! Máselen, Qazaqstandyq jerdi qashyqtyqtan zondtaý serikteri Aral teńiziniń túbinen sekseýil kóshetin tapqan.«Qazaqstan Ǵarysh sapary» UK» AQ mamandary Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanyndaǵy sekseýil kóshetteriniń búgingi jaı-kúıin túgendeý jáne baǵalaý boıynsha jobany iske asyrýdy aıaqtady. Bul týraly joba basshysy, «Qazaqstan Ǵarysh sapary» UK» AQ JQZ Ǵarysh júıesi ortalyǵynyń jer ústi maqsatty keshenderi basqarmasynyń ınjeneri Qanat Samarhanov habarlady. «Bizdiń JQZ seriginiń alǵan derekterin fotogrammetrıkalyq óńdeý toby Aral óńirinde tórt aı jumys istedi, - dedi Q. Samarhanov. - Geobotanıkalyq zertteý jáne ǵarysh túsirilimderin sheshýdi qamtıtyn dalalyq zertteý júrgizilip, Aral teńiziniń qurǵaǵan túbine egilgen ósimdikterdiń kartasy jasaldy». 1 metr keńistiktik ruqsatpen KazEOSat-1 seriginen ǵarysh túsirilimderin paıdalanyp, bul jumystardyń nátıjesi boıynsha 1988 jyly egilgen sekseýil kóshetiniń  jaı-kúıin anyqtadyq. Qanat Samarhanov atap ótkendeı, joba nátıjesi ATQT aýmaǵynan Qazaqstannyń basqa óńirlerine tuz, shań ótý qarqynyn tómendetýge yqpal etetin sekseýil kóshetteriniń ósip turǵany jaıly derekterdi naqtylaýǵa múmkindik bergenin atap ótti.

Budan ózge, bıyl qazaqstandyq ǵalymdar Aral teńizin zerttemek.Qazaqstan Ulttyq geografııalyq qoǵamy osy jyldyń jazynda Aral teńizinde ǵylymı ekspedıtsııa uıymdastyrýdy qolǵa alýda.  Bul týraly Ortalyq kommýnıkatsııa qyzmetinde ótken brıfıngte Nazarbaev ýnıversıtetiniń ınnovatsııalar boıynsha vıtse-prezıdenti Qanat Baıǵarın habarlady.  «Qazaqstan táýelsizdigin alǵanda Aral máselesi aýqymdy bolatyn, National Geographic sol kezde Aral jáne onyń problemalary jónindegi ekspedıtsııalarymen jarııalanymdar jasaǵan. Olar bizge 15-20 jyl saıyn osy ekspedıtsııany qaıtalap júrgizýge usynys bergen-di. Búginde osy múmkindikter jóninde kelissóz júrgizilýde», - dedi ol. «Deı turǵanmen, bıyl jazda ózimiz de Aral teńizine ekspedıtsııa jasaýdy josparlaýdamyz. Sol ýaqytta sheteldik áriptester bizge qosylýy múmkin. Biraq áriptesterdiń qatysýymen ne ózimiz ekspedıtsııa jasalatyn bolady», - dedi Q.Baıǵarın.

«Jasyl ekonomıka» jáne «jasyl ekologııa»

Álem qaryshtap damyǵan saıyn, «jasyl ekonomıka» jáne «jasyl ekologııa» tárizdi taza ekologııa bastaýlary kóptep júzege asyrylýda. Elimiz de bul úrdisten tysqary qalyp jatqan joq.

Senattyń jalpy otyrysynda palata depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ekinshi oqylymda talqylap, qujatty qabyldady. Zań jobasy QR Prezıdentiniń Jarlyǵymen bekitilgen «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasyn iske asyrýǵa baǵyttalady. Osy baǵytta qoldanystaǵy birqatar zańnamalarǵa ózgerister engizý kózdelip otyr. Atap aıtqanda, Jer jáne Sý kodeksterine nysanaly kórsetkishter men standarttardy ázirleý arqyly sý obektilerin qorǵaýdy jaqsartý normalary usynylady. Sý sapasyn arttyrý, aýyz sýmen jabdyqtaýdy baqylaý kúsheıtiletin bolady. Budan bólek, qaıta óńdeý jáne qaldyqtardan jasalatyn paıdaly materıaldardy qaıtalama paıdalanýdy keńinen qoldaný sharalaryn yntalandyrý qaralyp otyr. Bul rette qaıtadan paıdalanylatyn shıkizatty qoldanǵan taýarlarǵa basymdyq berilip «jasyl satyp alýlar» tetigi engiziledi. Sonymen qatar jańartylatyn energııa kózderi sektoryn damytýdyń nysanaly kórsetkishteri bekitilip, ýákiletti organnyń jańartylatyn energııa kózderi sektoryn josparly túrde damytý sharalary qamtylady. Ekinshi oqylym barysynda senatorlar sý salasyndaǵy normatıvterdi jetildirýge, óndirýshiniń jaýapkershiligin keńeıtý qaǵıdattaryna baǵyttalǵan ózgertýler engizdi. Sonymen birge, shyǵaryndylardyń jekelegen túrlerimen jumys boıynsha ekologııalyq talaptar men standarttar jetildirilip, kómir kenderinen metan óndirý jobalaryna qatysty ınvestıtsııalyq preferentsııalar usyný, Kaspıı teńizine ekologııalyq monıtorıng júrgizý sekildi máseleler de qamtylǵan. 

Sonymen qatar, endi Qazaqstanda «Jasyl satyp alýlar» tetigi engiziledi. Bul týraly Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda palata depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda maquldaý barysynda belgili boldy. Zań jobasy QR Prezıdentiniń Jarlyǵymen bekitilgen «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasyn iske asyrýǵa baǵyttalady. Osy baǵytta qoldanystaǵy birqatar zańnamalarǵa ózgerister engizý kózdelip otyr. Atap aıtqanda, Jer jáne Sý kodeksterine nysanaly kórsetkishter men standarttardy ázirleý arqyly sý obektilerin qorǵaýdy jaqsartý normalary usynylady. Sý sapasyn arttyrý, aýyz sýmen jabdyqtaýdy baqylaý kúsheıtiletin bolady. Budan bólek, qaıta óńdeý jáne qaldyqtardan jasalatyn paıdaly materıaldardy qaıtalama paıdalanýdy keńinen qoldaný sharalaryn yntalandyrý qaralyp otyr. Bul rette qaıtadan paıdalanylatyn shıkizatty qoldanǵan taýarlarǵa basymdyq berilip «jasyl satyp alýlar» tetigi engiziledi. Sonymen qatar jańartylatyn energııa kózderi sektoryn damytýdyń nysanaly kórsetkishteri bekitilip, ýákiletti organnyń jańartylatyn energııa kózderi sektoryn josparly túrde damytý sharalary qamtylady.

Elimizde jańǵyrtylatyn energııa kózderin paıdalaný da jandanyp jatyr. Jasyl tehnologııa boıynsha qazaqstandyqtar arasynda jańǵyrtylatyn qýat kózderi tanymal bola bastady. Bul týraly «QazAqparat» tilshisine energetıkalyq tıimdiligi joǵary úı jobasynyń avtory, ınjener-energetık Nurlan Jıenbaev málim etti. Almatynyń joǵary jaǵynda ornalasqan bul turǵyn úı, shatyrynda ornatylǵan kún batareıasy arqyly elektr qýatymen qamtamasyz etiledi. Odan basqa, bul úı arnaıy tehnologııa boıynsha aǵashtan salynǵan jáne ony jylytýǵa kóp energııa jumsalmaıdy. Qystyń kúnderi úı 1-2 gradýsqa ǵana salqyndaıdy eken. Úı ishindegi barlyq turmystyq tehnıkalar kún energııasy arqyly jumys isteıdi.   «Kúndizgi ýaqytta úıdegi barlyq júıe 15 KVt/saǵat qýat óndiredi, al elektr toǵyn óńdegishterdiń qýaty 9 KVt. quraıdy. Úıde barlyq elektr quraldary - tońazytqysh, gaz qazandyǵy jáne basqa da tehnıkalar jumys istep jatsa, úıge ári ketse 2 KVt/saǵat elektr qýaty jumsalady. Bul jaǵdaıda úsh energııa túrlendirgishtiń tek bireýi ǵana jumys isteıdi. Ol 100 volt turaqty toq jáne 230 volt aýyspaly toqty óńdeıdi. Mysaly, kir jýǵysh mashına da elektr jelisine qosylǵan jaǵdaıda, qalǵan eki túrlendirgish te iske qosylady. Óıtkeni, olarǵa túsetin salmaq ulǵaıa túsedi», - dedi osy úıdiń ıesi, «ND&Co» JShS jetekshisi Nurlan Jıenbaev.   Ol sondaı-aq, artyq energııany jınaýǵa gelıı akkýmýlıatory qoldanylatyndyǵyn jetkizdi.   «Olar ekologııalyq jaǵynan taza jáne aýaǵa zııandy zattar shyǵarmaıdy. Bul, akkýmlıatorlardyń jańa túri. Olardyń qoldanylý merzimi on esege ulǵaıtylǵan. Bul júıe AQSh-ta jasalǵan jáne álemdegi eń úzdik júıe bolyp sanalady», - dedi ol.  Sondaı-aq, N. Jıenbaev bul úıdiń qalalyq energııa jelilerine táýeldi emestigin jáne qosalqy stansalarda apat oryn alyp, kórshilerde jaryq sóngen jaǵdaıda olarǵa kómektesip turatyndyǵyn aıtty. Aıta ketelik, ol ekologııalyq jaǵynan taza, energetıkalyq tıimdiligi joǵary úı salyp, ony qoldanyp jatqany úshin U.S. GREEN BUILDING kompanııasy sarapshylarynyń platınalyq LEED (Leadership in energy & environmental design) sertıfıkatyna ıe bolǵan alǵashqy qazaqstandyq azamat. «Taý bókterlerine kúnniń kózi jaqsy túsedi, biraq munda elektr symdaryn tartý qymbat turady ǵoı. Sondyqtan kún batareıalary - taptyrmaıtyn energııa kózi. Árıne, bul júıeni satyp alyp ornatýdan kóri, daıyn energetıka jelilerine jalǵanǵan áldeqaıda arzanyraq bolar edi. Biraq, bul júıe ózin tolyq óteıdi. Almatyda mundaı úıler qazir tanymal bola túsken. Degenmen, shynyn aıtý kerek, mundaı jabdyqtar qymbat turady. Óıtkeni olar shet elde óndiriledi. Ol azdaı, oǵan kedendik baj salyǵy salynady. Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna endi. Endi jaǵdaı jaqsy jaǵyna ózgeretin shyǵar degen úmittemin», - dedi joba avtory. Onyń aıtýynsha, bul úıdiń ornatylyp, paıdalanýǵa berilgenine tórt jyl bolǵan. Osy jyldar ishinde orasan kóp otyn únemdelgen.   «Daǵdarys energetıka salasynda da jańa múmkindikterdiń ashylýyna sebep bolyp jatyr. Qazaqstanda jańǵyrtylmaly qýat kózderiniń bolashaǵy zor. Árıne, bul júıede energııa tek kúndizgi ýaqytta ǵana óndiriledi. Sondyqtan, energııa saqtaý - ózekti máselege aınalǵan. Bul baǵytta qazir japondyq mamandar belsendi jumys atqaryp jatyr.  Olar úlken akkýmýlıatorlyq stansany jasap shyǵardy. Bul stansa bir kishigirim eldi mekendi elektr qýatymen qamtamasyz ete alady. Mundaı tehnologııalar, ásirese áleýmettik nysandarda qosymsha qýat kózine aınala alar edi. Qazirgi tańda Qazaqstanda da, bizdiń kompanııada da osy baǵytta zertteý jumystary júrgizilip jatyr. Birqatar jańa ázirlenimder arnaıy testerde oń nátıje berýde. Sondyqtan, zertteý jumystary odan ári jalǵasa beretin bolady», - dedi N.Jıenbaev.

«Jasyl» damýǵa ún qosýǵa elimizdegi túrli uıymdar da atsalysýda. Onyń ishinde saıası da uıymdar bar.  Solardyń biri - «Birlik» partııasy «Jasyl» damýdyń jeti baǵytyna basymdyq berý kerek deıdi.  QR Parlamenti Májilisiniń saılaýyna qatysatyn elimizdegi alty saıası partııa ókilderi arasyndaǵy teledebat barysynda «Birlik» partııasynyń ókili Roza Qýanyshbaeva osylaı málim etti. Pikirsaıys erejesine sáıkes, «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń tóraǵasy Álı Bektaev «Birlik» partııasyna suraq qoıǵan bolatyn.  «Búgingi kúni «jasyl ekonomıka» máselesi óte ózekti. Osy baǵytta «Birlik» partııasy qandaı jumys jasaýda jáne ne usynasyzdar?» - dedi Á. Bektaev. Óz kezeginde «Birlik» partııasynyń ókili Roza Qýanyshbaeva «jasyl» ekonomıkany damytýdyń jeti negizgi baǵytyna barynsha nazar aýdarý kerektigin atap ótti. «Birinshi kezekte, jańartylatyn energııa kózderin endirý qajet. Árıne, bizdiń memleketimiz tabıǵı baılyqtar resýrsyna ıe. Degenmen, olar sheksiz emes, taýsylady. Sonymen qatar, turǵyn úı sharýashylyǵynda jylý «joǵaltýlar» men shyǵyndardy azaıtý kerek. Aýyl sharýashylyǵynda organıkalyq jer óńdeýler men eginge basa nazar aýdarylýy shart. Bul  tabıǵı komponentterdi paıdalanýǵa jol ashady. Qaldyqtardy basqarý júıelerin de jetildirýge tıispiz. Qazir bizdiń kóshelerimiz las, qoqys qaldyqtary jatyr. Buǵan eshkim de jaýapty emes. Sý resýrstaryn basqarýdy da jetildirýge tıispiz. Taza kólikti damytýǵa kóńil bólinýi kerek. Qazaqstannyń ekojúıesin tıimdi basqarý jáne saqtaý degenimiz bizdiń elimizdiń tabıǵı baılyǵyn saqtaý degendi bildiredi», - dedi R. Qýanyshbaeva. Saıası partııalar ókilderiniń arasyndaǵy pikirsaıysqa «Nur Otan» partııasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Asqar Myrzahmetov, QHKP Vladıslav Kosarev, «Aýyl» partııasynan Álı Bektaev, «Aq jol» partııasynan Azat Perýashev, «Birlik» partııasynan  Roza Qýanyshbaeva, JSDP-dan Záýresh Battalova qatysty.

«Birlik» partııasynyń múshesi Roza Qýanyshbaeva sondaı-aq adamdardyń ál-aýqaty tabıǵı resýrstardy uqypty paıdalý esebinen aıqyndalady dep málim etti. Bul týraly Parlamenti Májilisiniń saılaýyna qatysatyn elimizdegi alty saıası partııa ókilderi arasyndaǵy telesaıys barysynda aıtty. Elimizdegi ekologııalyq máselelerge mán berý kerek ekenine toqtalǵan ol: «Bizdi alańdatyp otyrǵan eleýli problemalardyń biri sý resýrstarynyń tapshylyǵyna baılanysty. Árbir qazaqstandyq ózderine «ekonomıkalyq qýatty, ekologııalyq jaıly elde turý úshin ne isteý kerek?» degen saýal qoıýǵa shaqyramyz. Osy suraq barsha turǵyndardy alańdatýy tıis. «Birlik» partııasy osyǵan qatysty jaýapty biledi»,-dedi. Bul rette Roza Qýanysheva adal áreketter, ister men nıetter, taza qorshaǵan orta elimizdiń jahandyq álemdegi laıyqty ornyn aıqyndaıtynyn atap ótti. «Búginde damyǵan memleket - ol «jasyl ekonomıkasy» bar el bolyp tabylady. Osy turǵyda adamdardyń ál-aýqaty tabıǵı resýrstardy uqypty paıdalý esebinen aıqyndalady. «Jasyl ekonomıka» damýdy yntalandyryp, turaqtylyqqa jaǵdaı jasaıdy, ekonomıkalyq áleýetti arttyrady jáne jańa jumys oryndaryn qurady. Biz ekonomıkalyq relsterimizdi buryp, «jasyl ekonomıkaǵa» qaraı júrýimiz kerek», - dedi ol. Onyń aıtýynsha, partııa tańdaǵan baǵyt bolashaqtaǵy ekologııalyq apattardyń aldyn alýǵa negizdelip otyr.

«Jasyl» tehnologııa salasynda jer-jerlerde atqarylyp jatqan sharalar da kóńil bólýge turarlyq. Atap aıtqanda,

Qazaqstannyń 8 oblysynda «jasyl» tehnologııalar salasynda 14 joba júzege asyrylady.Bul týraly Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetinde «G-Global «jasyl ekonomıka» men damý koalıtsııasy» ZTB basqarma tóraǵasy Saltanat Rahymbekova málim etti. «Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııasy Qazaqstannyń úkimettik emes uıymdary arasynda baıqaý ótkizdi. Atalmysh baıqaýda 8 oblys pen Astanadan 14 joba jeńimpaz dep tanyldy», deıdi S.Rahymbekova. Máselen, onyń sózine qaraǵanda, Mańǵystaý oblysynda sýyq sý jetkizý júıesin ornatý boıynsha joba qolǵa alynady. Sonyń arqasynda óńirdegi 500 úı aýyzsýmen qamtylady. Sonymen qatar Shyǵys Qazaqstan oblysynda kún kollektorlary ornatylmaq. Qyzylorda oblysynda 8 mektepke ishetin sýdy tazartý júıesi ornatylady dep josparlanǵan. «Almaty oblysynda balyq sharýashylyǵyna qatysty joba júzege asady. Qostanaı oblysynda Ońaltý ortalyqtarynda sý únemdegish jáne energotıimdi tehnologııalardyń negizinde jylyjaılar salynady», - deıdi ol. Al Qaraǵandy oblysynda tabıǵı bulaq kózderi qaıta tazartylyp, shalǵaı aýyldarda baqsha sharýashylyǵyn sýmen qamtý boıynsha joba iske asyrylady dep kútilýde. OQO-da sý qysymy munarasynyń úzdiksiz jumysyn qamtamasyz etetin kún jáne jel qondyrǵylary ornatylady. Sonyń arqasynda 180 úıge aýyzsý tartylady. 

«Jasyl» ekonomıka men «jasyl» ekologııa jetistikterin BAQ betterinde keńinen jarııalap, halyq arasynda barynsha nasıhattaý, sóıtip jurtshylyqqa jetkizý asa qajet. Osy maqsatta Qazaqstanda baspasóz arasynda «Jasyl BAQ» atty baıqaý jarııalanady. Bul týraly Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetinde «G-Global «jasyl ekonomıka» men damý koalıtsııasy» ZTB basqarma tóraǵasy Saltanat Rahymbekova málim etti.«Biz baspasóz arasynda «Jasyl BAQ» atty baıqaý ótkizgimiz keledi. Ol tórt atalymnan: úzdik telesıýjet, úzdik baǵdarlama, úzdik maqala jáne ınternettegi eń úzdik materıal. Shamamen jaz aılarynda baıqaýdy jarııa etemiz, keıin forým uıymdastyryp, sonda jeńimpazdardy marapattaımyz», - dep atap ótti S.Rahymbekova. Onyń sózine qaraǵanda, baıqaý BUU DB-men birge uıymdastyrylmaq. «Biz bul jobany BUU Damý baǵdarlamasymen pysyqtap jatyrmyz. Qazirgi ýaqytta baıqaýdyń qarary jasalýda. Keıin materıaldardyń kólemi, konkýrstyq komıssııa quramy, materıaldarǵa qoıylatyn talaptar anyqtalatyn bolady. Osy baıqaý arqyly biz Qazaqstanda «jasyl» jobalar men tehnologııalardyń damýyna qoldaý kórsetkimiz keledi», - dedi S.Rahymbekova.      

«Jasyl» tehnologııalardy damytýda halyqaralyq yntymaqtastyq ornatý bul salanyń elimizde jetile túsýine oń yqpalyn tıgizeri haq. Sonyń bir aıǵaǵy retinde, Qazaqstan men ESKATO arasyndaǵy yntymaqtastyq arttyrylatyn boldy. ESKATO-nyń 72-shi sessııasy OA men teńizge joly joq elderdi damytý máselelerine arnalady.Qazaqstan syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov BUU Bas hatshysynyń orynbasary - ESKATO atqarýshy hatshysy Shamshad Ahtarmen kezdesý ótkizdi, dep habarlady QR SІM baspasóz qyzmeti.Kezdesý barysynda Qazaqstan men ESKATO arasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrý máselesi qozǵaldy. Sonymen, ESKATO járdemimen Qazaqstan 2014 jyly shaǵyn araldyq damýshy elderdi ornyqty damytý boıynsha óńirlik kúshterdi nyǵaıtý maqsatynda bıogaz negizinde jańartylǵan energııany jyljytý úshin Tynyq muhıt óńiriniń 12 eline qoldaý kórsetti. Budan basqa, ótken jyly Qazaqstan energetıka mınıstrligi men ESKATO arasynda «Jasyl kópir» áriptestik baǵdarlamasy aıasynda ornyqty damý salasyndaǵy basymdyqtardy birlesip oryndaý boıynsha memorandýmǵa qol qoıdy. Taraptar Qazaqstan Prezıdenti N. Nazarbaevtyń «EKSPO-2017» ınfraqurylymy bazasynda Astanada «Jasyl tehnologııalar jáne ınvestıtsııalyq jobalardy» damytý jónindegi BUU halyqaralyq ortalyǵyn qurý bastamasyn iske asyrý barysyn talqylady. «ESKATO men onyń «EKSPO-2017» halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesine múshe memleketteriniń qatysýy klımattyń jahandyq ózgeristeriniń problemalaryn sheshýge salmaqty úles qosatynyna senimdimin, bul ornyqty damýdy qamtamasyz etýdiń, kedeılikti eńserýdiń, óńirdiń barlyq elderiniń áleýmettik-ekonomıkalyq jetistikke jetýiniń negizgi sharttarynyń biri bolyp tabylady. Sh.Ahtar Qazaqstanǵa 2016 jylǵy 15-19 mamyrda Bangkokta ótetin ESKATO 72-shi sessııasyna daıyndyq maqsatynda keldi jáne Ortalyq Azııany jáne teńizge joly joq elderdi damytý máselelerine arnaldy. Atalmysh shara 2030 jylǵa deıin Ornyqty damý maqsattaryn iske asyrý aıasynda ótedi.

Árıne, Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeıde, dúıim jurtshylyq aldynda «jasyl» tehnologııalardy pash etýinde elimizde 2017 jyly ótetin EKSPO kórmesiniń alatyn orny erekshe bolmaq. Máselen, Polshanyń Qorshaǵan orta mınıstri ıAn Shıshko «EKSPO-2017 - polıak tehnologııalaryn kórsetý úshin mańyzdy joba», deıdi. Qazaqstan Elshisi Erik Ótembaev Polshanyń Qorshaǵan orta mınıstri ıAn Shıshkomen kezdesý ótkizip, eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrý múmkindikterin talqylady, dep habarlady QR SІM baspasóz qyzmeti. Kezdesý barysynda energııanyń balamaly kózderi salasynda, klımattyq saıasat aıasynda, ınvestıtsııalardy tartý, sondaı-aq birlesken zertteýler salasynda ózara yqpaldastyqty damytýdyń aıtarlyqtaı áleýeti atap ótildi. ıA.Shıshko 2017 jyly Astanada «Bolashaq energııasy» taqyrybymen josparlanǵan EKSPO halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi zamanaýı Polshanyń tehnologııalyq oıyn kórsetýdiń keń múmkindikterin, ǵylymı orta men bıznestiń qyzyǵýshylyǵyn týdyra alatyn aldyńǵy qatarly jobalardy ashatyndyqtan mańyzdy  bolatyndyǵyn atap ótti. Ol EKSPO-nyń Qazaqstan men Polshanyń arasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty jandandyrýǵa septigin tıgizetinine senimdi. Sondaı-aq aımaqtyq ekologııalyq jobalardyń iske asyrylýy, sondaı-aq «jasyl» tehnologııalardy damytý mehanızmderin qurýdy qamtıtyn «Jasyl kópir» atty qazaqstandyq bastamanyń aıasynda yntymaqtastyqtyń bolashaǵy atap ótildi. Mınıstr topyraqtyń azýy, shólge aınalýy, Aral teńizi, orman silemderin qalpyna keltirý, ekojúıelerdi damytýmen baılanysty problemalardy sheshýge qatysty qazaqstandyq jobalarǵa qatysýǵa qyzyǵýshylyq tanytty. Polshanyń osyndaı problemalardy sheshýde tabysty tájirıbesi bar. Tabıǵatty qorǵaý vedomstvosyn úshinshi ret (1997-1999 jj., 2005-2007 jj., 2015-qazirgi kez) basqaryp otyrǵan ıA.Shıshkonyń aıtýynsha, bul úshin polıak úkimeti sońǵy onjyldyqtarda úlken júıeli jumys júrgizgen. 

     
«Jasyl» ekonomıkany damytý men qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy taǵy bir yntymaqtastyq Qyzylorda óńirinde ornatyldy. Qyzylorda oblysynyń ákimdigi men G-Global Halyqaralyq hatshylyǵy áriptestik-yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıdy.Qyzylorda oblysy men G-Global Halyqaralyq hatshylyǵy arasyndaǵy kelisim negizinde ortaq jobalardy júzege asyrý kózdelgen. Negizgi baǵyt jasyl ekonomıkany damytý, qorshaǵan ortany qorǵaý men óńirge ınvestıtsııa tartý. Innovatsııalyq jobalardy birlesip júzege asyrý. Sonymen qatar, «EKSPO-2017» kórmesi arqyly Qyzylorda oblysynyń úzdik ınnovatsııalyq jobalaryn nasıhattaý. - G-Global - Elbasynyń bastamasymen qurylǵan uıym. Onyń negizgi maqsaty halyqaralyq problemalardy talqylap, ony sheshý joldaryn qarastyrý. Astana ekonomıkalyq forýmy men Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik konferentsııasy sııaqty aýqymdy sharalardy ótkizýge atsalysqan. Sondyqtan búgingi memorandým aıasynda biz de G-Global Halyqaralyq hatshylyǵymen birlesip, ortaq jobalardy júzege asyramyz dep senemin, - dedi oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev. - Qyzylorda oblysynda atqarylǵan jumystar, júzege asyrylýy josparlanǵan jobalardy kórip, qýanyp otyrmyn. Ekijaqty memorandýmdy júzege asyrý úshin arnaıy Jol kartasy qabyldanatyn bolady. ıAǵnı, birlesip atqaratyn jumysymyzdy aıqyndap alamyz. Negizgi maqsatymyz - Syr óńirine ınvestıtsııa tartý, «EKSPO-2017» kórmesi arqyly Qyzylorda oblysynyń úzdik ınnovatsııalyq jobalaryn nasıhattaý, - deıdi G-Global Halyqaralyq hatshylyǵynyń basshysy Serik Nógerbekov.

Demek, qazirgi tańda qandaı da bir jobalardy júzege asyrýda el ekologııasyna esh zardap tıgizbeýge tyrysý talaby joǵary bolyp otyr. Onyń ishinde elimizde zymyrandar ushyrylatyn úlken ǵarysh aılaǵy ornalasqannyn eskersek, bul saladaǵy jaýapkershiligimiz san ese ulǵaıady. Sonyń biri retinde Almatydaǵy zymyran ushyrýdaǵy saraptamalardy júrgizetin «Ǵarysh-Ekologııa» ortalyǵynyń jumysyn atap ótýge bolady. Almatyda jýrnalıster qaýymy «Ǵarysh-ekologııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵy» RMK hımııa-analıtıkalyq zerthanasynyń qyzmetimen tanysty. «2001 jyly qurylǵan «Infrakos-Ekos» kásiporny 2012 jyly «Ǵarysh-Ekologııa» degen jańa ataýǵa ıe boldy jáne jańa mártebe aldy. Zertteý ortalyǵynyń negizgi qyzmeti - «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan ushyrylatyn zymyran-tasyǵyshtardyń ushyrylymdaryn ekologııalyq jaǵynan súıemeldeý, sondaı-aq zymyran-tasyǵyshtardyń bólshekteri qulaǵan aýmaqta zertteý jumystaryn júrgizý. Biz Qazaqstan tarapynan tehnogendik apat oryn alǵan aýmaqta ekologııalyq jáne áleýmettik-gıgıenalyq monıtorıng baǵdarlamasyn júzege asyramyz», - dedi kásiporynnyń bas dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Jaılaýbaı Jubatov.  Ol sonymen qatar, Almatydaǵy jalǵyz zerthananyń qorshaǵan ortada zymyran otyny komponentteriniń bolý-bolmaýyna qatysty jedel saraptama júrgizýge múmkindik bermegendigin jetkizdi. Óıtkeni, topyraq synamalaryn jetkizý eki táýlik ýaqytty alady.    «Zymyran-tasyǵyshtardyń iri apattarynan keıin, 2010 jyly Jezqazǵan men Baıqońyr qalalarynda dál osyndaı zerthanalar ashyldy. Sondaı-aq, bizdiń qaramaǵymyzda eki júk kóliginde ornalasqan kóshpeli zerthanalarymyz bar. Olar bizge dalalyq jaǵdaıda der kezinde zertteýler júrgizýge múmkindik beredi. Búginde barlyq zerthanalarymyz zamanaýı jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Olardyń ishinde suıyq jáne gazdyq hromatografııalyq ekspres-analızatorlar bar. Biz derekterdi ǵaryshtyq baılanys arqyly jetkize alamyz», - dedi J. Jubatov.    Kásiporyn 2010 jyldan beri 74 zymyran-tasyǵyshtyń ushyrylýyna ekologııalyq súıemeldeý jasaǵan. Bul jerde árbir jaǵdaıda ǵarysh aılaǵynyń aýmaǵy men zymyrannan bólinetin bólshekter qulaǵan aımaqta aýanyń, jerdiń jáne ósimdikterdiń hımııalyq lastaný deńgeıine qatysty baqylaý júrgizildi.   «Kásiporynda ekologııalyq jáne medıtsınalyq baǵdarlamalar bólimi bar. ıAǵnı biz bir mezette qorshaǵan orta men turǵyndarǵa qatysty kez-kelgen antropogendik yqpaldyń áserin zertteı alamyz. Sondaı-aq, biz basqa da ınstıtýttardyń ǵalymdaryn jumyldyra otyryp, respýblıkalyq baǵdarlama esebinen joǵary ýly zymyran otyny - geptıldiń tógilgen jerlerin ýytsyzdandyrý tehnologııasyn ázirledik. 2012 jyly patenttep, tájirıbege engizdik. Qazir Reseılik tarap zymyran otyndarynyń tógindilerin bzararsyzdandyrýǵa osy tehnologııany qoldanady. Ol joǵary nátıjege ıe», - dedi «Ǵarysh-Ekologııa» RMK bas dırektory.     Sonymen qatar, Aeroǵarysh komıteti tóraǵasynyń orynbasary Erǵazy Nurǵalıevtyń aıtýynsha, atalmysh kásiporynnyń mamandary shtattan tys jaǵdaılar oryn alǵan jerlerge alǵashqylardyń biri bolyp jetip, synamalar alyp, lastaný deńgeıin anyqtaıtyndyǵyn, sondaı-aq, apattardyń zardaptaryn joıý jumystarynyń josparlary men kólemin ázirleýge qatysyp, ýytsyzdandyrý jumystaryn baqylaıdy.  «Búgingi kezdesý adamnyń ǵaryshqa tuńǵysh ret ushýynyń 55 jyldyq mereıtoıy men QR Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıy qarsańynda uıymdastyryldy. Budan keıin kásiporynnyń ǵaryshtyq qyzmet salasyndaǵy jumystaryna qatysty tanystyrý sharalary turaqty túrde ótkizilip turatyn bolady», - dedi E. Nurǵalıev.  

Jan-janýarlardy qorǵaý

Qazaqstannyń jan-janýarlar men ósimdikter dúnıesi asa baı. Olardy qorǵaý, aıalap saqtaý - tabıǵat-ana aladyndaǵy boryshymyz.  Bul maqsatta «Qazaqstannyń Qyzyl kitaby» jasalǵan. Kitapta Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda joıylyp ketý qaýpi tóngen jáne sırek kezdesetin janýarlar men ósimdikterdiń sıpattamasy berilgen. Al óz kezeginde qorshaǵan ortany qorǵaý sharalarynyń biri retinde QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi kıikterdi qorǵaý boıynsha jalpy qadamdardy ázirlep jatyr. «Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi kıikterdi brakonerlerden qorǵaý, janýarlardyn sanyn esepke alý jáne olardyń kóshi-qonyn monıtorıngileý sharalaryn júzege asyrady. Osy rette vedomstvo tarapynan kıikterdi qorǵaýdy qamtamasyz etý turǵysynda zańnamalyq sharalar qabyldandy. Bıylǵy qańtarda memlekettik organdarmen birlese keńes ótkizilip, onyń qorytyndysy boıynsha kıikterdi qorǵaý baǵytynda jalpy qadamdardy ázirleýge negizdelgen hattamalyq sheshim qabyldandy», - dep habarlady QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi QazAqparat agenttigi saýalyna jaýap berý kezinde. 2015 jyly bul baǵytta Qazaqstan jáne sheteldiń ǵylymı uıymdary men arnaıy zerthanalary kıikterdiń ótken jylǵy qyrylýy sebebin anyqtaýmen aınalysty. Osy oraıda janýarlardyń qyrylýynyń mán-jaıyn anyqtaý boıynsha negizgi úılestirýshi jumystaryn QR BǴM Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý  ınstıtýty atqarýda. «Bul rette kıikterdiń aýrýlary boıynsha problemalardy zertteý, olardyń qyrylýy sebebin anyqtaý jáne ınfektsııalyq aýrýlardan janýarlardy qorǵaý turǵysyndaǵy tıisti usynystardy ázirleý QR BǴM quzyretinde», - delingen vedomstvo habarlamasynda. 

Tumsa tabıǵattyń tólderi - jan-janýarlarǵa aıaýsyzdyqpen qaraıtyndar eshqashan da jazasyz qalmaýy tıis.  Qyzylorda oblysynda bir azamat búrkit baqqany úshin 1,5 jylǵa sottaldy. Jańaqorǵan aýdandyq sotynda zańsyz búrkit balapanyn tasymaldaǵan azamatqa qatysty is qaraldy, dep habarlady aýdandyq sottyń baspasóz qyzmetinen. Anyqtalǵandaı,  sottalýshy Jezqazǵan qalasyna kúnkóris qamymen óziniń ıeligindegi avtokóligimen barǵan. Sol qalada jaldanyp qurylys jumystaryn atqaryp júrip, qaladaǵy bazardan (aty-jóni anyqtalmaǵan) ulty orys azamattan búrkit balapanyn satyp alǵan. Ony ózi jaldanyp turyp jatqan páterine aparyp, zańsyz saqtap, baqqan. Osydan keıin ol turǵylyqty jeri Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan qalasyna bara jatqanynda Jańaqorǵan aýdany tusynda, polıtsııa qyzmetkerlerine ustalǵan. Tekserý barysynda atalǵan búrkit balapany avtokóliktiń júk salǵyshynan tabylyp, zańsyz tasymaldaǵany anyqtaldy. Sot úkimimmen sottalýshy F. Qazaqstan Respýblıkasy QK-niń 339-babymen kináli dep tanylyp, bir jarym jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.

Sonymen qatar Qyzylordada  kıiktiń  múıizin  tasymaldaǵandar ustaldy. Qyzylordada aqbókenniń múıizin saqtaǵan jáne tasymaldaǵandarǵa qatysty úsh oqıǵa qatysty úsh oqıǵa anyqtaldy. Bul týraly oblystyq ІІD-niń baspasóz qyzmeti habarlady.Ekologııalyq qylmystar men quqyq buzýshylyqtardy anyqtaý maqsatynda 29-31 naýryz aralyǵynda Tabıǵatty qorǵaý polıtsııasy reıd júrgizdi. Sharanyń ekinshi kúninde 3 qylmystyq is qozǵaldy. Atap aıtqanda, 29 naýryzda Qyzylorda-Qumkól tas jolynyń 95 shaqyrymynda Jalaǵash aýdanynyń 25 jasar turǵyny basqarǵan «Daewoo-Gentra» markaly avtokóligi toqtatyldy. Kóliktiń tekserý barysynda, júksalǵyshtaǵy sómkeden kıik múıizi tabylǵan. 4 dana kıik múıizi aıǵaq zat retinde alynyp, tárkilendi, aýdandyq ishki ister bólimine jetkizildi. Dál osyndaı oqıǵa 30 naýryzda qaıtalandy.  ıAǵnı, keshke polıtsııa qyzmetkerleri Qyzylorda-Pavlodar tas jolynyń boıynsha kúdikti GAZ - 3110411 júk kóligi toqtatyldy. 40 jastaǵy qala turǵynynyń kóligin tekserýde júksalǵyshtan kıik ańynyń múıizine uqsas 6 dana múıiz anyqtaldy. Aıǵaq zat tárkilendi.  Sonymen qatar, 1 saǵat ýaqyt ótkennen keıin dál osy aýmaqta ekologııalyq zańnamalardy buzýdyń taǵy bir qylmystyq faktisi tirkeldi. ıAǵnı, 33 jastaǵy qala turǵynynyń basqarýyndaǵy «Mazda-626» markaly avtokóligi toqtatylyp, avtokólikke qaraý júrgizý barysynda kóliktiń júksalǵyshynan 10 dana kıik múıizderi aıǵaq zat retinde alyndy. Qazirgi tańda, atalǵan 3 derek boıynsha QR QK-niń 339-baby negizinde qylmystyq is qozǵalyp, sotqa deıingi tergep-tekserý amaldary júrgizilýde. Eger de, olar janýarlardyń sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen túrlerin, olardyń bólikterin nemese derıvattaryn ıemdený, saqtaý, tasymaldaý, sol sııaqty olardy joıǵany úshin 3 myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salýǵa ne sol mólsherde túzeý jumystaryna ne úsh jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.

Osy óńirde janýarlarǵa qatygezdik tanytatyn qaskóıler únemi tutylyp jatsa da, zańsyz áreketterin toqtatar emes. Qyzylordalyq polıtseıler 18 aqbókendi atyp alǵan ańshylardy qolǵa túsirdi.Qyzylorda OІІD Jergilikti polıtsııa qyzmeti Tabıǵatty qorǵaý polıtsııa qyzmetkerleri men «Ohotzooprom» ÓB RMQK mamandarynyń birlesip júrgizgen reıdi barysynda zańsyz ań aýlaǵandar ustaldy.Bul týraly OІІD baspasóz qyzmeti habarlady. Jalaǵash aýdany, Qaraketken aýylyna qarasty «Bógedek» ýchaskesinde «Toıota Land Krýzer-100» markaly avtokóligi toqtatyldy. Avtokólikke qaraý júrgizý barysynda, kóliktiń salonynan 2 dana 12 kalıbrli ańshy myltyǵy jáne 172 dana myltyqtyń patrondary anyqtalyp, zattaı dáleldeme retinde alyndy. Oqıǵa ornyna tekserý júrgizý kezinde, sekseýil butalarynyń arasyna jasyrylǵan aıaqtary kesilgen 18  aqbókenge uqsas  janýarlardyń ólekseleri tabyldy. Oqıǵa ornynan 20, 28 jáne 29 jastaǵy 3 azamat ustaldy. Qazirgi tańda, atalǵan derek boıynsha QR QK-niń 337-baby, 4-bóligimen qylmystyq is qozǵaldy, sotqa deıingi tergep-tekserý amaldary júrgizilýde. Eger de sezikti azamattardyń kinálary tolyq dáleldengen jaǵdaıda, olarǵa qatysty  zańsyz ańshylyq faktisi boıynsha belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan úsh jylǵa deıingi merzimge aıyra otyryp, bes myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salý ne sol mólsherde túzeý jumystaryna ne bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteý ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrý sharasy qoldanylady.        

Tabıǵaty tamyljyǵan Soltústik Qazaqstan óńirin túrli jan-janýarlar kóptep mekendeıdi. Alaıda olarǵa janashyrlyqtan góri, jamandyq kórsetýge beıim turǵyndar bar. Máselen, SQO-da bes elikti zańsyz atqan brakoner 10 mln teńgege deıin aıyp tóleýi múmkin.Soltústik Qazaqstan oblysy Qyzyljar aýdanynyń turǵyny memlekettik qoryq aýmaǵynda 5 elikti atyp alǵan.«Qyzyljar aýdanynyń 27 jastaǵy turǵyny dúısenbiden seısenbige qaraǵan túni Sogrovskıı memlekettik qoryǵynyń aýmaǵynda, Dolmatovo aýylynyń janynda ustaldy. Onyń kóliginiń júk salǵyshynan bes eliktiń eti tabyldy. Qazirgi kezde barlyǵy alynyp, saraptamaǵa jiberildi. Sondaı-aq, oqıǵa ornynan ańshy myltyqtary tárkilendi», - dep habarlady aımaqtyq ІІD-niń baspasóz qyzmetinen. Brakonerge qatysty QR Qylmystyq kodeksiniń 337-baby (Zańsyz ańshylyq) boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldary bastaldy. Ol endi 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy nemese 5 myńǵa deıin aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı 10 mln. teńgege deıingi aıyppul tóleýi múmkin. Bul SQO-da jyl basynan beri tirkelgen brakonerlik qylmystyń ekinshi faktisi. Eske sala keteıik, 1 qańtardan tuıaqty janýarlarǵa ańshylyq jasaýǵa tyıym salynǵan. 15 aqpanǵa deıin soltústikqazaqstandyqtar tek qoıan men túlkige shyǵa alady.

Osy aımaqta shekarashylar elik atqan mas ańshyny ustady.Petropavlovsk shekara otrıadyna qarasty «ıAkýsh» shekara zastavasynyń shekara narıady (Qazaqstan - Reseı shekarasy) 6 qańtardan 7-sine qaraǵan túni, saǵat 02.20 shamasynda Shekaraǵa jaqyn jerden 40 jastaǵy (eshqandaı qujaty joq) qazaqstandyqty ustady. Bul týraly QR UQK Shekara qyzmetinen habarlady. Іshimdik ishken ol «Mıtsýbısı Montero» avtokóligimen ańǵa shyqqan. Avtokólikti tekserý barysynda shekarashylar jańa ǵana soıylǵan eliktiń etin tapty. Shekarashylar toqtatqan kezde ol myltyǵyn laqtyryp úlgergen. Avtokólikten birneshe metr jerden 5,6 kalıbrli TOZ-8 karabıny da tabyldy. Shekarashylar budan ári qaraı Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha tabıǵatty qorǵaý ınspektory men jol polıtsııasy, Qyzyljar aýdandyq ishki ister bóliminiń qyzmetkerlerin shaqyryp, ustalǵan azamatty tapsyrdy.

Tabıǵat tólderin osyndaı qatygezdikterden arashalaý úshin janýarlar álemin qorǵaý men ańshylyq qurý salasynda aýqymdy sharalar júzege asyrylýda. Sonyń biri retinde ańshylyq ıtterdi tirkep, tóbet pen tazylardyń shejiresin jasaý qajettigi týraly bastama kóterilgen sharany aıtýǵa bolady. Astanada «Ańshylyq sharýashylyǵyn damytý jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý men qoldaý máseleleri» taqyrybynda ótken dóńgelek ústelde «Qansonar» ańshylar qoǵamdyq birlestigi jáne ańshylyq sharýashylyq sýbektileriniń respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Oralbaı Ábdikárimov osylaı málim etti.Jıyn barysynda Oralbaı Ábdikárimov aǵymdaǵy jyldyń janýarlar álemin qorǵaý men ańshylyq qurý salasynda aýqymdy sharalar kútetinin atap ótti. Onyń aıtýynsha, bıyl Qaýymdastyq osy baǵyttaǵy zańnamany jetildirý jumysymen aınalysyp, qoǵamdyq ınspektorlar ınstıtýtyn qalyptastyrýdy aıaqtaýǵa kúsh salatyn bolady. «Biz bıyldan bastap qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, Qaýymdastyqtyń qyzmeti aıasynda elimizdegi janýarlar dúnıesin taldaý men tirkeý baǵytynda jumysty jandandyramyz. Bul rette qoǵamdyq ınspektorlardyń qyzmeti asa mańyzdy. Sebebi qazirgi kúni janýarlardy aýlaýǵa beriletin lıtsenzııa men olardy tirkeýdegi sany kúdik týǵyzady», dedi O. Ábdikárimov. Onyń sózine qaraǵanda, aldaǵy ýaqytta atqarylatyn mańyzdy mindetterdiń qatarynda ańshylyq ıtterdi tirkeýge qoıý sharalary bar. «Sonymen birge, biz ulttyq tóbet pen tazylardyń shejiresin jasap, olarǵa arnaıy pasporttar berýge de nazar aýdaratyn bolamyz. Buǵan deıin eki jyl qatarynan tóbetter men tazylardyń kórmesi Astanada ótip kelse, endi kórme Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda da jalǵasatyn bolady. Astana qalasynda sáýir aıynda Zoologııa ınstıtýtymen birlesip qazaqy tóbet pen tazynyń búgingi jaı-kúıine arnalǵan halyqaralyq konferentsııa ótkizetin bolamyz», dedi O. Ábdikárimov.

Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta Qazaqstandaǵy jyrtqysh qustar da erekshe qorǵaýǵa alynbaq. Endi elimizdegi jyrtqysh qustarǵa chıp ornatylyp, tirkeýge alynatyn bolady. Bul týraly Astanada ańshylyq sharýashylyǵyn damytý jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý máselelerine arnalǵan dóńgelek ústelde Ańshylyq sharýashylyǵy sýbektileriniń respýblıkalyq Qaýymdastyǵynyń bas dırektory Aleksandr Berber aıtty. Basqosýda byltyrǵy jyly Qaýymdastyq tarapynan atqarylǵan jumysty qorytyndylaǵan A. Berber aǵymdaǵy jylǵy atqarylatyn josparmen de bólisti. «Bizdiń uıym qazirgi ýaqytta elimizdegi jyrtqysh qustar ıelerimen jumys júrgizýde. Qaýymdastyq osyndaı qustarǵa chıp ornatý men tirkeý jáne olarǵa pasport berý jumysyn qolǵa alatyn bolady. Ótken jyly Almaty qalasyndaǵy ókildikte 2014, al jalpy respýblıka aýmaǵynda 261 qus tirkeldi», - dedi A. Berber. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda Úkimet deńgeıinde sheshimin tabýy tıis ózekti máseleniń biri - qasqyrlar sanyn da retteý. «Aldaǵy kúnderi qasqyrdy ańshylardyń obektisi retinde, ańshylyq sharýashylyǵy sýbektileriniń tizimine engizip, arnaıy ádistemeler arqyly olardyń sanyn retteý kózdeledi. Osy arqyly biz aldaǵy ýaqytta jyl saıyn elimizdegi qasqyrlardyń sany jaıly naqty málimet jınap, veterınarlyq-epıdemıologııalyq qaýipter jaıly aqparattardy tıisti mekemelermen birlese sheshýge jaǵdaı jasaý qajet», - dedi A.Berber.      

Jan-janýarlarǵa degen janashyrlyq pen qamqorlyq munymen shektelip qalmasa kerek. Máselen, SQO-da qoryqshylar men polıtseıler jabaıy janýarlardy ashtyqtan aman saqtap qalǵan. Soltústik Qazaqstanda dúnıejúzilik tabıǵat kúnine oraı Jambyl AІІB «Ańshylyqqoǵam» ókilderimen birlesip jabaıy janýarlarǵa azyq berý sharasy uıymdastyryldy. Bul týraly óńir polıtsııasynyń baspasóz qyzmeti málimdedi.«Jambyl aýdandyq ańshylar men balyqshylar qoǵamy»  Presnov, Mırnyı, Kladbınskıı aýyldyq okrýgteri  aýmaǵynda janýarlardy jemdeý sharasyn júrgizdi. Azyq retinde 400 qaıyń shybyǵy, 500 keli astyq qaldyǵy, 5 tsentner shóp ákelindi. Sharanyń basty maqsaty tabıǵı jem-shóp tapshy kezeńde jabaıy janýarlardy ashtyqtap saqtap qalý», - delingen habarlamada. Qar qalyńdyǵy bir metrden asady, bul janýarlardyń jaıylýyn qıyndatýda. Ári kún jylymyǵy saldarynan muz qabyrshaqtary paıda bolǵan. Bul olardyń jem izdeýine kedergi bolýda.         

Elimizdi ǵasyrlar buryn mekendegen janýarlar dúnıesiniń tarıhyn zerttep, zerdeleýge ǵalymdar zor qyzyǵýshylyq tanytýda. Solardyń bir aıǵaǵy, qazaqstandyq ǵalymdar Kerekýde kerikter meken etkenin aıtty.Qazaqstan ulttyq geografııalyq qoǵamy «Tarıhı-mádenı mura, etnografııa» taqyryptyq keńesiniń vıtse-prezıdenti Jáken Taımaǵambetovtiń paıymynsha, ejelgi Ertis aýmaǵy qazirgi Afrıkadaǵy savannaǵa uqsas bolǵan. «Ótken jyly biz Arheologııa ınstıtýtymen birlesken ekspedıtsııany ótkizdik. Olar Ertis boıynda ejelgi adamdardyń izin tabýǵa qyzyǵýshylyq bildirgen bolatyn. Buryndary Pavlodarda paleozoologııalyq qazba jumystary júrgizilgen bolatyn, ıaǵnı Ertistiń jaǵasyndaǵy jarda gıpparıondyq faýnaǵa jatatyn janýarlardyń qańqalary tabyldy. Atap aıtqanda, 15 mln. jyl buryn bul aýmaq qazirgi Afrıkaǵa óte uqsas bolǵan eken. Osy jerde úsh asha tuıaqty jylqylar, kerikter meken etken. Sondaı-aq bul jerde mamonttardyń qaldyqtary bar», - dedi ol Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetindegi baspasóz máslıhatynda. Osy oraıda ǵalym Qazaqstan ulttyq geografııalyq qoǵamy bastamasymen ótken ekspedıtsııa bıyl da jalǵasatynyn jetkizdi. «Ótken jyly ekspedıtsııaǵa Kolorado ýnıversıtetiniń, Avstralııa oqý ornynyń stýdentteri qatysqan bolatyn. Negizi, nıet bildirgender kóp. Qazaqstan shetel zertteýshilerin de tartýda»,-dedi J. Taımaǵambetov.

Almaty taý bókterindegi beınebaqylaýǵa qar barysy ilindi. Іle Alataýynyń taý bókterlerinde «Qar barysyn saqtaıyq» aktsııasy aıasynda taýtekeler júretin soqpaqtarǵa ornatylǵan fototuzaqtarǵa qar barysy ilindi. Qazaq geografııalyq qoǵamynyń Facebook áleýmettik jelisindegi jeke paraqshasynda habarlanǵanyndaı, fototuzaqtar 2015 jyldyń jeltoqsan aıynda ornatylǵan eken. Olarǵa tek qana qar qabylany ǵana emes, basqa da jabaıy janýarlar túsip qalǵan. Mysaly, solardyń ishinde maral da bar.      

Al Almaty oblysyndaǵy «Altynemel» ulttyq memlekettik tabıǵı saıabaǵynda Prjevalskıı jylqylarynyń sany kóbeıtiledi. Bul týraly Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetindegi baspasóz máslıhatynda Qazaqstandyq ulttyq geografııalyq qoǵamy dırektorynyń ǵylymı jáne halyqaralyq jobalar jónindegi orynbasary Sáýlet Sákenov málim etti. Onyń sózine qaraǵanda, bul ulttyq baǵdarlama Qazaqstannyń bıoáralýandylyqty saqtaý qaýymdastyǵymen birlese júzege asyrylýda. Osy oraıda bul jobany iske asyrý baǵytynda Qazaqstannyń qolaıly óńirleri zerttelip, aıqyndaldy. «Qaýymdastyqpen birlese jylqylardyń beıimdelýine qolaıly arnaıy oryndy qurdyq, ıaǵnı bul turǵyda «Altyn dala» ulttyq parki iriktelip alyndy. Biz «Altynemel» ulttyq parkin zertteýdemiz. Ol jerde birneshe jylqy jyıylyp júr. Osyndaǵy zertteýler park aýmaǵyna bolashaqta barynsha kóbirek jylqyny jiberýge negizdelgen. Qazirgi kezde osy nátıjeler qaralyp jatyr jáne onyń qorytyndysyn aǵymdaǵy aıdyń aıaǵynda nemese aldaǵy aıdyń basynda alatyn bolamyz», - dedi S.Sársenev.     

Endigi áńgimemiz Qazaqstannyń kórikti jerleriniń biri Aqsý-Jabaǵyly qoryǵyjaıynda bolmaq. «Parıjde boldym - Parıj túsime kirmedi. Mysyrda boldym - Mysyr túsime kirmedi. Qytaı, Mońǵolstan, Úndistan, Pákistan, Iran bardym. Muhıttyń arǵy betindegi Tehasta, Chıkagoda, Nıý-Iorkte boldym - olar da túsime kirmedi. Baıaǵyda Máskeýde bes jyl oqydym - ony da túsimde kórmedim ... Túsime kún saıyn Myńbulaq kiredi. Túsimde Aqsý-Jabaǵylyny kóremin», dep jazady kórnekti sýretker, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Sherhan Murtaza. Qazaq ádebıetiniń búgingi úlken aqsaqaly Sheraǵa Aqsý-Jabaǵylynyń sulý tabıǵatyn óziniń shyǵarmalarynda kestelep, oǵan únemi oralyp otyrǵan, qalamdas inilerine jer jannatynyń jaı-kúıine únemin azar aýdaryp, ony qorǵaýǵa, mápeleýge keńes berip otyrady. Sol Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy Talas Alataýynyń (Batys Tıan-Shan) soltústik-batys bóligin jáne Ógem jotasyn alyp jatqan Qazaqstandaǵy tuńǵysh qoryq. 1926 jyly 14 shildede kórnekti memleket qaıratkeri Turar Rysqulovtyń usynýymen jáne qajyr-qaırat salýymen qurylǵan eken. Sonymen qatar, qoryq quramyna eki paleontologııalyq bólim kiredi. Biri Qarabastaýda jer kólemi 126 ga., ekinshisi - «Áýlıe», jer kólemi 100 ga. Ekeýi de Báıdibek aýdanynda, qoryqtyń negizgi aımaǵynan 120 shaqyrymdaı qashyqtyqta ornalasqan. Búginde qoryqtyń aýmaǵy 131 934 gektar alqapty alyp jatyr. Ońtústiktiń altyn alqasy - Aqsý Jabaǵyly qoryǵy ıÝNESKO-nyń dúnejúzilik qoryqtary tizimine engen. Qoryq birneshe bıiktik beldeýde jatyr. Taý óńirinde bıdaıyq, túrli shópter, boz jýsan, joǵarysynda seldir arsha ormany, sýbalpi jáne alpi shalǵyny ósedi. Odan joǵarysyn muzdyqtar men máńgi qar japqan. Aqsý - Jabaǵyly qoryǵynyń jerin Aqsý ózeniniń ańǵary (tereńdigi 500 m-deı) jaryp ótedi. Ósimdikter dúnıesi áralýan. Onda múktiń 61, qynanyń 58, joǵary satydaǵy ósimdikterdiń 1400 (dári-dármektik ósimdikterden: qylsha, sasyr, ımanjapyraq, túıejapyraq, saryaǵash, sháıqýraı, talas ýqorǵasyny), tehnıkalyq ósimdikten: arsha, raýǵash, ıtqumyq, taran, jemis-jıdekterden: jabaıy alma, sheten, shıe, qaraqat, búldirgen, jem-shóptik ósimdikten jońyshqa, kekirebas, bedebas, túlkiquıryq, kóde, sondaı-aq endemık ósimdikterden maıysqysh qııaq, talas qaıyńy, aqshyl sary jońyshqa, qaratamyr, tomaǵashóp, qandygúl, relıkti ósimdikterden: jalǵan masaqsha, Mınkvıts kendirshesi, Qarataý seteni túrleri bar. Qoryqtyńjanýarlar álemi de óte baı: sútqorektilerdiń 42 (arqar, taýteke, elik, maral, barys, Tıan-Shan qońyr aıýy, borsyq, sýsar, t.b.); qustardyń 238 (gımalaı ulary, kekilik, saqaltaı, búrkit, qara qutan, boztorǵaı, sarytorǵaı, ıtelgi, shymshyq, t.b.); baýyrymen jorǵalaýshylardyń 9 (alaı jalańkózi, sarybaýyr kesirtke, qalqantumsyqty qara shubar jylan, surjylan t.b.), qosmekendilerdiń 2 (jasyl qurbaqa jáne kólbaqa) jáne balyqtyń 2 túri tirshilik etedi. Omyrtqasyz jándikterdiń de alýan túrleri osy óńirde qonystanǵan. Aqsý - Jabaǵyly qoryǵy - tabıǵattyń naǵyz ǵylymı laboratorııasy, onda ǵylymı-zertteý jumystary úzbeı júrgiziledi. Qoryq teńiz deńgeıinen 1000 m-den 4280 m aralyǵyndaǵy bıiktikte Tıan-Shan taýlarynda ornalasqan. Negizgi bıik aımaqtary óziniń tańqalarlyq beınelerimen jartylaı shóleıtter ylǵaldy jazyqtarmen almasyp arshaly ormandaryna ótedi. Ylǵaldy daladaǵy baı jazyqtar arshalarmen astasyp jatqan jińishke butalardyń ósýine qolaıly jaǵdaı týǵyzǵan. Kózdiń jaýyn alatyn qarly shyńdardyń bókterinde túrli tústi alpi gúlderi jaıqalyp ósken. Aqsý-Jabaǵyly sırek kezdesetin, tek osy aımaqtarǵa ǵana tán ósimdikter men janýarlardyń otany. Bul jerden taý qoıyn, eshkisin, maraldardy jáne elikterdi, sileýsinder men qar qabylandaryn, qasqyrlar men túlkilerdi, aıýlar men taǵylandardy, aqkúmisterdi taba alasyz. Osy jerlerde saryshunaqtardy da kórýge bolady. Qustar álemi óte baı. Joǵary aspanda murtty grıfter, grıfondar, jylanbúrkit pen altyn qyrandar qalyqtaıdy. Tasty jartastardyń arasynan taý kekilikteriniń uıalaryn, qar arasynan tylsym qar áteshterin kezdestiresiz. Japyraqty orman kóleńkesinde ot jalyny tárizdes shybyn ustaǵysh qarańdaıdy. Toqyldaqtyń ysqyrǵan daýysy sybyzǵynyń ánin eske salady. Kún sáýlesi oınaǵan jazyq dalalarynda kóbelekter oınaıdy, arasynan sırek kezdesetin Apollo kóbelekterin de kórýge bolady. Ósimdikter álemi tańqalarlyq. Kishkentaı tas aǵashy óziniń tamyr jaıýymen belgili. Amarantýs Grandıfolııa ósimdigi baǵaly maıǵa toly. Greıg qyzǵaldaqtary taý alańqaılarynda qyzyl jalyndaı jarqyraıdy. Qyzǵyltym flokýlalarǵa Qoqand Morınasynyń jeńil gúlderi jınalady. Qoryq landshaftysy kórkem jáne tylsym. Jazyqtar men alańqaılar bıik shyńdy taýlarǵa almasyp, jartasty shatqaldarmen qıylysady. Ózenderi tereń shatqaldarǵa quıylyp, sarqyramalar túzeıdi. Túpsiz kógildir muzdaı taý kólderinde aspan aınadaı shaǵylysady. Teńiz deńgeıinen 3,000 m bıiktikte ornalasqan qol jetkizbes uńǵymalarda tastarǵa oıylyp túsirilgen kóptegen beınelerden turatyn «sýret galereıasyn» tabýǵa bolady. Olarda úı jáne jabaıy janýarlar, ejelgi adamdardyń ań aýlaýy beınelengen. Aqsý-Jabaǵylynyń sazdy topyraǵynda paleontologtar tasqa aınalǵan ósimdikterdiń, jándikterdiń, balyqtardyń jáne kesirtkelerdiń izderin tapqan. Bul derekter entsıklopedııalyq anyqtamalardan alyndy. Degenmen, qoryq tarıhyn, sol jerdiń búge-shigesin biletin, týǵan tabıǵatqa jany ashıtyn adamdardyń aıtýynsha, Aqsý-Jabaǵylynyń keremeti munymen túgeldenbeıdi.  Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynyń tuńǵysh dırektory Orys geografııalyq qoǵamynyń tolyq múshesi, tabıǵattyń shynaıy janashyry, asa bilikti de bilimdi maman, izgi nıetti ǵalym Borıs Petrovıch Trızna degen kisi edi. Alǵashqyda 30545 gektar bolǵan qoryq aýmaǵy osy Trıznanyń tabandyly­ǵy jáne taǵy da Turar Rysqulovtyń qamqorlyǵy arqasynda 1935-1937 jyldary 69826 gektar­ǵa deıin ulǵaıtyldy. Bal tatyǵan Baldyberek jáne Balabaldyberek ózenderiniń boıyndaǵy, Maıdantal taý qyrattarynyń betkeılerindegi, Jabaǵyly ózeniniń oń jaq qaptaldaryndaǵy arshaly alqaptardyń bári derlik sol kezderde qosylǵan. Ókinishke qaraı, eren entýzıast, buryndy-sońdy zamandardaǵy basshylar­dyń ishindegi eń myqtysy, asa abzaly bolǵan Borıs Petrovıch Trıznanyń talqany otyz jetinshi jyly taýsyldy», - dep jazady belgili jazýshy Marhabat Baıǵut. 1988 jyly Almatydaǵy "Qaınar" baspasynan shyqqan "Aqsý-Jabaǵyly" atty albom-kitaptyń avtorlary aıtqan­daı-aq, tórtkúl dúnıege túgel taraǵan qyzǵaldaq pen sarǵaldaqtyń otany - osy Aqsý-Jabaǵyly. Alqyzyldyń alty túri de alǵash osynda paıda bolǵany dáleldengen. Tórteýinen júzdegen suryptar ósirilgen. Aqsý-Jabaǵylydan aparylyp, aýdandastyrylǵan Alqyzyl arýyńyz - Greıg qyzǵaldaǵy 1877 jyly Gollandııada joǵary baǵalanyp, dıplommen marapat­talǵan. Sodan beri bizdiń qyzǵaldaǵymyzdan 200-den astam túr taraǵan. AQSh-tan, Japonııadan, Kanadadan, Germanııadan, Italııadan, Avstrııa men Shveıtsarııadan, jańaǵy Gollandııańyzdyń ózinen arnaıy keletinder órkenıetti memleketterde ósip jatqan qyzǵaldaqtar men sarǵaldaqtardyń tórkin tóri kórkem­nıetti qazaq topyraǵy ekenine kóz jetkizip ketip jatyr. Aqsý-Jabaǵyly florasynyń erekshelikterin belgili botanık ǵalym N.H.Karmysheva hanym kezinde keremetteı kelistire mánistep, mazmundap ketken. Ári ǵylymı qyzmetker, ári dırektor bolǵan. Jıyrma jyl boıy. 1939-1959 jyldary. Ǵylym úshin úlken jańalyq retinde tanylǵan, tek Aqsý-Jabaǵylyda ǵana ósetin ózgeshe ósimdikter túrin ashqan. Aınalaıyn arshańyzdy aıryqshalap sıpattaǵan. Aqsý-Jabaǵy­lynyń arshasy Táńirtaýdyń tóńireginde, Alataý men Qarataýdyń túıiser tustarynda arshanyń alty túri bolǵan eken. Keıingi úsh júz jyldyń ishinde onyń úsh túri muqym-múlde joıylyp ketken. Búginde qara arsha, balǵyn arsha jáne saýyr arsha deıtin túrleri qalǵan. Arshany alash balasy, qazaq jurty áýlıe aǵash sanaǵan. Betalbaty balta shappaǵan. Tek besikke ǵana, qobyzǵa ǵana, onda da abaılap qana, Tabıǵat-anamyzdyń tańdaý-talǵaýymen ǵana, meńzeýimen ǵana mánistep qıǵan. On toǵyzynshy ǵasyrdyń basynan bastap arshaǵa alapat qyrǵyn kelgen. Qarashekpendiler ózderiniń taýsylmas qara ormanyndaı, qaraǵaıyndaı qaraǵan. Otyndyqqa qyryqqan. Úı-jaılaryna, shoshqa qoralaryna deıin paıdalanǵan. Kender men kenishter ashylsa-daǵy, arshaǵa sor bop jabysqan. Temir joldyń tabanyna tepkilep turyp tósegen. Soldattarynyń gımnasterkalaryn arshadan alynatyn boıaýmen boıaǵan... Jıyrmasynshy ǵasyrdyń jıyrmasynshy-otyzynshy jyldarynda otyndyqqa kesilgen arsha arbaǵa, traktorǵa, máshınege tıelip áketilip jatqan. Qarataýdyń Qulantaý, Jylan­dytaý, Pistelitaý, Boztorǵaı men Boraldaı jaǵy, Mashat shatqaly men Arys arnalary arshadan osylaısha aıyrylyp qalǵan. Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynyń murajaıynda tórt júz jylǵa jýyq ýaqyt jasaǵan arshanyń kesindisi saqtaýly tur. Alty júz, jeti júz jyl jasaǵan arshalar az emes. Myńdaǵan jyldardan beri mańǵazdana munartyp kóriner keremet arshalar alystan menmun­dalaıdy. Al jabaıy almalary - aıryqsha álem. Olardy Sıvers almasy dep ataıdy. Ǵylym júzinde. Al, shyntýaıtynda - Aqsýdyń almalary. Aqsý ózeniniń arnalaryn qýalaı ósedi. Aqsý kanonynda degen durys shyǵar. Kanonnyń uzyndyǵy 18 shaqyrym, tereńdigi 500-600 metr, eni jarty kılometrge jetedi. Amerıkadaǵy ataqty Kolorado taýlarynyń shatqalynan keıingi ekinshi orynda. Aqsýdyń jabaıy almalary túrli-túrli. Tústeri aqsary, sarǵysh, qyzǵylt sary, qyzyl, t.b. Dámi de tátti, qyshqyltym. Qarashanyń sońynda saý etip tógilip, qýys-qýysqa jasyrynyp, japyraq jamylyp jatqan jabaıy almany jeltoqsannyń sońynda qalyń qardan arshyp alyp, qarsh-qarsh shaınaǵan qandaı! Ógem ózenindegideı, Saıramsý men Qasqasýdaǵydaı qazaqy qaıyń qasqaıyp turypty. Aqqaıyń emes, qyzyl­qaıyń emes, jińishkeleý qońyrqaı qaıyń emes, kúreńdeý reńdi qazaqy qaıyń. Butanyń birqanshasy, tobylǵy men ushqattyń birtalaıy, sary jáne qyzyl dolanalar, aqtal, taýtal, sámbital, órimtal, qaratal, aqterek pen kókterek... Aıtpaqshy, Aqsý-Jabaǵyly - náýirzek tor­ǵaıdyń atamekeni. Ózge óńirlerde azaıyp ketken kókshiltim, kórikti qus, náziktik pen ımandylyqtyń biregeı belgi­sindeı seziler sezimtal qus - náýirzekti saǵynsańyz, Kishi Qaıyńdyǵa, Úlken Qaıyńdyǵa shyǵasyz, Baldyberektiń bastaýlaryna barasyz. Qanattylar faýnasyn zerttegen A.F.Kov­shar "Talas Alataýynyń qustary" atty kitap shyǵarǵan. Sol kitapta osy qoryqty mekendeıtin 240-qa jýyq qus sıpattalǵan. Saryshymshyq pen saıraýyq, Sheraǵań shyǵarmalarynda shyryl qaǵatyn zarǵaldaq. Ulardyń jóni bir basqa. Kekilik. Álemdik deńgeıdegi, keshegi keńestik jáne qazekemniń Qyzyl kitaptaryna kirgen alýan-alýan qanatty­lardy, sútqorektilerdi, ósimdikterdi sanap keltirmektiń ózi kóp kólemdi alyp keter. Ǵalymdar myńǵa jýyq qońyz túrin, úsh júzden astam kóbelek sanap, saralaǵan. Munda aıý, túrkistan sileýsini, Aıýlar tuqymdasy, qar barysy, Tıan-Shan arqary, úndi jaırasy sııaqty Qyzyl kitapqa engen ańdar túrleri bar. On jyldan astam ýaqyttan beri Aqsý-Jabaǵylyny Aıtbek Meńlibekov basqaryp keledi. «Tabıǵat qorǵaýdyń úzdigi» belgisimen, «Qurmet» ordenimen marapat­talǵan. "Búkil álem tańyrqaıtyn tabıǵat­tyń tamasha túkpiri ǵoı bul, - deıdi dırek­tor. - Biraq, materıaldyq jaǵdaı onsha jaq­sy emes. Eń aqyry órt sóndirý máshı­nesi joq. Ózge qoryqtarda máshıne emes, órtten qorǵaý bólimderi, tutas tehnıka bar». Búginde qoryqta 70-teı adam qyzmet etedi. Qoryqshylar, ǵylymı qyzmetkerler, ekskýrsııa júrgizýshiler. Dırektordyń aıtýynsha, jylyna 700-900 adam kelip, qoryqty tamashalaıdy eken. 600-deı sheteldikter de bar. Olarǵa Jetimsaı, Baıbaraq, Kishi -Qaıyńdy ańǵary men asýy Qyzólgenkól - Qaskabulaq, teńiz deńgeıinen 1890 - 2940 metr bıiktiktegi Úlken-Qaıyńdy ańǵary -Úlken-Qaıyńdy asýy, Aqsý quz shatqaly - Aqsý ózeni kópiri , Taıaksaldy, Kóksaı ańǵarylar, Kóksaı kóli sııaqty jolbaǵyttarmen saıahattar uıymdastyrylady. Aqsý-Jabaǵyly úshin úlken qıyndyq alda sekildi. Syndarly synaq kútip turǵandaı. Qas qylǵandaı-aq, Iirsý bıiginen kere­metteı ken orny tabylypty desedi. Altyn-kúmis, taǵy basqa tústi metaldardyń qabattary qat-qat desedi. Qaıta-qaıta qaralyp, gazetterde jazylyp júrgendeı, Iirsýdan kenish ashyp, ken aqtaryp, qazba baılyqqa qaryq bolmaqqa qulshynys kúsheıe túsýde. Dúnıejúzine belgili dúrrı gaýharyńyz - Aqsý-Jabaǵy­ly qoryǵynyń taǵdyryna dúnıeaýı esep-qısaptyń, tek baıymaq paıdakúnemdik pen toıymsyz tabyskerliktiń turǵysynan qaraý qalaı bolmaqshy?! Aıbek Narynbaıulymen tildeskenimizde, bilgenimiz, qoryqta shaǵyn ǵana qonaqúı  bar, murajaı jumys istep tur. Árıne, shaǵyn ujym qoldan kelgenshe, qoryqtyń kútimi, qorǵalýy jolynda kúndiz-túni eńbek etip jatyr. Qoryqtyń bas keńsesi, murajaı, taǵy basqa ǵımarattar ıÝNESKO qamqorlyǵy aıa­syn­da bólingen qomaqty qarjynyń arqasynda kúrdeli jóndeýden ótkizilgen. Degenmen,qysqa jip kúrmeýge kelmeı qalatyn jaǵdaılar bar. Qazaqstandaǵy tuńǵysh, orasan zor alqapty alyp jatqan qoryqtyń mańyzyn arttyryp, odan úkimet tarapynan, memlekettik-jekemenshik áriptestik arqasynda, alpaýyt kásiporyndardyń demýshiligimen qamqorlyqty kúsheıte túsken abzal. Ol úshin qoryqqa baratyn joldy, onyń aınalasynyń ınfraqurylymyn jaqsarta túsý qajet. Aıtalyq, qoryqqa saıahattap keletin sheteldikter sanyn arttyra túsý úshin kólemdi qarajat kerek. Býrabaıdaǵy sııaqty munda da halyqaralyq deńgeıde forýmdar, sımpozıýmdar jáne basqa da keń aýqymdy basqosýlar uıymdastyrsa, qoryqtyń ataq-dańqy burynǵydan da alysqa jaıylar edi dep oılaımyz. Qoryqtyń arnaıy www.aksu-jabagly.kz saıty da bar eken. biraq, oǵan  onsha kóńilimiz tolmady. Aqparattar jutań. Kelýshilerdiń eki-úsh jazbasyn ǵana kórdik. Saıtty únemi jańǵyrta otyryp, sol arqyly jáne basqa da aqparat quraldary arqyly nasıhattap otyrý qajet-aq. Qazirgi kezde jurtshylyq kóbirek paıdalanatyn áleýmettik jeliler, baspasóz quraldary arqyly álsin-áli eske salyp otyrsa, tanymaldyǵy da, jurtshylyqtyń qyzyǵýshylyǵy da arta túser edi. Qoryqtyń ortalyǵy Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túlkibas aýdanyndaǵy Jabaǵyly kentinde ornalasqan. Poıyzben Túlkibasqa deıin jetýge bolady (18 shaqyrym), avtobýs qatynasy bar. Degenmen qoryqtyń áleýetin jaqsartyp, kólik qatynasyn da retteýge bolady. Bul úshin jergilikti ákimdikterdiń,úkimettiń, týrıstik ókiletti organdardyń qoldaý-kómegi qajet-aq. Mundaı sharalar elimizdiń týrıstik áleýetin arttyrýǵa qyzmet eteri sózsiz.  

Qazaqstandaǵy janýarlardy qorǵaý sharalary memleket nazarynan da tys qalmaıdy. Ásirese, brakonerlerdiń qolynan japa shegetin baǵaly ańdar men balyqtardy barynsha qorǵaýǵa alý - tabıǵatymyzdy saqtap qalý kepili. Osy turǵyda, elimizde Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń buıryǵymen aýlanatyn qundy ańdar men balyqtar tizbesi bekitildi. «QazAqparat» HAA qujattyń tolyq mátinin usynady.

Ań aýlaý jáne balyq aýlaý obektileri bolyp tabylatyn janýarlardyń qundy túrleriniń tizbesin bekitý týraly Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 16 aqpandaǵy № 18-03/106 buıryǵy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2015 jyly 18 naýryzda № 10494 tirkeldi. «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2004 jylǵy 9 shildedegi Zańynyń 9-baby 1-tarmaǵynyń 66) tarmaqshasyna sáıkes buıyryldy:

1. Qosa berilip otyrǵan Ań aýlaý jáne balyq aýlaý obektileri bolyp tabylatyn janýarlardyń qundy túrleriniń tizbesi bekitilsin.

2. Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti zańnamada belgilengen tártippen:

1) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýin;

2) osy buıryq Qazaqstan memlekettik tirkelgennen keıin kúntizbelik on kún ishinde onyń merzimdi baspa basylymdarynda jáne «Ádilet» aqparattyq-quqyqtyq júıesinde resmı jarııalaýǵa jiberilýin;

3) osy buıryqty Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ınternet-resýrsynda jarııalanýyn qamtamasyz etsin.

3. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.

Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 16 aqpandaǵy  №18-03/106 buıryǵymen bekitilgen      

Ań aýlaý jáne balyq aýlaý obektileri bolyp tabylatyn janýarlardyń qundy túrleriniń tizbesi

Janýarlardyń túrleri

Sý janýarlary

1 Qortpa 27 Qabyrshaqty jáne jalańash kókbas 2 Bekire (sibirlikten basqasy) 28 Maı balyq 3 Shoqyr 29 Taban 4 Pilmaı (Aral popýlıatsııasynan basqasy) 30 Qylyshbalyq 5 Súırik 31 Altyn jáne kúmis tústi móńke balyq 6 Qarynsaý (badyraq kózdilerin jáne dóńgelek bastylaryn qosa alǵanda) 32 Sazan 7 Brajnıkov (dolgın) maıshabaǵy 33 Tuqy 8 Qara jon 34 Aq jáne shubar dóńmańdaı 9 Qubylmaly bahtah 35 Jaıyn 10 Maıqan 36 Nálim 11 Kókshubar balyq 37 Kádimgi alabuǵa 12 Kóksharby 38 Balqash (Balqash-Іle popýlıatsııasynan basqasy) alabuǵasy 13 Paıda balyq 39 Kóksere 14 Shyr 40 Berish 15 Muqsyn 41 Jylańbas balyq 16 Sibir harıýsy 42 Býffalo 17 Tikendi balyq 43 Túıetaban 18 Shortan 44 Uzyn saýsaqty shaıan (túrkistandyq kishi túrinen basqasy) 19 Torta, qarakóz 45 Kaspıı ıtbalyǵy 20 Turpa balyq 46 Shabaq 21 Aqqaıran 47 Kádimgi jáne talastyq taraq balyq 22 Aq amýr 48 Qyzyl qanat 23 Aqmarqa 49 Balpan balyq 24 Ońǵaq 50 Bileý balyq 25 Qyzylkóz 51 Aınakóz 26 Qarapaıym sharmaı 52 Kóktran Sút qorektiler 1 Janat tárizdi ıt 17 Qaban 2 Qarsaq 18 Qudyr 3 Túlki 19 Ózen qundyzy 4 Qońyr aıý (Tıan-Shan aıýynan basqasy) 20 Sibir eligi 21 Maral 5 Janat 22 Askanııa buǵysy 6 Bulǵyn 23 Bulan 7 Quný 24 Kıik 8 Sarǵysh kúzen 25 Sibir taý eshkisi 9 Aq qalaq 26 Kádimgi tıin 10 Aqkis 27 Zorman 11 Sary kúzen 28 Baıbaq nemese dala sýyry 12 Sasyq kúzen 29 Sur sýyr nemese altaı-tıan-shan sýyry 13 Amerıkan sý kúzeni 30 Uzyn quıryqty nemese qyzyl sýyr 14 Borsyq 31 Ondatra nemese sý tyshqan 15 Kámshat (ortaazııalyqtan basqasy) 32 Qum qoıan 33 Or qoıan 16 Sileýsin (túrkistandyqtan basqasy) 34 Aq qoıan Qustar: 1 Qyzyl jemsaýly gagara 30 Týndra aqqury 2 Qara jemsaýly gagara 31 Qur 3 Sur qaz 32 Sańyraý qur 4 Aqmańdaıly qaz 33 Sur qur 5 Qyrmanqaz 34 Gımalaı ulary 6 Otúırek 35 Kekilik 7 Saryalaqaz 36 Dala shili 8 Baryldaýyq 37 Shil 9 Ysyldaq shúregeı 38 Saqaldy shil 10 Qyryldaq shúregeı 39 Bódene 11 Boz úırek 40 Qyrǵaýyl 12 Sary aıdar úırek 41 Qasqaldaq 13 Qylquıryq 42 Dyrkepter 14 Daýryqpa shúregeı 43 Túzkepter 15 Jalpaq tumsyq 44 Kók kepter 16 Qarashaqaz 45 Quz kepter 17 Qyzǵysh 46 Kádimgi túrkepter 18 Kók súńgýir 47 Úlken túrkepter 19 Qyzylbas súńgýir 48 Kújirkeı 20 Aıdarly súńgýir 49 Shaýshalshyq 21 Aıdarsyz súńgýir 50 Taýqudyret 22 Ushqyr úırek 51 Orman mańqysy 23 Sýsyldaq 52 Aýyldaq taýqudireti 24 Aıdarly úırek 53 Taý mańqysy 25 Qara turpan 54 Mańqy 26 Kishi beınaryq 55 Jylqyshy 27 Sekpiltes beınaryq 56 Úlken shalshyqshy 28 Beınaryq 57 Qasqa shalshyqshy 29 Aqqur 58 Úlken shyrǵalaq 59 Kishi shyrǵalaq.         

Jan-janýarlardyń ózderin jyl mezgilderine oraı beıimdeıtini belgili. Sondaı janýardyń biri - aıýlar.
Qys jyly bolǵan soń Reseıdegi aıýlar uıqysynan erte oıanǵan. Brıanskaıa oblysynda ornalasqan qoryqtaǵy aıýlar qysqy uıqysynan aqpan aıynyń basynda, jyldaǵydan erte oıandy. Jyrtqyshtardyń qysqy uıqysynyń qysqarýyna jyly ári ylǵaldy qys áser etýi múmkin. «Brıanskıı les» qoryǵynyń ártúrli tusyndaǵy eki aıý qysqy uıqydan erte turǵan. Olardyń toǵaı kezgen izderin qoryqshylar tapty. Qazir jyrtqyshtardyń qaıda ekeni belgisiz, óıtkeni olar tamaq izdep ketken. Biraq qoryqshylar eki aıýdyń alǵan baǵytyn boljap otyr. Óıtkeni aıýlar emen jańǵaǵyn jeıdi sondyqtan, osy aǵash kóp ósken tusqa barady», - dep jazady interfax.ru. Erte turǵan aıý rekordy 2014 jyly tirkelgen, qoryqtaerte kóktemde sergek júrgen aıý 12 aqpanda baıqalǵan, bıyl bul kórsetkish jańardy. Alǵashqy aıý 7 aqpanda úńgirin tastap shyqqan.

Ósimdikter álemin qorǵaý 

Qazaqstanda ósimdikterdiń 15 myńdaı túri ósedi. Ósimdikterdiń Qazaqstan jerinde taralýy, túrleriniń toptasýy tabıǵı aımaqtar men taýlyq beldeýlerde ár túrli. Olardyń quryp ketýine jol bermeý arqyly biz atmosferamyzdyń ahýalyn saqtap,  ǵalamsharymyzdaǵy tynys-tirshilikti jaqsartamyz. Osyndaı tabıǵatty qorǵaý sharalarynyń taǵy biri retinde «Ertic ormany» rezervatynda aǵash kesýge úsh jyldyq moratorıı iske asyryla bastady.Pavlodar oblysy  jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasy orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi bóliminiń basshysy Murat Álıjıkeevtiń aıtýynsha, moratorıı týraly sheshimdi oblystyq ákimdik aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine usynyspen júgingen kezden, ıaǵnı ótken jyldyń kókteminen bastap kútken. - Qazirgi tańda tyıym salý týraly buıryqqa qol qoıyldy jáne barlyq satydan kelisimnen ótip, Ádilet mınıstrliginiń tirkeýine tapsyrylǵan. QR Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıtetiniń buıryǵynda 2016 jylǵa «Ertic ormany» úshin aǵash kesý normasy belgilenbegen. Orman jáne kúzet ınspektsııasynyń qyzmetkerleri ózderiniń jumys oryndarynda qalady. Shtat qysqartylmaıdy. Olar órtten keıin ormandy sóndirý jáne tazalaý jumystarymen aınalysady, - dedi Murat Álıjıkeev. Al, oblystyq aýmaqtyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi ınpektsııasy bóliminiń basshysy Qumar Qusaıynov atap ótkendeı, vedomstvoda byltyrǵy jylǵy «Ertis ormany» rezervatynda memleketke zańsyz aǵash kesýdiń nátıjesinde keltirilgen shyǵyn eseptelgen. - Byltyrǵy jyly 16 562 tekshe metr aǵash kesý, 102 zańsyz orman otaý faktisi oryn alǵan. 16 562 tekshe metr tirkelip, 814 mıllıon teńge shyǵyn keltirilgeni anyqtaldy. 17 kólik quraly ustalyp, 102 qylmystyq is qozǵaldy jáne 10-y sotqa berildi, - deıdi Q. Qusaıynov. Vedomstvoda engizilgen moratorıı biregeı qaraǵaı ormanyn saqtap qalýǵa septigin tıgizbek. Eske sala keteıik, orman qorynyń Pavlodar oblysyndaǵy memlekettik tabıǵat rezervaty 478,7 myń. ga quraıdy. Onyń 277,9 myń ga aýmaǵyn Lebıaji jáne Sharbaqty aýdandaryndaǵy «Ertis ormany» rezervatynyń qylqan japyraqty ormany alyp jatyr.  

Al Shymkentte 4 mln. aǵash kósheti otyrǵyzylyp jatyr. Bul týralyOQO basshysy Beıbit Atamqulov QR Energetıka mınıstrligi Munaı-gaz keshenindegi ekologııalyq retteý, baqylaý jáne memlekettik ınspektsııa komıtetiniń tóraǵasy Talǵat Momyshevpen kezdesýi barysynda aıtty. Kezdesýde taraptar oblystyń ekologııalyq jaǵdaıyn talqylap, birqatar atqarylǵan jumystardy sóz etti. Jalpy, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy - Shymkenttiń atmosferasyn jaqsartý maqsatynda 5 myń gektardan astam aýmaqqa 4 mıllıonnan astam aǵash kóshetteri otyrǵyzylyp, «Jasyl beldeý» qurylýda. Sonymen qatar, sýdyń lastanýy men sarqylýynyń aldyn alý maqsatynda sý qorǵaý aımaqtary men beldeýlerin belgileý jumystary júrgizilýde delingen OQO ákiminiń baspasóz qyzmeti tarathan habarlamada.

Dál osy shyraıly qalada 112 myńnan asa sándi aǵash kóshetteri jańadan egiledi.Ońtústik Qazaqstanda osy jyldyń eń alǵashqy senbiligi naýryz aıynyń 6 kúni uıymdastyrylmaq, dep aqparattandyrǵan edi «QazAqparat». Aıta ketý kerek, kóktemgi kórkeıtý-kógaldandyrý jumystary aýa raıyna baılanysty jyldaǵynan erte bastalmaq. Shymkent qalasynda ótetin senbilikte qaladaǵy saıabaqtarǵa 1000 túp aqqaıyń kóshetteri men 500 dana raýshan gúli otyrǵyzylatyn bolady. Sondaı-aq, kóktem men kúz maýsymynda qala aýmaǵyndaǵy saıabaqtar men jol boılaryna jalpy sany 112 187 dana qaıyń, úıeńki, emen, qaraǵaı, túrli hosh ıisti aǵash kóshetteri men arshanyń túrleri jáne qylqan japyraqty aǵash kóshetterin egý josparlanýda. 280 gektar jer telimine otyrǵyzylǵan mádenı sándi aǵash kóshetteri jerge tez beıimdelýi úshin kóshetter jergilikti baý-baqshalardan alynady. Ony arnaıy mamandandyrylǵan «LTD Turmys», «Shymkent jasyl qala» jáne «Baıterek LB» mekemeleri sýǵaryp, kútip, baptaıdy. Jyl saıyn otyrǵyzylǵan kóshetter tabıǵı nemese túrli sebeptermen qýrasa, jasyl jelekter aǵashtardy otyrǵyzǵan merdiger mekemeniń esebinen qaıta egiletin bolady. Búgingi tańda etnosaıabaq pen «Abaı», «Táýelsizdik», «Ortalyq» saıabaqtaryna 3 myń danaǵa jýyq qylqan japyraqty qyrym qaraǵaıy otyrǵyzylsa, ákimshilik iskerlik ortalyǵy men «Nursát» saıabaǵyna 100 dana qylǵan japyraqty qyrym qaraǵaıy aǵash kóshetterin otyrǵyzý jumystary júrgizilýde, dep habarlandy OQO ákiminiń baspasóz qyzmeti.

Al jasyl jelekti aımaqtaǵy Jambyl oblysynda ósimdikterdi otyrǵyzý jumystary tolassyz júrgizilip keledi. Máselen, oblysta 3400 gektar alqapqa sekseýil kóshetteri otyrǵyzyldy. Bul týraly Óńirlik kommýnıkatsııalar qyzmetinde ótken brıfıngte Jambyl oblysy ákimdiginiń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty retteý basqarmasy basshysynyń orynbasary Hanalıev Jasulan Rahymbaıuly málim etti. Óńirdegi ormandardy qorǵaý, olardyń qoryn molaıtý jáne jańadan orman ósirý sharalarymen 14 orman sharýashylyǵy mekemeleri men «Ormandardy qorǵaý jedel qyzmeti» aınalysady.  Búginde orman qorynyń jalpy aýmaǵy 4,4 mln. gektardy quraıdy. Onyń ormandy jerleri - 2,2 mln. gektar. Jalpy ormandy jerler oblys aýmaǵynyń 31 paıyzyn alyp jatyr. Ótken jyly osy salaǵa jergilikti bıýdjetten bólingen 703 mln. teńge tolyq ıgerildi. Onyń ishinde mekemelerdi ustaýǵa 561 mln. teńge, olarǵa tehnıkalar men jabdyqtar alýǵa 45,0 mln. teńge, órtke qarsy sharalar júrgizýge 32 mln. teńge jumsaldy. Orman tuqymbaqtaryn qalpyna keltirýge jáne orman aǵashtarynyń kóshetterin ósirýge 14,5 mln. teńge bólindi. «2015 jyldyń erte kókteminde sekseýil jáne taǵy basqa orman kóshetterin egý arqyly 1600 gektarǵa jańadan aǵashtar otyrǵyzyldy. Kúzde 3400 gektarǵa tuqym sebý jumystary júrgizildi. Kúzgi sanaqtyń nátıjesi boıynsha 4560 gektar jer orman kómkergen alqapqa aınaldy. 2016 jyly ormandardy qalpyna keltirý jáne jańadan orman ósirý sharalaryn iske asyrýǵa - 43,3 mln. teńge bólindi. Bólingen qarjynyń esebinen erte kóktemde orman qory aýmaǵyna sekseýil jáne taǵy basqa orman kóshetterin egý arqyly 900 gektar jerge jańadan orman aǵashtary otyrǵyzý, kúzde 4100 ga jerge sekseýil tuqymyn sebý jumystaryn júrgizý josparlanyp otyr»,-dedi J.Hanalıev.

Osy óńirde sekseýil egý jumystary qolǵa alynǵany jóninde jergilikti «Aqjol» gazeti de jazǵan. Búginde Jambyl oblysynyń aýdandarynda 14 orman sharýashylyǵy memlekettik mekemesi men «Ormandy qorǵaý jedel qyzmeti» mekemesinde 753 adam qyzmet etedi. Ormandar qorynyń jalpy aýmaǵy 4 mıllıon 434 myń 191 gektar bolsa, onyń ormandy jeri 2 mıllıon 234 myń gektardy quraıdy. Jambyl oblysy, Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Serik Qoıbaqovtyń aıtýynsha bıyl ormandardy saqtaý, qorǵaý, molaıtý is-sharalaryna jergilikti bıýdjetten 89,1 mıllıon teńge qarjy bólingen. Onyń esebinen órtke qarsy profılaktıkalyq sharalar, tuqymbaqtardy qalpyna keltirý men kóshetter ósirý, ormandardy qalpyna keltirý men ony ósirý sharalary iske asyrylmaq. Naqtyraq aıtqanda, erte kóktemde orman qory aýmaǵynda sekseýil, júzgen jáne qaraǵash kóshetterinen 900 gektar jerge jańadan aǵash kóshetteri otyrǵyzylyp, kúzde 4100 gektar alqapqa sekseýil tuqymyn sebý josparlandy.  Atalǵan jumystarǵa arnalǵan jer búginde jyrtylyp, ázirlengen.   

Sonymen qatar jambyldyq jastar «Kóne Taraz» arheologııalyq saıabaǵynda aǵashtar otyrǵyzdy. Jambyl oblysynda Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy men kóktem merekesi - Naýryzǵa oraılastyrylǵan «Máńgilik el - Jasyl el!» atty jastardyń oblystyq senbiligi ótti. Bul týraly Jambyl oblysy ákiminiń baspasóz qyzmetinen habarlady. Senbilik barysynda aımaqtyń eldi mekenderinde 5 myńnan astam aǵash kósheti egilip, 150 shaqyrymdyq kólik jolynyń boıynda jınalǵan qoqys jınaldy, 20 myń sharshy metr aýmaq qoqystan tazartyldy. Tarazda «Máńgilik el - Jasyl el!» jastar senbiligi «Kóne Taraz» tarıhı-mádenı ortalyǵynyń aýmaǵynda, sondaı-aq «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy» eskertkishiniń janynda ótti. Munda aktsııany qoldaǵan zııaly qaýym ókilderi, aqsaqaldar jáne qala turǵyndary 200-den astam kóshet otyrǵyzdy. Aǵashtardy egýge aımaq basshysy Kárim Kókirekbaev ta qatysty. Budan basqa jastar, Tarazdaǵy joǵary jáne orta bilim mekemeleriniń stýdentteri «Qarahan baba» kesenesiniń tarıhı eskertkishi, Atshabar saıabaǵyndaǵy Ǵashyqtar saıajoly, qala saıabaqtarynyń mańyn jınady. Sharanyń uıymdastyrýshylary - oblystyq ákimdiktiń jastar saıasaty máseleleri boıynsha basqarmasy men Taraz qalasynyń ákimdigi oblys aýmaqtaryn sanıtarlyq tazalaý, kógaldandyrý jáne abattandyrý jumystaryna 200-den astam jas azamat qatysqanyn atap ótti. 

Al Sozaqta sekseýildi kúzetý isi qolǵa alyndy.Sozaqtyń shóleıtti dalasyndaǵy qum tómpeleriniń kóshkinin kisendep, adyrlardyń topyraǵyn erozııadan saqtap, eldi mekenderdi daýyldan qorǵaıtyn sekseýil ekeni barshaǵa aıan.  Teriskeıde osy butanyń aıryqsha aq jáne qara túrleri kezdesedi, dep jazady otyrar.kz. Qyzýy qýatty bolǵandyqtan, jergilikti turǵyndar sekseýildi jyldar boıy otyn retinde paıdalanyp kelgen. Endi sekseýil alqaptaryn Sozaq orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi memlekettik mekemesiniń mamandary torýyldaıdy. Orman sheberi Jumabek Qaldybaevqa Sozaq orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi memlekettik mekemesi basshylyǵy jıi kelip turady. Óıtkeni, 330 myń gektar aýmaqty qamtyǵan sharýashylyq aýdan ortalyǵy Sholaqqorǵannan 250 shaqyrymda ornalasqan. Shalǵaıdaǵy sekseýil alqaptaryn kúzetý ońaı sharýa emes. Qatary sıregen aǵashtyń ornyn toltyrý maqsatynda sońǵy 6 jylda jańa alqaptarǵa tuqymy sebilip, kóshetteri otyrǵyzylýda. 2013 jyldyń sońynda 5 myń 800 gektarǵa sekseýildiń uryǵy sebilgen bolatyn. Teriskeıdiń shóleıtti, qumdy dalasyna qatty aǵash tuqymdasyna jatatyn sekseýildiń aq, qara túrleri beıim keledi. Sozaq orman sharýashylyǵynda otyrǵyzylǵan 1-2 jyldyq kóshetter búginde jetilip úlgeripti. Sekseýildiń jaýy - suǵanaqtar, dala kemirgishteri jáne órt. Olarmen kúresti Sozaq aýdanynda qurylǵan Sholaqqorǵan, Maıaqum, Sozaq orman sharýashylyqtarynyń ormanshylary úzdiksiz júrgizedi. Únemi jeli azynap, sýyǵy súıegińnen ótetin ólkede arnaıy tehnıkań bolmasa, sharýashylyqtardy aralap, jumysty júıeli uıymdastyrý qıynǵa soǵady.  «Bir ormanshyǵa 40 myń gektar jer bólingen. 11 mototsıkl, 11 kólik bar. Byltyr departamenttiń qoldaýy nátıjesinde bir órt sóndiretin myqty arnaıy kólik aldyq»,-deıdi «Sozaq orman jáne janýarlar álemin qorǵaý» memlekettik mekemesiniń dırektory Almas Alpamyshov. Sozaq orman jáne janýarlar álemin qorǵaý mekemesinde eńbek etetin 66 qyzmetkerdiń jartysy ormanshylar, ustalar jáne olardyń kómekshileri. Úsh orman sharýashylyǵyna 1 mln gektardan astam jer tıesili ekendigin eskersek, teriskeılikterdiń kúndelikti qyzmeti erlikpen teń. 

Jer shoqtyǵy atanǵan kórikti Kókshetaýdyń tabıǵaty tamyljyǵan, ósimdikterimen de, jan-janýarlarymen de tamsandyrar eń bir ásem, janǵa da, tánge de shıpaly óńirdegi «Býrabaı» ulttyq tabıǵı parkin aıryqsha atap ótpeske bolmas. Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń reıtıngine sáıkes 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha QR Prezıdenti Іs basqarmasynyń «Býrabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parki eń úzdik dep tanyldy, dep habarlady QR Prezıdenti Іs basqarmasynyń baspasóz qyzmetinen.Jalpy,  reıtıngilik baǵalaýǵa erekshe qorǵalatyn barlyǵy 27 tabıǵı mekeme qatysty. Onyń 12-si memlekettik ulttyq tabıǵı park,  5-eýi memlekettik tabıǵı rezervat jáne 10-y memlekettik tabıǵı qoryq. Sonyń ishinde «Býrabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parki barlyǵy 93 upaıdyń 91-ine ıe bolǵan. Baǵalaý nátıjesi mekemeniń tabıǵatty qorǵaý,  ǵylymı, ekologııalyq aǵartý,  qalpyna keltirý,  týrıstik jáne uıymdastyrý jumystaryn taldaý negizinde shyǵaryldy. Eske sala ketsek,  «Býrabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parki sońǵy birneshe jyl boıy respýblıkadaǵy erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń ishinde eń úzdikter qatarynda keledi. Parktiń jer aýmaǵy 129 532 gektardy quraıdy.     

Sońǵy jyldary Qazaqstanda ekotýrızmdi damytý úshin tabıǵaty shuraıly jerlerdi paıdalaný usynylýda. Máselen, OQO-da ulttyq jáne tabıǵı saıabaqtar aýmaǵynda týrıstik nysandar salynbaq. Bul týraly OQO ákiminiń baspasóz qyzmeti habarlady. Ońtústik Qazaqstan oblysynda ekologııalyq týrızmdi damytý maqsatynda  «Saıram-Ógem» memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵy men «Syrdarııa-Túrkistan» memlekettik óńirlik tabıǵı saıabaqtarynyń orman tabıǵı rezervtarynyń aýmaǵynda týrızmdi damytý jobalaryn bıznes-qaýymdastyqqa keńinen tanystyrý is-sharasy  uıymdastyryldy. Negizgi maqsaty - memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaqtar aýmaqtarynda týrıstik jáne demalý qyzmetin júzege asyrý úshin týrızm obektilerin salýǵa óńirdiń kásipkerlerin tartý bolyp tabylatyn jıynda «Saıram-Ógem» MUTS men «Túrkistan-Syrdarııa» MÓTS-inen usynylǵan 5 jer ýchaskesiniń tanystyrylymy ótti. Atap aıtqanda, «Saıram-Ógem» saıabaǵynyń Mashat shatqalynan 4,4 gektarǵa (Túlkibas fılıaly), Iirjol shatqalynan 1,5 gektarǵa (Tólebı fılıaly) týrıstik keshen qurylysyn júrgizý usynylsa, Bak-Shelpek shatqalynyń 1,5 gektar aýmaǵynan (Ógem fılıaly) demalys ornyn salý josparlandy. Sonymen qatar, týrızm nysandary «Túrkistan-Syrdarııa» tabıǵı saıabaǵynyń Syrdarııa fılıalyndaǵy Baıyrqum jáne Taqyrkól ormanshylyǵynyń mańynan da boı kóteretin boldy.  Jobalardyń tanystyrylym qorytyndysy boıynsha osy jyldyń aqpan aıynda memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaqtar  men memlekettik orman tabıǵı  rezervattary jer ýchaskelerin uzaq merzimdi paıdalanýǵa berý boıynsha tender ótkizý týraly habarlandyrýlar beretin boldy.   Aıta keteıik, búginge deıin «Saıram-Ógem» MUTS-niń 9,5 myń gektardan astam aýmaǵyn quraıtyn 218 jer ýchaskesi uzaq merzimdi paıdalanýǵa, 217 gektardan astam aýmaqty alatyn 114 jer telimi qysqa merzimdi paıdalanýǵa berilgen.     

Ósimdikter álemi - barlyq jaratylystyń eń basty toptaryyń birine jatady. Sebebi ósimdikterdi jer betiniń kez-kelgen bóligin qamtıdy. Olardyń biz bile bermeıtin tylsym syrlary da kóp. «QazAqparat» HAA betinde jarııalanǵan ósimdikter qalaı qan tobyna bólinetini týraly qyzyqty materıaldy usynamyz. Jer betindegi tirshilik ıeleri sanalatyn adamdar men janýarlardyń qany uqsamaǵan toptarǵa bólinetini ǵylymda áldeqashan dáleldengen. Al, ósimdikterdiń de qan toby bolatyndyǵyn ǵalymdar endi ǵana anyqtap, zertteýde. Qandy birneshe topqa bólý kerektigi týraly HІH ǵasyrda aıtyla bastady. 1907 jyly cheh oqymystysy ıA.ıAnskıı qan tobynyń 4-ke bólinetindigin málim etti. Olar 1-qan toby (O), 2-qan toby - (A), 3-top (V), 4-top (AV)  bolyp jikteldi. Adamnyń qan toby uryqtyń jatyrda damý barysynda qalyptasyp, ómir boıy ózgermeıdi. Álemdegi eń kóp kezdesetin qan toby - 1- top. Jer betindegi halyqtyń 45%-yń qany osy toptan. 2-shi qan toby - dúnıejúzindegi adamdardyń -35%-yna tán. Adamdardyń 13%-ynyń qany 3-topqa jatady. Al 4-shi qan toby óte sırek, adamdardyń 7%-ynda kezdesedi eken. Osy zerttelip,  qalyptasqan, moıyndalǵan zańdylyqtardyń aıasynda ósimdik ataýlyda qan nemese qan toby bolady degen tujyrym jasalmaǵan  bolatyn. Ósimdikterde qyp-qyzyl qan da, qan kletkasy da bolmasa, qalaısha qan toby bolady? Ósimdikterde qan toby bar degen kózqarasty alǵash ortaǵa qoıǵan adam - Japonııa ishki ister organynyń  bilikti zań dárgeri ıAmoto Shıgrý edi. Ol bundaı tujyrymǵa qasaqana adam óltirgen qylmystyq isti qaraý barysynda kóz jetkizgen. Qylmystyq oqıǵa oryn alǵan úıdiń ishinde bir tamshy da qan daǵy tabylmaǵan, tek jastyqtan AV qan tobynyń álsiz reaktsııasyn baıqaıdy. Oqıǵanyń anyq sebebine úńile túsý úshin, ol jastyqtyń ishine salynǵan qaraqumyq kebeginiń qan tobyn saraptap tekseredi. Osy kezde oılamaǵan nátıje beleń beredi. Qaraqumyq kebeginen AV qan tobynyń ereksheligi baıqalady. Osydan keıin ǵalym 150 túrli kókónister men jemis-jıdekterdiń, júzdegen túrli ósimdik uryqtarynyń qan tobyn tekserip, zertteıdi. Sońǵy nátıjede, 79 túrli ósimdikten qan toby reaktsııasy anyqtalady. Budan ósimdikterdiń ishinde, basym kóbiniń O qan tobyna, odan qalsa AV jáne V tobyna táýeldi ekeni belgili bolady. ıAmoto dáriger  kóptegen synaqtardan soń álemge tuńǵysh ret «ósimdikterde qan toby bolady» degen tujyrymyn jarııa etti.  Ol taǵy da ósimdikterdiń  qan tobyna O  eń negizgi qan toby, al, V qan toby men AV qan toby O qan tobynan bólinip shyqqan degen pikirdi ortaǵa qoıdy. Bul jańalyqtan soń álem ǵalymdary ósimdikterdiń qan tobyn jarysa zerttedi. Olar zertteý barysynda, ósimdikterdiń denesinde adamzat qanyndaǵy qyzyl kletkanyń syrtyndyǵy qan toby zatyna erekshe uqsaıtyn zattyń, ıaǵnı qan toby qantynyń bolatyndyǵyn anyqtaıdy. Ósimdikterde de adam denesindegi osy qan toby zattaryna uqsaıtyn zattar bolady, munyń ishinde jemisi qyzyl bolatyn ósimdikterdiń quramyndaǵy mólsheri eń kóp bolǵan. Ǵalymdar ósimdikterdiń uryǵy men jemisinde qan toby zaty bolatyndyǵyn jáne ósimdikterdiń qan toby zaty jemisi pisip jetilý barysynda birtindep artatyndyǵyn, jemisi pisken kezde qan toby zaty eń mol deńgeıge jetetindigin baıqaǵan. Ósimdik denesindegi qan toby zatynyń  anyqtalýy, ósimdikterdi  jikke bólip zertteýde, kletkalardy toǵystyrý, tuqymyn býdandastyrý  barysyn jańasha qalyppen júrgizýge septesedi. Sondaı-aq, qylmystyq isterdi ashýdy ońaılatady. Mysaly, belgisiz jaǵdaıǵa dýshar bolyp, japa shekken adamnyń asqazanyndaǵy azyqtyqtardy tekserý arqyly, azyqtyqtyń túrin anyqtap týyndaǵan oqıǵaǵa qatysty jip ushin tabýǵa kómektesedi. Osyndaı taǵy bir mysal, Japonııada bolǵan jol -kólik oqıǵasy kezinde,  júrgizýshi bir balany kóligimen soǵyp qashyp ketedi. Artynsha polıtsııa qashqyn júrgizýshini ustap, kólik dońǵalaǵyndaǵy qan daqtaryn tekseredi. Qan daqtarynyń qan tobyn aıyrý barysynda, dońǵalaqta kólik soǵyp ketken balanyń O qan tobynan basqa, taǵy V jáne AV qan toptarynyń da daǵy bar ekeni anyqtalady. Sol ýaqytta polıtseıler kólik júrgizýshi baladan basqa taǵy birneshe adamdy soǵyp jaralaǵan nemese jazym etken dep kúdiktenedi. Biraq, júrgizýshi balany ǵana soqqanyn moıyndaıdy. Keıinnen zeritteý ortalyǵynyń saraptamasy sońǵy eki túrli qan tobynyń ósimdiktiń qan toby ekenin anyqtap shyǵady. Osylaısha, qylmystyq is ádil sheshimin tabady. Qazirgi kúni Japonııa qaraqumyq, sábiz sııaqty ósimdikterdiń ımmýnıtettik  qan sarsýyn tekserip anyqtady. Qan sarsýy turaqtanǵan ósimdikterdiń túrin dál taýyp aıyrýǵa bolady. Ósimdikterdiń qan toby týraly izdenister endi ǵana bastaldy. Ósimdik denesinde qan toby zaty bolatyndyǵynyń sebebin jáne qan toby zatynyń ósimdiktiń ózi úshin nendeı mán alatyndyǵy týraly ǵalymdar ortaq, dáıekti tujyrymǵa kele alǵan joq . Olar ósimdikterdegi  qan toby zaty ósimdik úshin sıgnaldyq ról, artyq energııany saqtaý róli, ósimdik denesin qorǵaý róli bar deıtin ártúrli boljaýlar ǵana jasap otyr.  Al, adamdar bolashaqta osy ósimdik qan tobynyń san alýan mańyzyn tereńdep ashyp, adamzattyń paıdaly qajettiligine jaratatyn kúnde alys emes dep oılaımyz.
Óz elindegi ósimdikter álemin qorǵaýǵa ár el múddeli. Máselen, Avstralııa bıligi bolsa, jaýyndy beldeýdegi ormannyń aǵashyn kesý jónindegi oıynan bas tartty.Avstralııa men eldiń ońtústiginde ornalasqan araldaǵy Tasmanııa shtatynyń bıligi jaýyndy beldeýdegi ormanda aǵashtardy kespeýge kelisip otyr. Bul týraly Bı-Bı-Sı agenttigi habarlady. Bul aımaq Tasmanııa men Avstralııanyń qurlyqtyq bóliginiń shamamen  14 myń sharshy kılometr jerin alyp jatyr. Ol ıÝNESKO Búkilálemdik murasynyń nysany retinde bekitilgen. 2014 jyly Avstralııa bılik  ıÝNESKO-ǵa bul aýmaqtaǵy ormandy kesýge salynǵan tyıymdy alyp tastaý jóninde usynys jasady. Alaıda halyqaralyq uıym Avstralııanyń federaldy bıligine jáne Tasmanııa úkimetine mundaı jospardan bas tartýdy usyndy. El bıligi ıÝNESKO usynysyna qulaq asýdy uıǵardy. Jaýyndy beldeýdegi mundaı orman Tasmanııa aralynyń 40 paıyzynan astam aýmaǵyn alyp jatyr, onyń shamamen jartysy ulttyq saıabaqtar aýmaǵyna kirgizilgen.    

Al BUU jyl saıyn jer betinde 7 mln gektar tabıǵı orman joıylady degen málimetter keltiredi sáıkes.50 mıllıon gektar orman alqaby órtten zardap shegedi. BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Halyqaralyq orman kúni qarsańynda osylaı málimdedi. «Turmysta, aýyl sharýashylyǵynda, ónerkásipte paıdalanylatyn tuşy sýdyń tórtten úshi ormandaǵy sý kózderine tıesili», - dedi Pan Gı Mýn.  BUU jetekshisi Bogota, Dýrban, Djakarta, Madrıd, Nıý-Iork, Rıo-de-Janeıro jáne basqa da iri qalalar aýyz sýdyń basym bóligin ormandy alqaptardan alady. «Jer betindegi adam sanynyń ósýi jáne sýǵa degen suranystyń kúrt artýy ormandardy sý kózderi retinde qorǵaý qajettiligi týady. 2025 jyly 1,8 mıllıard adam sý tapshy aýdandarda ómir súredi. Jalpy alǵanda, álemniń úshten ekisi sý jetispeýshiliginiń zardabyn shegedi», - dep atap ótti Pan Gı Mýn. Ormandardy qorǵaý úshin BUU-nyń FAO uıymy jańa baǵdarlama jasap shyqty. Ol sý sapasyn jáne ony jetkizý joldaryn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Osy baǵdarlamany Afrıkanyń batysyndaǵy segiz elinde iske asyrý qolǵa alynady. Olar: Gambııa, Gvıneıa, Gvıneıa-Bısaý, Malı, Mavrıtanııa, Nıgerııa, Senegal, Serra-Leon.

Almaty qalasynyń ekologııalyq problemalary

Almaty qalasy elimizdegi eń iri megapolıs bolyp tabylady. Alaıda qalada óndiristiń ósýi, ekonomıkanyń damýy men halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýy qorshaǵan orta men ekologııaǵa keri áserin tıgizýde. Tipti, Almaty - ekologııasynyń nasharlyǵy jóninen álemdegi eń lastanǵan qalalardyń birine jatqyzylyp júr. Sol sebepti Elbasymyz bul máseleni erekshe nazaryna aldy. Almatyǵa kezekti saparynda qala basshylyǵyna QR Prezıdenti Almatynyń ekologııasyn jaqsartýdy tapsyrdy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jıynda qala basshylyǵyna Almatynyń ekologııasyn jaqsartýdy tapsyrdy. «Býtakovkada úı salyp tastaǵan. Shymbulaqqa baratyn aspaly jol ne úshin salyndy? Sol jerge mashınamen jetýge me? Eýropalyq taý shańǵysy kýrorttarynda kólik kórdińizder me? Myna qarqynmen ormandy joıyp tynamyz», - dedi N.Nazarbaev. Memleket basshysy qala ákimine tyıym salynǵan jerlerge úı salǵandardy oılanbastan súrip tastaý kerektigin aıtty. «Ál-Farabıdan joǵary úı salmaýdy tapsyrdym. Sonda da salynyp tastalǵan. Qala taýdan keletin samaldyń arqasynda demalyp otyr. Taýdy da jaýyp tastapsyńdar», - dedi Prezıdent. Sonymen qatar, Elbasy Almatynyń tazalyǵy týraly aıtty. «Bul - barlyq qazaqstandyqtardyń súıikti qalasy. Kóriktendirý, tazalyq, aryq júıesiniń abattandyrylýyn qadaǵalaý kerek. Qalanyń qojaıyny retinde úıińdi qaraǵandaı qaraý kerek. Basshylyq meniń eskertpelerimnen nátıje shyǵarady dep úmittenemin», - dedi N.Nazarbaev. 

Sondaı-aq Elbasy ekologııa problemasy Almaty úshin meılinshe ózekti másele bolyp qalyp otyrǵanyn atap ótken. Aqordanyń baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha,  Elbasy Nursultan Nazarbaev Almaty qalasyn damytý jáne 2017 jylǵy 28-shi Dúnıejúzilik qysqy ýnıversıadaǵa daıyndyq máseleleri jóninde keńes ótkizdi. Keńeske Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy N.Nyǵmatýlın, Ulttyq bank tóraǵasy D.Aqyshev, Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Q.Aqsaqalov, sondaı-aq mınıstrlikterdiń, jergilikti atqarýshy organdardyń, quqyq qorǵaý qurylymdarynyń basshylary, isker jáne ǵylymı orta ókilderi qatysty. Іs-sharany ashqan Memleket basshysy otandyq ekonomıkanyń tıimdiligin arttyrý jóninde qoıylǵan mindetterdi júzege asyrý kóbine óńirlerge baılanysty ekenin, olardyń qatarynda Almaty mańyzdy ról atqaratynyn aıtty. «Qala iri ekonomıkalyq ortalyq retinde qalyptasty, ol respýblıkalyq bıýdjettiń donory bolyp tabylady jáne búginde jıyntyq ishki ónimniń besten birin qamtamasyz etedi. Almaty jetekshi bilim ortalyǵy da bolyp sanalady, munda eldegi joǵary oqý oryndarynyń 40 paıyzdaıy shoǵyrlanǵan. 86 ǵylymı-zertteý ınstıtýty men 11 myń ǵylymı qyzmetkerlerdi qamtıtyn, ınnovatsııa men ekonomıkanyń ǵylymı qamtymdy sektorlaryn damytýǵa qomaqty úles qosýy tıis salmaqty ǵylymı áleýet bar. Qalada 17 respýblıkalyq mádenıet jáne óner uıymy jumys isteıdi. Halyqaralyq deńgeıdegi qazirgi zamanǵy sport nysandarynyń jelisi qurylǵan, olar almatylyqtardy ǵana emes, ózge óńirler men elderden aıtarlyqtaı mólsherde týrıster tartyp otyr», - dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda jarııalanǵan, aqsha-nesıe saıasatynyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne eldegi qarjy turaqtylyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan ekonomıkany qosymsha qoldaý sharalaryn da eske saldy. «Sarapshylardyń málimetinshe, álemdik ekonomıkany jaılaǵan daǵdarys uzaqqa sozylady. Biz qabyldaǵan, jalpy quny shamamen 2 trıllıon teńge kóleminde bolatyn qosymsha sharalar 60 myń adamdy jumyspen belsendi qamtýǵa, 18 myń jańa jumys ornyn ashýǵa jáne myńǵa tarta ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa múmkindik beredi. Qoıylǵan mindetterdi tıimdi júzege asyrý negizinen óńirler men memlekettik apparattyń kásibıligine baılanysty bolady», - dedi Memleket basshysy. Nursultan Nazarbaev qarjy resýrstarynyń shekteýli ekendigin eskerip, ony barynsha tıimdi paıdalaný qajettigin aıtty. «Qalanyń aldyna qoıatyn negizgi mindetim - ınvestıtsııa tartý, jumys oryndaryn ashý. Ákim men onyń apparatynyń jumysyn baǵalaý osyǵan baılanysty bolady. Memleket-jekemenshik seriktestigin belsendi túrde engizý qajet. Ákim baıandaǵandaı, qalada bul jumystar qazirdiń ózinde bastalyp ketti. Tek bıyl ǵana jalpy quny 30 mıllıard teńgege memleket-jekemenshik seriktestigi negizinde 25 balabaqsha, 3 mektep jáne bir emhana salynady», - dedi Qazaqstan Prezıdenti. Sonymen qatar, Memleket basshysy ákimdikke qaladaǵy iri jobalardy júzege asyrý úshin ınvestıtsııa tartý máselesin pysyqtaýdy tapsyrdy. «Alty jyl buryn meniń tapsyrmammen ındýstrııalyq damý baǵdarlamasy iske qosyldy. Osy ýaqyt aralyǵynda elde 900 jańa nysan salyndy, 100 myńǵa jýyq jumys orny ashyldy. Sonymen birge, osy baǵdarlama bastalǵannan beri Almatyda jalpy ınvestıtsııa kólemi 285 mıllıard teńge bolatyn barlyǵy 27 joba júzege asyrylǵan, sonyń  243 mıllıard teńgesi úsh jobaǵa tıesili. Tek 42 mıllıard teńgesi ǵana jeke ınvestıtsııalardyń úlesinde. Almatynyń áleýeti úshin bul jetkiliksiz», - dep atap ótti Nursultan Nazarbaev. Bul rette Qazaqstan Prezıdenti Almaty qalasynyń iskerlik ortasynda ınnovatsııalyq, jobalyq-konstrýktorlyq jáne servıstik kásiporyndardy ulǵaıtý qajettigine nazar aýdardy. «Qazirgi zamanǵy qalaǵa ınnovatsııalyq ekonomıka qajet. Buny ýaqyt pen kúsheıip kele jatqan jahandyq básekelestik talap etip otyr. Sol úshin biz Almatyda «Alataý ınnovatsııalyq tehnologııalar parki» arnaýly ekonomıkalyq aımaǵyn qurdyq. Búginde 150 kompanııa tartylyp, olar 15,5 mıllıard teńge ınvestıtsııa saldy. Bul jumystyń basy ǵana, júkteme deńgeıi men eńbek ónimdiligin arttyrý qajet. Almatyda 42 joǵary oqý orny,  sonyń ishinde alty ulttyq oqý orny men barlyq stýdentterdiń úshten biri shoǵyrlanǵan. Alaıda olardyń janynda eki tehnopark qana jumys isteıdi. Bireýi - ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń janynda, ekinshisi - Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti janynda», - dedi Memleket basshysy. Osyǵan baılanysty Nursultan Nazarbaev jas ǵalymdar men stýdentterge óz ıdeıalaryn júzege asyrý jáne jańa ázirlemelerdi engizý úshin qajetti jaǵdaılar jasaý mindetin qoıyp, bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıevke osy tapsyrmanyń oryndalýyn aıryqsha baqylaýǵa alýdy tapsyrdy.   Sonymen qatar Qazaqstan Prezıdenti jergilikti atqarýshy organdardy shaǵyn jáne orta bıznesti belsene qoldaýǵa shaqyrdy. «Bul sektor Almatynyń óńirlik jıyntyq óniminiń 85%-yn quraıdy. Óndiris kólemin saqtaý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý úshin elde jalpy 600 mıllıard teńge bólinedi. Kapıtaldy zańdastyrý úderisi aıtarlyqtaı jeńildetilýde. Halyqtyń jumyspen qamtylýyn qoldaý úshin qalaǵa qosymsha 2,7 mıllıard teńge bólinedi, bul taǵy 2 myń adamdy jumyspen qamtýǵa múmkindik beredi. Almaty birinshi kezekte osy múmkindikterdi paıdalanýǵa tıis. Barlyq bankter, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń besten biri derligi osynda ornalasqan, qurylys sektory damyǵan. Sondyqtan ákimdikke osy baǵyttardyń barlyǵy boıynsha jumysty jandandyrý qajet», - dedi Memleket basshysy. Nursultan Nazarbaev turǵyn úı qurylysyn odan ári damytý isine nazar aýdardy. «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda turǵyn úı qurylysyna 47 mıllıard teńge bólinip, 3000-nan astam páter salynatyn bolady. Bul rette 1 sharshy metr baspana baǵasy Almaty úshin 200 myń teńgeden aspaıdy. Kezekte turǵandarǵa satyp alý quqyǵy beriletin jaldamaly turǵyn úı úshin tólem 1 sharshy metrine 1230 teńgeden, al satyp alý quqyǵynsyz 640 teńgeden aspaıdy», - dedi Qazaqstan Prezıdenti. Memleket basshysy turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq jáne qala halqyna áleýmettik qyzmet kórsetý salasyndaǵy túıtkilderdi de sheshý qajettigin atap ótti. «Taıaýda sizderde ákimderdiń halyq aldyndaǵy esep berý jıyndary aıaqtaldy. Qalalyqtar kóteretin negizgi máseleler turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyna, kólik qatynasyna, turaqtarǵa, aryq jelisine baılanysty bolyp keledi. Ákimdik qoǵamdyq kólik júıesin damytýǵa, qala halqyna qyzmet kórsetý deńgeıin arttyrýǵa qatysty jumysty jalǵastyrýy kerek. «Ońaı» elektrondyq bılet júıesiniń keıbir qolaısyz jáne áli shıki tustaryna qatysty belgili bir shaǵymdar bar. Ekologııa problemasy da Almaty úshin meılinshe ózekti másele bolyp qalyp otyr. Ákimdik qalany kógaldandyrý, kólikti jáne jekemenshik úılerdi gazǵa kóshirý, qalaǵa syrttan kiretin 250 myńnan astam kólikterdiń qozǵalysyn retteý jumystaryn jalǵastyrýy kerek. Bul oraıda osy saladaǵy halyqaralyq tájirıbeni zertteý qajet», - dedi Qazaqstan Prezıdenti. Sondaı-aq Memleket basshysy ıpotekalyq nesıe alýshylardyń problemalaryna toqtaldy. «Meniń tapsyrmam boıynsha Úkimet bul túıtkildi sheshý jónindegi jumysty bastady. 25 myńǵa jýyq problemalyq nesıelerdi qaıta qarjylandyrý úshin 130 mıllıard teńge bólindi. Almatyda 7 myńǵa jýyq problemalyq nesıe ıeleri arasynan 3565 ótinim bankter qaraýyna usynylyp, sonyń 1470-i qazirdiń ózinde qaıta qarjylandyryldy. Bul jumysty jalǵastyrý kerek. Bul rette 90 mıllıardqa jýyq teńge áli ıgerilgen joq. Mundaı shyrǵalań halyqtyń narazylyǵyn týdyrady. Degenmen, kómek tek shynymen muqtajdarǵa ǵana kórsetilýge tıis», - dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti krımınogendik ahýalǵa da toqtalyp, azamattardyń qaýipsizdigin kúsheıtý qajettigine nazar aýdardy. Atap aıtqanda, Memleket basshysy ýnıversıadanyń bastalýy jáne aıtarlyqtaı kóp sportshylardyń, jankúıerlerdiń, týrısterdiń kelýi qarsańynda qalada quqyqtyq tártipti qataıtý jóninde keshendi sharalar qabyldap, beınekameralar ornatyp, kóshelerdi jaryqtandyrý isin jalǵastyrýdy tapsyrdy. Nursultan Nazarbaev atap ótkendeı, ýnıversıada ótkizý Qazaqstan úshin  eleýli ekonomıkalyq tıimdilik ákeletin mańyzdy ımıdjdik joba bolyp sanalady. Osy oraıda Qazaqstan Prezıdenti Úkimetke uıymdastyrý komıtetimen jáne qala ákimdigimen birlesip, bul is-sharaǵa oıdaǵydaı daıyndyq jasaý úshin barlyq qajetti sharalardy qabyldaýdy tapsyrdy. «Búginde birqatar nysandar áli daıyn emes. «Medeý» muzaıdynynyń, «Shymbulaq» taý-shańǵysy bazasynyń jáne Balýan Sholaq atyndaǵy Sport saraıynyń daıyndyǵy aıtarlyqtaı alańdaýshylyq týǵyzady. Budan bólek, oıyndar ótken soń nysandardy qalaı paıdalaný kerektigi jóninde qazirdiń ózinde oılaný qajet. Bul rette bıýdjetke túsetin salmaq meılinshe az, al  sport nysandary halyq úshin qoljetimdi bolýǵa tıis. Ýnıversıadany ótkizý qalanyń damýyna tyń serpin berip, onyń arhıtektýralyq kelbetin jaqsartyp, qonaq úılerdegi, meıramhanalardaǵy, qoǵamdyq kóliktegi jáne sport nysandaryndaǵy qyzmet kórsetý deńgeıin arttyrýǵa tıis. Sonyń bári shaǵyn jáne orta bıznesti jandandyryp, kórsetiletin qyzmet aýqymyn ulǵaıtyp, jańa jumys oryndaryn ashýǵa septigin tıgizedi», - dedi Memleket basshysy. Sondaı-aq is-shara barysynda  Investıtsııa jáne damý mınıstri Á.Isekeshev, Mádenıet jáne sport mınıstri A.Muhamedıuly, Almaty qalasynyń ákimi B.Baıbek baıandama jasady.

Elbasynyń aıtylǵan tapsyrmalaryn oryndaý boıynsha Almatyda keshendi jumystar qolǵa alyndy.Almaty qalasynyń ákimdiginde qala basshysy Baýyrjan Baıbektiń tóraǵalyǵymen QR Prezıdenti N. Nazarbaevtyń tapsyrmalaryn oryndaý boıynsha keńeıtilgen májilis bolyp ótti.Shara barysynda B. Baıbek Elbasynyń birqatar tapsyrmalaryn oryndaý boıynsha keshendi jumystardyń qolǵa alynǵandyǵyn jarııalady. Atap óter bolsaq, aldaǵy ýaqytta «Shymbulaq» taýshańǵysy shıpajaıyna baratyn jol jabylatyn bolady. Sondaı-aq, qala ákimdigi ál-Farabı dańǵylynyń joǵarǵy jaǵyna úsh qabattan bıik ǵımarat salmaý týraly qaýly qabyldady. Bul jerde ǵımarattyń bıiktigi 12 metrden, al eni 15 metrden aspaýy tıis. Budan basqa, ál-Farabı dańǵylynyń joǵarǵy jaǵyna salynǵan zańsyz nysandardy súrip tastaý boıynsha da tıisti shara qabyldandy.    «Búgingi otyrysta qalany kóriktendirý, kógaldandyrý, halyqaralyq áýejaıdy damytý, jumyssyzdyq deńgeıin tómendetý jáne almatylyqtardyń ómir súrý sapasyn arttyrý máseleleri keńinen talqylandy», - dedi B. Baıbek. Aıta ketelik, atalǵan sharalar Almaty qalasynyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartý maqsatynda qolǵa alynyp otyr. Sondyqtan da búgingi otyrysta Almaty qalasyn damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasyn talqylaý barysynda ekologııa máselesine erekshe kóńil bólindi. Basqosýǵa jergilikti jáne aýmaqtyq memlekettik organdardyń basshylary jáne aýdan ákimderi qatysty.  

Sondaı-aq Elbasy tapsyrmasyna oraı, endi Almatyda otalǵan aǵashtardyń ornyna 53 qylqan japyraqtylar otyrǵyzylatyn bolady. Almatyda Ótegen batyr kóshesindegi sý qubyryn jańǵyrtý barysynda otalǵan aǵashtar ornyna eki ese artyq tal otyrǵyzylady. Bul týraly qalalyq Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalaný basqarmasynan habarlady. Basqarmanyń habarlaýynsha, qurylys jumystaryna baılanysty ınjenerlik kompanııaǵa kóshe boıyndaǵy jasyl jelekti otaýǵa týra keldi. Onsyz Áýezov aýdanyn sýyq sýmen qamtıtyn sý qubyryn jańǵyrtý múmkin emes. Atalǵan nysan paıdalanýǵa 50 jyl buryn berilgen eken. Tozyǵy jetken sý qubyrynyń boıynda sońǵy ýaqytta apatty jaǵdaı jıilep ketken. Basqarma májbúrli qazý jumystaryna baılanysty atalǵan aımaqtaǵy birneshe aǵashty otaýǵa ruqsat berdi. Endi bul jerde 25 qarashaǵa deıin merdiger uıym bıiktigi 3 metrden kem bolmaıtyn 53 qylqan japyraqty aǵash otyrǵyzýǵa májbúr bolyp otyr. 

Almaty qalasynyń ekologııasyn jaqsartý joldary jan-jaqty qarastyrylyp jatyr. Onyń  basty joly retinde qoǵamdyq kólikti damytý usynyldy. Bul týraly Almatyda qala turǵyndarymen bolǵan jyldyq eseptik kezdesý barysynda qala ákimi Baýyrjan Baıbek málimdedi. «Almaty - ekologııasynyń nasharlyǵy jóninen álemdegi eń lastanǵan qalalardyń biri. Bul óte ózekti másele. Qalada zııandy qaldyqtardyń 80 paıyzy avtokólikterden shyǵady. Qazir Almatyda 510 myń jeke avtokólik tirkelgen. Kún saıyn qalaǵa jaqyn mańaıdaǵy eldi mekenderden 275 myńǵa deıin avtokólik kelip ketedi. Bul oraıda ekologııalyq máseleni sheshýdiń basty joly  - qoǵamdyq kólikti damytý dep bilem. Ol jeke avtokólikterge qaraǵanda energııany 3-4 ese az tutynady jáne kólik keptelisin azaıtady. Sol úshin, 2020 jylǵa qaraı Almatyda qoǵamdyq kóliktiń úles salmaǵyn 32 paıyzdan 50 paıyzǵa deıin arttyrýdy josparlap otyrmyz», - dedi B. Baıbek. Sondaı-aq, qala basshysy bıyl jeti kóshede qoǵamdyq kólikterge arnalǵan arnaıy jolaq belgilenetindigin aıtty. «Qoǵamdyq kólikterge arnalǵan jolaqtar jol-kólik apatyn 10 paıyzǵa azaıtyp, avtobýstardyń júrý jyldamdyǵyn 30 paıyzǵa arttyrady. Al jolaýshy legi 25 paıyzǵa kóbeıedi. Bıyl qalada jalpy uzyndyǵy 100 shaqyrymdy quraıtyn 7 qosymsha jolaq engiziledi. Olar Tóle bı, Tımırıazev, Jeltoqsan, Naýryzbaı, Gogol kósheleri jáne Raıymbek pen Seıfýllın dańǵylyna salynady», - dedi B. Baıbek. Sonymen qatar, ákiminiń aıtýynsha metroǵa qosymsha vagondar satyp alýǵa bıyl qala bıýdjetinen 37 mlrd. teńge bólingen. Bul tańerteńgilik jáne keshki ýaqytta jolaýshylardy tıimdi tasymaldaýǵa múmkindik beredi.         

Sondaı-aq Almatyda Elbasy synynan soń ál-Farabı dańǵylynan joǵary aımaqta 3 qabattan artyq nysan salynbaıtyn boldy. Bul týraly Almaty ákimdiginde qala basshysy Baýyrjan Baıbektiń tóraǵalyǵymen ótken qala qurylysy keńesiniń otyrysynda aıtyldy. Jıynǵa aýdan ákimderi, qalalyq qurylys jáne sáýlet basqarmasynyń, qurylysshy kompanııalardyń ókilderi, sáýletshiler men dızaınerler qatysty.«Taýly aımaq rekreatsııalyq aımaq bolady. Ol jerde qurylys salynbaıdy. Aýmaǵy 6,5myń ga bolatyn ál-Farabı dańǵylynan joǵary aýmaq qalanyń strategııalyq aýdany. Tájirıbe kórsetkendeı, qazirgi 6 qabat degen shekteýimiz az bolyp tur. Bul qalaǵa samal jeldiń soǵýyna kedergi eken. Qabat sanyn retteýde, sáýlet josparlaý baǵytynda sál qattyraq krıterııler kerek»,- dedi qala basshysy. Jıyn barysynda ál-Farabı dańǵylynan joǵary aımaqta nysandardy salýdyń jańa reglamenti taǵaıyndaldy. Jańa reglamentke sáıkes ǵımarattyń bıiktigi 3 qabattan aspaýy kerek. Tómengi (tsokolnyı) qabatty salýǵa ruqsat beriledi. Biraq bıiktigi 12 metr bolýy, keńdigi 15 metr bolýy tıis. Sondaı-aq, taýly aımaqtar men taý bókterinde qurylys júrgizýge tyıym salynady.Aıta ketý kerek, Memleket basshysy Almatyǵa sapary barysynda ál-Farabı dańǵylynan joǵary ornalasqan ǵımarattardyń ekologııalyq ahýalǵa keltirip jatqan zalalyn tilge tıek etken bolatyn. Elbasy qalaǵa taýdan soǵatyn samaldyń mańyzdylyǵyn eskertti.

Almatydaǵy Prezıdent parki - qala jurtshylyǵy men qonaqtarynyń kelýi úshin taptyrmas oryn. Sol sebepti ony damytyp, kútip baptap, jańǵyrtý jolǵa qoıylýy tıis. Bul týraly Almatydaǵy Prezıdent parkinde Tuńǵysh Prezıdent murajaıy ashylýy kezinde týraly qala ákiminiń tóraǵalyǵymen ótken jıyn barysynda belgili boldy. Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵyn jańǵyrtý jobasyn «AGS Project Engineering» dırektory Roman Shnaıderman usyndy. «Saıabaqtyń oń jaǵynda Tuńǵysh Prezıdent murajaıy boı kóteredi. Ortalyq alleıa osy mýzeıge jol bolady. Alleıanyń eki jaǵynda peızajdy kórinis bolady. Jaqyn terrıtorııada balalarǵa arnalǵan jáne sporttyq alańqaılar bolady. Saıabaq pen alańqaılardyń arasynda jasyl kópir jasalady. Saıabaqtyń pishini sozylyńqy bolǵan soń, kelýshilerdiń kópshiligi onyń joǵarǵy jaǵyna jete bermeıdi. Sondyqtan, kirý eki jaqtan da bolady. Shyǵys jáne batys jaǵynan», - dedi «AGS Project Engineering» dırektory Roman Shnaıderman. Jobaǵa sáıkes, parkte úlken kól jáne jasyl amfıteatr paıda bolady. Qala ákimi Baýyrjan Baıbektiń aıtýynsha, ár saıabaqtyń óziniń taqyryptyq baǵyty bolýy kerek. Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵy almatylyqtar úshin eń yńǵaıly demalys orny bolýy tıis. 

Kórikti de kerbez qala - Almatynyń tabıǵatyn aıalap, ajaryn arttyra túsýge úles qosýdy jergilikti kásipkerler de jón kórgen. Sonyń bir dáleli retinde Almatyda kásipkerlerdiń bastamasymen shaǵyn saıabaqtar boı kótermek. Almatyda «Alma-Qala» aktsııasy qarsańynda ótken baspasóz máslıhaty barysynda «Paryz» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, kásipker Erlan Stambekov osylaı dedi. «Biz qazir qala ákimdigimen birlesip, aǵash otyrǵyzatyn ashyq alańdardy belgileý máselesin sheship jatyrmyz. ıAǵnı, Almatyda aldaǵy ýaqytta kásipkerlerdiń bastamasymen shaǵyn saıabaqtar boı kóteretin bolady. Bul sharaǵa atsalysýǵa basqa da kásipkerlerdi shaqyramyn. Óıtkeni, aǵash otyrǵyzý - kásipkerler úshin eń tıimdi, eń jaqsy jarnama. Mysaly kóshe boıyndaǵy bılbordtar qalanyń kórkin buzady. Oǵan ilingen jarnamalar uzaq ta turmaıdy. Al shaǵyn saıabaqtar, ol - artyńyzda qalatyn mol mura. Ol qudaı qalasa, kem degende ondaǵan jyldar boıy jaıqalyp turady. Naǵyz balamaly jarnama kózi degen osy», - dedi E. Stambekov.  Aıta ketelik, «Alma-Qala» aktsııasy bıyl 12 naýryzdan 24 sáýirge deıin jalǵasady.

Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde otyrǵyzýǵa daıyn 10 000 ár túrli aǵash kósheti bar. Al aktsııaǵa ádettegideı qala turǵyndary men kásipkerler belsendi atsalysatyn bolsa, aktsııa sońyna qaraı qalada 30 000daı aǵash kósheti otyrǵyzylady dep kútilýde.

Elimizdegi belgili saıası partııalar da bul qalanyń ekologııalyq jaǵdaıyna alańdaýshylyq tanytýda. Máselen, «Birlik» saıası partııasynyń músheleri  «Partııa tapsyrmasy» aıasynda Almaty qalasynda senbilik ótkizdi. Bul týraly partııanyń baspasóz qyzmetinen habarlady. Budan buryn Almaty qalasyndaǵy saılaýaldy shtabqa Taýly qyrat  shaǵyn aýdanynyń turǵyndary kelip, Esentaı ózenine irgeles jatqan aýmaqtyń qoqysyn jınaý máselesin sheshý sheshýde járdemdesý týraly ótinish bildirdi. Olar qaraýsyz qalǵan jaǵalaýdyń  jan aýyrtar jaǵdaıyna alańdaýly edi. Partııalyqtar ony tez arada nazarǵa alyp, az ǵana ýaqyt ishinde kómek kórsetti. «Birlik» partııasynyń múshesi Bolat Túsipovtiń pikirinshe, ókinishke qaraı, adamdar kóbinese memlekettiń kómegine súıenip ketken, tipti qandaı da bir máseleni sheshýge óziniń jeke úlesin qosýǵa bolatyny týraly oılanbaıdy da. Partııalyqtar ózderiniń aldaryna mynadaı maqsat qoıdy: senbilik qalalyqtar úshin qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilik pen qamqorlyq bildirýge «is júzinde» shaqyrý bolýy tıis. Tek jeke basyńnyń úlgisi arqyly ǵana azamattardyń ekologııalyq mádenıeti men quqyqtyq sanasyn arttyrýǵa bolady dep sanaıdy belsendiler. Partııa músheleri atqarylǵan jumystyń nátıjesine rıza boldy. «Jergilikti turǵyndar ózenniń janyndaǵy qoqysty jınaı bastaǵanymyzdy kórgen jergilikti turǵyndardyń kópshiligi kómekke keldi. Men muny bizdiń jeńisimiz dep sanaımyn!» - dep óziniń áserin bólisti partııa múshesi Shaızada Marlen.  Halyq úshin saıasattyń ashyqtyǵy men qoljetimdiligi «Birlik» partııasynyń saılaýshylardy tolǵandyratyn problemalar men suraqtar týraly bilýine múmkindik berdi. Partııalyqtar olardy sheshý boıynsha qazirdiń ózinde is-qımyl josparyn qurýda. Kún saıyn olar búkil elimiz boıynsha halyqqa quqyqtyq kómek kórsetedi, eldi mekenderdi jaqsartý jónindegi is-sharalardy uıymdastyryp, olarǵa qatysady. «Partııa tapsyrmasy» aktsııasy aıasyndaǵy mundaı jumystar Qazaqstannyń barlyq túkpir-túkpirinde júrgizilýde. Tabıǵatqa qamqorlyq jasaý partııanyń negizgi baǵyttarynyń biriniń  - qorshaǵan ortany qorǵaý men onyń ornyqty damýynyń kórinisi bolyp tabylady.      

Qorshaǵan orta halin aıtarlyqtaı jaqsartatyn aǵash otyrǵyzý taqyrybyna qaıta oralsaq, Almatyda aǵash kóshetterin bıolog ǵalymdarmen keńesip baryp otyrǵyzǵan jón degen pikir bildirilýde. Bul pikirdi «QazAqparat» tilshisine bergen suhbatynda QR BǴM «Botanıka jáne fotoıntrodýktsııa» RMK-niń bas dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaq Ulttyq jaratylystaný akademııasynyń akademıgi Gúlnar Sıtpaeva bildirgen. «Sońǵy jyldary Almatyda otyrǵyzylǵan aǵash kóshetteriniń basym bóligi Eýropa elderinen jetkizilgen. Biraq, olar bizdiń negizgi botanıkalyq baqta da nemese jekelegen tálimbaqtarda da synaqtan ótpegen. Bul qalypty suryptalǵan ósimdikterdi otyrǵyzý úshin aldymen olardyń Almaty qalasynyń klımaty úshin jaramdylyǵyn tekserý qajet», - dedi G. Sıtpaeva. Ol sonymen qatar, qala aýmaǵynyń ár túrli aımaqtarǵa bólingendigin jáne árbir aımaqqa tán ósimdikter quramy bolatyndyǵyn aıtty.   «Mysaly, qalanyń bir aımaǵyna aǵashtardyń japyraqty tuqymy, al basqa bóligine qylqan japyraqty aǵashtar tuqymy sáıkes keledi. Biz bul týraly talaı ret aıtqanbyz. 2000-shy jyldyń basynda Almaty ákimdiginiń tapsyrysy boıynsha biz osyndaı jumystardy  júrgizgen edik. Sonda aǵash kóshetteriniń belgili bir tuqymdaryn ǵana usynǵanbyz. Ókinishke qaraı, qazir nysandardy tapsyrý barysynda aǵash otyrǵyzýǵa májbúr bolatyn kompanııalardyń jumysyn qadaǵalaý qıyn», - dedi bıologııa ǵylymdarynyń doktory.  Onyń aıtýynsha búginde ókinishke qaraı, aǵash kóshetteriniń qaıdan jetkizilip jatqandyǵyn eshkim teksermeıdi. Óıtkeni, olar aýrý nemese ón boynda qandaı da bir zııankester bolýy múmkin. «Sondyqtan, taldardyń, ósimdikterdiń kóshetterin otyrǵyzar aldyn olar synaqtan óttkizilip, tekserilýi tıis. Óıtkeni, kóshettermen birge ósimdikterdiń qandaı da bir jańa aýrýy taraýy múmkin. Sondyqtan kóshet otyrǵyzarda mindette túrde ǵalymdarmen aqyldasqan jón», - dedi G. Sıtpaeva.  

Sonymen qatar, Almatyda palma aǵashtary otyrǵyzylady, qalanyń 66 myń sharshy metr jeri kógaldandyrylyp, hosh ıisti erekshe gúldermen kómkeriledi. Ásemdep árlengen gúlzarlar ulttyq oıý-órnekpen naqyshtalyp, qaraǵan adam kóz toıǵysyz sıpatqa enetin bolady. Shahardyń jasyl jelegin arttyrý maqsatynda 45 myń tal kósheti jáne qala tarıhynda tuńǵysh ret palma aǵashy otyrǵyzylady, dep habarlady «Egemen Qazaqstan» gazeti.  Jyl saıyn Almatyny jasyl jelekpen kómkerý úshin jylyjaı mamandary san alýan aǵashtar men gúlderdiń kóshetterin ósiredi. Aýmaǵy 2 gektar jerdi alyp jatqan aýqymdy jylyjaıda ekzotıkalyq ósimdikter men aǵashtardyń neshe túri bar. Solardyń ishindegi bizdiń ekologııaǵa beıimdelgen túrleri jýyrda qalanyń ortalyq kóshelerine otyrǵyzyla bastaıdy. Qazir bul jylyjaıdyń 16 myń sharshy metr jerinde 600 myń túp ártúrli gúldiń kósheti ósip tur. Kóktemgi kóshet otyrǵyzý isin qarqyndy júrgizý úshin qosymsha jumys oryndary ashylady. Oǵan 12 myń adam tartylyp, onyń ishinde «Jasyl el» baǵdarlamasy boıynsha 1200 stýdent qyzmet etetin bolady. 

«Bir tal kesseń myń tal ek», deıdi qazaq. Aǵash otyrǵyzý tárizdi ıgi isti elimizdegi belgili «Aq jol» partııasy da ilip áketti. Partııa Almatyda aǵash otyrǵyzý aktsııasyn ótkizdi. Almatyda «Aq jol» partııasy saılaýaldy shtaby qalalyq fılıalynda aǵash otyrǵyzý aktsııasy ótti.Aktsııanyń basty maqsaty - saılaýaldy naýqan aıasynda Almaty qalasyn kógaldandyrý jumystaryn júrgizý boldy. Aktsııaǵa 30-dan astam adam qatysty. Bógenbaı batyr men Shagabýtdınov kósheleriniń qıylysynda 50-dan astam aǵash kóshetteri otyrǵyzylǵanyn aıta ketken jón. «Artyńda mal qalǵansha, tal qalsyn!» degen halyq danalyǵy berer aıtylmaǵan. Bir aǵashtyń ózi kóp adamǵa paıdasyn tıgiedi. Bir aǵashtyń ózi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýda mańyzdy ról atqarady. Mundaı sharalar bolashaq urpaqtyń boıynda taǵıǵatty aıalaý sezimin ornyqtyrady, jastardy izgilikke tárbıeleıdi», - dep atap ótti partııa ókili F.Konstantınov.               

Almaty sııaqty jelegi jaıqalǵan qalanyń aǵashtaryn kesý aıaýsyzdyq desek te, qala ákimdiginiń habarlaýynsha,  Almaty irgesindegi Kóktóbe taýynyń baýraıyndaǵy aǵashtar osy taýdy saqtap qalý maqsatynda kesildi. Almaty qalalyq Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy Kóktebedegi aǵashtardy kesý sharasyna qatysty osyndaı túsinikteme berdi. «Kóktóbeniń joǵary jaǵynda ósip turǵan aǵashtardy kesý jáne onda drenaj, ıaǵnı jer qyrtysyn qurǵatý júıesin ornatý jumystary jer kóshkinin boldyrmaý maqsatynda jasaldy. «Qazaq qurylys jáne sáýlet ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýty» aktsıonerlik qoǵamy («QazQSǴZI» AQ) usynysymen jer kóshkinin boldyrmas úshin 2004 jyly Kóktóbeniń shyǵys jáne soltústik jaǵynda tereńdigi 9 metrden 24 metrge deıin bolatyn 395 uńǵyma qazylyp, betondalǵan edi. Biraq, keıin bulardyń jetkiliksiz ekendigi belgili boldy. Sóıtip, 2014-2015 jyldary qosymsha uzyndyǵy 22,5 metr bolatyn taǵy 365 baǵana qaǵyldy. Sondaı-aq, Kóktóbeniń betki qabatyn sýdyń áserinen qorǵaý maqsatynda gıdrooqshaýlaý sharasy júrgizildi», - delingen Basqarmanyń habarlamasynda.  Budan basqa, kesilgen 415 aǵashtyń ornyna, Kóktóbe saıabaǵy aýmaǵyna qylqan japyraqty jáne japyryqty aǵashtardyń 4150 kósheti otyrǵyzylatyndyǵy aıtylǵan. Ázirge, 2016 jyldyń basynan beri - 1586 aǵash kósheti otyrǵyzylyp qoıyldy. Bul jerde tamshylap sýarý júıesi qoldanyldy. Barlyq aǵash otyrǵyzý jumystary osy kóktem aılarynyń ishinde aıaqtalady. 

Jalpy alǵanda, Almatyda 2016 jyly 2,3 myńnan astam shirigen jáne kári aǵashtardy kesý josparlanǵan. Bul týraly «QazAqparat» tilshisine Almaty qalasynyń Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynan habarlady.2016 jyly Almatyda 2,3 myńnan astam apattyq jaǵdaıdaǵy jáne kári aǵashtardy kesý, 24,7 myń aǵashqa sanıtarlyq kúzeý jáne 22,3 myń aǵashqa pishindemelik qyrqý jumystaryn júrgizý josparlanǵan.  Sonymen qatar, zańsyz kesilgen aǵashtar boıynsha ótemaqylyq mindetteme esebinen 45 myńǵa jýyq aǵash kóshetin otyrǵyzý kózdelgen. Al bıýdjet esebinen bıyl aǵash kóshetteri otyrǵyzylmaıdy.  Jasyl jelekterge kútim jasaý jumystary, sondaı-aq apattyq jaǵdaıdaǵy aǵashtardy kesý nemese sanıtarlyq kúzeý boıynsha ótinim jasaý sharalary aýdandyq ákimdikterge júktelgen.   2015 jyly Almatyda 11,1 myń qulaǵaly turǵan aǵashty kesýge ruqsat etildi. Esesine ótken jyly qalada 39,7 myń kóshet otyrǵyzyldy.  «Almatyda gúlzarlar 230 myńnan astam sharshy metrdi alyp jatyr. Olardyń ishinde 76,7 myń sharshy metr jerdi alyp jatqan gúlzarlar bıýdjet qarjysy esebinen otyrǵyzylǵan. Sondaı-aq, gúlmen bezendirilgen tórt myńnan astam tik satyly qurylymdar men 10 jańa arhıtektýralyq pishinder ornatyldy», - delingen habarlamada. 

Dál osy qalada jasyl jelekti zańsyz otaǵan meıramhana basshylyǵy alleıa otyrǵyzýǵa mindetteldi. Birneshe taldy zańsyz keskeni úshin «Pýgasov» meıramhanasynyń ákimshisi jumystan qýyldy. Endi meıramhana basshylyǵy memleket qazynasyna 63 630 teńge aıyppul tóleýge mindetteldi.Bul týraly ákimdiktiń baspasóz qyzmeti habarlady. Atalǵan zańsyzdyqty qalalyq Tabıǵatty paıdalanýdy retteý jáne tabıǵı resýrstar basqarmasynyń qyzmetkerleri anyqtaǵan. Basqarmadan habarlaǵandaı, aǵashtardy kesýge ruqsat berilmegen. QR ÁqK 386 baby boıynsha JShS-ǵa 30 AEK, ıaǵnı 63 630 teńge kóleminde aıyppul salyndy. Meıramhana basshylyǵy 10 naýryzǵa deıin otalǵan aǵash ornynda 60 jas shybyq otyrǵyzýǵa mindetteldi.

Sonymen qosa, almatylyqtar týǵan qalalarynyń ekologııalyq tazalyǵyna kóńil bólýdi qalaıdy. Bul maqsattaǵy sharalar jıi qolǵa alynýda. Sonyń biri - Almatyda birinshi qalalyq «Taýdy qoqystan tazalaıyq» ekomarafonynyń bastalýy boldy. Tazalyq aktsııasy qarasha aıyna deıin ótkiziledi. Aýqymdy is-shara Almaty qalasynyń 1000 jyldyq mereıtoıyna arnalady. «Kók aspanmen talasqan shyńdary kóz shaǵylystyratyn taýlar - Almatynyń negizgi beınesi men kórki. Endeshe, Almaty taýlaryn tazalyqqa keltirýde júzdegen otbasylary men myńdaǵan turǵyndaryn jumyldyrýǵa Birinshi jalpyqalalyq «Qoqystardy aýlaý» marafonynyń jańa maýsymy qalamyzda ashylady. Osy eko-aktsııasynyń negizgi maqsaty - taýly aımaqtarda demalýshylardyń nazaryn Almaty tabıǵatynyń lastaný máselelerine nazar aýdartý jáne Qazaqstannyń eń iri megapolıs turǵyndarynyń  ekologııalyq mádenıeti men oǵan janashyrlyǵyn oıatý», - dedi «Baýyrjan» qaıyrymdylyq qorynyń ókili Aınur Sálimbaeva. Onyń aıtýynsha, bıylǵy marafonnyń ashylýyna 10 myń adam qatysady. Al jarty jyl ishinde tazalyqqa úles qosýshylardyń sany 30 myńǵa jetýi múmkin. Aıta ketý kerek, «Baýyrjan» qorynyń bastamasymen Alma-arasan men Býtakovkada tazalyqtyń sımvoly retinde Jorabek esimdi eki robot ornalastyryldy. Marafonǵa ótinishti toltyryp kez-kelgen adam qatysady, ári «Ańshy-marafonshy» atana alady. Tirkeý «Baýyrjan» qaıyrymdylyq qorynyń www.baurzhan.kz resmı saıtynda júrgiziledi. Ekologııalyq belsendiliktiń úzdik úlgisin kórsetkeni úshin eń nátıjeli marafonshy marapattalatyn bolady. «Ótken jyly 2 aıdyń demalys kúnderinde 6 myń demalýshy atalǵan marafonǵa qatysyp, 17 tonnadaı qoqys jınadyq. Sonda eki saǵattyń ishinde 200 keli qoqys jınaldy. Osyny eskersek, bıyl qarashaǵa deıin 200 tonna qoqys jınaımyz degen úmittemiz», - dedi A.Sálimbaeva. Mamandardyń aıtýynsha, Іle Alataý tabıǵı qorǵaý parkindegi 90 paıyzy qoqysty qazaqstandyq demalýshylar qaldyratyn kórinedi. Taýǵa keletinder kóbine plastık, shyny bótelke, músheqap, túrli qutylar men tamaq salatyn ydystaryn qaldyryp ketedi eken.   

Kezekti taǵy bir tazalyq sharasy  retinde Almatyda Aqsaı ózeninen 96 tekshe metr qoqys aralas laı shyǵarylǵanyn atap ótsek bolar. Almatyda erte kóktemde taý ózenderinde sý deńgeıiniń kóterilý qaýpine baılanysty aldyn alý sharalary qolǵa alyndy. Naýryzbaı aýdany arqyly aǵatyn Aqsaı ózeninde sý arnasyn tereńdetý jumystary júrgizildi.   «Almaty qalasynyń qutqarý qyzmeti» kommýnaldyq kásiporny ókiliniń aıtýynsha, bul jumys josparly túrde júzege asyrylyp jatyr. Buǵan ekskavator jáne basqa da tehnıkalar jumyldyrylǵan.  Aldymen ózen arnasy qardan, muzdan jáne qoqystardan tazartylyp, keıin keńeıtiledi. Sońǵy derekter boıynsha, ózenniń 200 metrlik arnasy tazartylyp, 96 tekshe metr qoqys aralas laı men tas úıindisi shyǵaryldy. «Odan basqa, búgin Bostandyq aýdanynda kópqabatty turǵyn úı turǵyndarynyń ótinishi boıynsha jaýǵan qardyń saldarynan aǵashtyń úıge qulap ketý qaýpi joıyldy», - delingen habarlamada. Sondaı-aq, Qaraǵaıly ózeninde de sý arnasyn tazartý jumystary júrgizilýde. Ázirge, Alataý aýdanyndaǵy «Jylýenergetık» saıajaılyq qoǵamy tusynda ózenniń 800 metrlik arnasy qoqystan tazartyldy. 

Qalada jalpy, ózenniń tasýynyń aldyn alý úshin 1,3 myń tekshe metr qar men muz massasy shyǵaryldy.Almatyda TJD qyzmetkerleri ózenniń arnasynan asyp ketýin boldyrmaý maqsatynda kezekshilik jumystaryn jalǵastyryp jatyr. Demalys kúnderi qalalyq qutqarý qyzmeti Qarǵaly ózeniniń arnasynan 1,3 myń tekshe metr qar men muz massasyn shyǵardy. «109» qyzmetiniń málimdeýinshe, jaqyn mańdaǵy úılerdi sý basý qaýpi týyndaǵan. Aýa temperatýrasy tómendegen soń taý ózenderindegi qar men muz qursaýy paıda bolyp, sýdyń aǵynyna bóget bolǵan. Bul joǵarǵy jaqta ornalasqan úılerdi sý basý qaýpin týǵyzdy. Osyndaı jumystar Medeý aýdanyndaǵy Tiksaı ózeninde de júrgizildi. Qalalyq qutqarý qyzmetiniń qyzmetkerleri birneshe táýlik boıy ózen sýlarynyń deńgeıin baqylap otyr. Bul jumysqa «109» qutqarý qyzmetiniń  26 qyzmetkeri, 16 birlik tehnıkasy, «Qazselden qorǵaý» MKK 5 qyzmetkeri men 1 tehnıkasy, Áýezov aýdandyq ákimdiginiń 4 tehnıkasy jumyldyryldy.

Almatylyq qutqarýshylar Naýryzbaı aýdanyndaǵy ózen arnalarynan 200 tekshe metrden astam qoqys shyǵardy.Almatyda «109» qyzmetiniń qutqarýshylary Naýryzbaı aýdanyndaǵy Qarǵaly ózeni arnasynan 252 tekshe metr batpaq shyǵardy. Bul týraly qalalyq Qutqarý qyzmetiniń baspasóz qyzmeti habarlady.Kóktemgi tasqyn mezgili kezindegi jeke turǵyn úılerdi sý basý qaýpiniń aldyn alý úshin «109» Qyzmetiniń qutqarýshylary Naýryzbaı aýdanyndaǵy Qarǵaly jáne Tastybulaq ózenderi arnasyn tazalap jatyr. Aýyr ınjenerlik tehnıka kómegimen ózen arnasynyń túbi tereńdetiledi de, jaǵany bekitý jumystary júrgizilýde. Ózen jaǵalaýyndaǵy qulaýy yqtımal butaqtar kesilip jatyr. Tastybulaq ózeni arnasynan 6 tekshe metr qoqys shyǵaryldy. Osy tektes jumystar Tájıev, Qarybaı aqyn kósheleri boıymen, Aqjar yqshamaýdanynda Abaı, Aqsaı kósheleriniń qıylysynda jáne «Veteran» baǵbandyq qoǵamynda júrgizilýde. 26 jeke quram adamy men 16 tehnıka jumyldyryldy.

Qaladaǵy ekologııalyq ahýaldyń jaqsara túsýine septigin tıgizý maqsatynda kúldi paıdaǵa asyrý qarastyrylýda.Naqty aıtsaq,Almaty qalasynyń Alataý aýdanynda ornalasqan Indýstrııalyq aımaqta kúldi tereń qaıta óńdeý kombınatynyń qurylysy bastalmaq. Bul týraly Almaty qalasy ákiminiń baspasóz qyzmetinen  habarlady.  Osy jobany júzege asyrý aıasynda Almaty  ákimdigi janyndaǵy Investorlarǵa qyzmet kórsetý ortalyǵy men «Kazzolokom» JShS jáne «Mainfield Corporation Limited» JShS arasynda úshjaqty memorandýmǵa qol qoıyldy. Bul kombınat 1600 turaqty jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, kúldi qaıta óńdeý - úlken suranysqa ıe ónimdi shyǵarýǵa, sondaı-aq qalada ekologııalyq ahýaldyń jaqsara túsýine septigin tıgizedi. Shıkizat retinde Almaty jylý-elektr ortalyǵynan (JEO-2) shyǵarylǵan kúl qoldanylady dep kútilýde.   Kombınat óniminiń 80 paıyzy kottejdik kent, jalǵa beriletin turǵyn úı, ónerkásiptik nysandar, sondaı-aq avtokólik joldaryn salýǵa jumsalady.  Kombınat ónimi nanotósenishi bar tamasha joldardy salýǵa múmkindik beredi. Bul joldyń negizine kóbiktengen shyny men geosıntetıkalyq materıal qoldanylady.  Jańa qurylys materıaldary, sondaı-aq suıyq shyny men kóbiktelgen shynyny qoldaný arqasynda joldardyń sapasy óte joǵary bolady.  Kombınat óz óndirisinde ekologııalyq taza shıkizattar men quramdas bólikterdi qoldanady. 

Atalyp ótken ekologııalyq problemalardyń sheshý maqsatynda Almaty ákimdigi qala aýasyn jaqsartýǵa arnalǵan eki jyldyq ekologııalyq baǵdarlama ázirledi. Bul týraly Almaty qalasy ákimdiginiń baspasóz qymetinen habarlady. Almatynyń áýe alabynyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan bul keshendi jospar aldaǵy eki jyl ishinde ekologııalyq sıpattaǵy birqatar kóp maqsatty mindetterdi júzege asyrýǵa baǵyttalǵan.  «Gıdrometeorologııalyq monıtorıng ortalyǵy» Enshiles Memlekettik Kásipornynyń deregi boıynsha, qalada atmosferanyń lastaný kórsetkishi - IZA5 - 2015 jyly 2014 jylǵa qaraǵanda 10-nan 9,7-ge tómendegen. Soǵan qaramastan, Almatynyń áýe alabynyń lastaný deńgeıi joǵary dárejede dep aıtýǵa bolady.    Bul jerde qala aýasyn lastap jatqandar - negizinen avtokólikter ekeni belgili. Jylyna qaladaǵy avtokólikterden aýaǵa 231 tonna zııandy qaldyqtar taralady. Sondyqtan, arnaıy qyzmetter jaǵdaıdy jaqsartý maqsatynda tórt negizgi baǵyt boıynsha áreket jasamaq. Olar: avtokólikterdi ekologııalandyrý, aýanyń lastanýyn statsıonarlyq qurylǵylar arqyly tazartý, jeke sektordy gazdandyrý jáne qalanyń jasyl jelegin saqtaý jáne damytý baǵyttary. Sonymen qatar, tabıǵatty qorǵaý sharalarynyń oryndalýyna jáne zııandy qaldyqtardyń aýaǵa taralýyn azaıtýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalardyń júzege asýyn baqylaý jumystary kúsheıtiletin bolady. Avtokólik salasy boıynsha ýlylyq jáne tútindilik normalarynyń saqtalýy qatań baqylaýǵa alynady. Avtoturaq jelileri jasalyp, ortalyqtandyrylǵan túrde basqarylady. Sondaı-aq, ózge qalalyq kólik quraldarynyń qala aýmaǵyna enýine shekteý qoıý júıesi iske qosylady.  Budan basqa, aldaǵy eki jyl ishinde birqatar óndiris nysandary men jeke turǵyn úılerdi gazdandyrý kózdelýde. Bul jerde nesıelendirý mehanızmi qoldanylady.  51 sharadan turatyn ekologııalyq jospardy júzege asyrýǵa bıýdjettik baǵdarlamalardyń ákimshileri jáne jeke ınvestorlar qatysatyn bolady.  Sondaı-aq, ekologııalyq máselelerdi sheshýge qala turǵyndary da tartylady jáne Úılestirýshi ekologııalyq keńes qurylady.

«Medeý» sport kesheni - jasandy muz aıdyny bar dúnıe júzindegi eń iri sport kesheni. Sondyqtan maqtanyshymyzǵa aınalǵan aty álemge áıgili «Medeý» muzaıdyn mańyndaǵy tabıǵatty qorǵaý ózekti. Almatyda «Medeý» aımaǵynda salynǵan zańsyz qurylys ıelerine qatań jaza qoldanylady. Bul týraly qalalyq ákimdikte QR Prezıdentiniń tapsyrmasyn oryndaý máselelerine arnalǵan jıynda qala ákiminiń orynbasary Bolat Saýranbaev málim etti. Onyń aıtýynsha, parkte júrgizilgen monıtorıng barysynda belgili bolǵandaı 15 nysan bar. Olardyń 7-ýiniń qurylysy toqtap qalǵan, 3-ýi salynyp jatyr. 5 nysan qańyrap bos tur. 5 nysannyń ıesinde arnaıy ruqsat qaǵazy joq. Sondyqtan, atalǵan nysandar sot arqyly súriletin bolady. «Іle Alataýy tabıǵı parkinde 11 nysan bar. Olardyń 2-ýiniń qurylysy toqtap qalǵan. 5-ýi salynyp jatyr. 4ý-i qańyrap bos tur. Qazir qurylys jumystarynyń zańdylyǵy tekserilip jatyr. ál-Farabıden joǵary aýmaqqa kelsek, 37 nysan bar. Olardyń 14-i toqtap qalǵan. 19 salynyp jatyr, 4-ýi bos. 11 nysannyń ıesinde ruqsat qujaty joq. Shymbulaqta ondaı nysan joq», - dedi B.Saýranbaev. Sondaı-aq, «Gornoe solntse» turǵyn úı keshenin salyp jatqan kompanııa ústińgi 2 qabatty súrýge kiristi. Jaqynda taý bókterinde zańsyz salynǵan meıramhana súrildi. Belgili bolǵandaı, 2014-2016 jyldary Almaty qalalyq sáýlet jáne qurylysty baqylaý basqarmasy sotqa jibergen ister boıynsha súrý týraly 44 sheshim shyqqan. Olardyń 7-ýi ǵana júzege asqany belgili boldy. Qalǵan 37 nysan boıynsha ister Sot aktisin oryndaý departamentiniń quzyrynda jatyr.     
       
Sondaı-aq «Medeý» aýmaǵy qoqystan tazartyldy.Almaty irgesindegi «Medeý» bıik taýly sport kesheniniń aýmaǵynda senbilik júrgizildi. Bul týraly Almaty qalasy ákiminiń baspasóz qyzmetinen habarlady. Іs-shara «Medeý» memlekettik óńirlik tabıǵı parkin damytý keshendi jospary aıasynda júzege asyryldy. Senbilikke «Medeý» saıabaǵynyń qyzmetkerleri, Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti, Qazaq qatynas joldary ýnıversıteti jáne T.Rysqulov atyndaǵy Jańa ekonomıkalyq ýnıversıtettiń stýdentteri - barlyǵy 225 adam qatysty. «Medeý» memlekettik óńirlik tabıǵı parki memlekettik mekemesiniń qyzmetkerleri 100 úıeńki aǵashynyń kóshetin otyrǵyzdy. Aıta ketelik, aǵash otyrǵyzý jumystary búkil kóktemgi jáne jazǵy kezeńde jalǵasatyn bolady. Senbilikke qatysýshylar sonymen qatar, «Medeý» saıabaǵynyń aýmaǵyn jáne Kishi Almaty ózeniniń arnasyn, («Medeý» muz aıdynynan bastap, «Medeý» saıabaǵynyń eń tómengi shekarasyna deıin) barlyǵy 120 gektar jerdi qoqystardan jáne qýraǵan aǵash-taldan tazartty. Sondaı-aq, 5 týrıstik demalys oryndary da turmystyq qaldyqtardan tazartyldy. Senbilikke qatysýshylardyń barlyǵy qajetti qural-saımandarmen qamtamasyz etildi. Atalǵan sharany uıymdastyrýshylar qala turǵyndaryn tabıǵatty aıalaı bilýge shaqyrady.

Al «Medeý» tabıǵı saıabaǵynyń ınfraqurylymy bıýdjetten tys qarajat arqyly jańartylady. «Medeý» tabıǵı saıabaǵynyń ınfraqurylymy bıýdjetten tys qarajat arqyly jańartylady. Bul týraly Almaty qalasy ákiminiń baspasóz qyzmetinen habarlady.«Medeý» tabıǵı saıabaǵynyń ınfraqurylymyn damytý jáne jaqsartý jóninde taıaýda qabyldanǵan keshendi josparǵa sáıkes, onyń 36 tarmaǵynyń toǵyzyna qarjylandyrý qajet emes. Al tórt tarmaǵy ınvestorlar arqyly júzege asyrylady», - delingen habarlamada.  Sonymen, jospar boıynsha saıabaq aýmaǵyndaǵy  músinder, tarıhı nysandar qaıta qalpyna keltiriledi jáne qosymsha týrıstik baǵdarlar engiziledi. Sonymen qatar, ekologııalyq ortaǵa zııandy áserin azaıtý úshin, saıabaq aýmaǵyna avtokólikterdiń kirýine shekteý qoıylady.    Al «Medeý» sport kesheni men «Shymbulaq» taý shańǵysy bazasy arasynda arnaıy baǵdar ashylady. Munda eki bazanyń arasyna tabıǵı otynmen júretin «ShuttleBus» avtokóligi qatynaıtyn bolady. Sondaı-aq, saıabaqta ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda kóshet otyrǵyzý jumystary jandandyrylady jáne olar kenege qarsy hımııalyq jáne bıologııalyq óńdeýden ótkizilip turady. Almaty qalasynyń ákimdigi «Medeý» tabıǵı saıabaǵynyń ınfraqurylymyn damytý jáne jaqsartý jumystaryn ınvestorlardyń, qoǵamdyq uıymdardyń jáne qala turǵyndarynyń  kómegine súıenip, júzege asyrýǵa nıetti. Bul úshin arnaıy Úılestirý keńesi qurylady, sondaı-aq, saıabaq aýmaǵynda senbilikter, ashyq baıqaýlar, mádenı-kópshilik jáne qyzyqty sport sharalary ótkiziletin bolady.

Almaty mańyndaǵy Іle Alataýynyń ásem landshaftaryn qorǵaý, ósimdik jamylǵysy men janýarlar álemin saqtaý maqsatynda qurylǵan Іle-Alataýy ulttyq tabıǵı saıabaǵynda qustarǵa 100-den astam úıshik jasaldy.Ol Halyqaralyq qustar kúni aıasynda ótken «Biz qustardyń, al qustar bizdiń dosymyz» atty merekelik aktsııa barysynda uıymdastyrylady. Bul týraly Almaty qalasy ákiminiń baspasóz qyzmetinen habarlady. «Almaty qalasy tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy «Jas tabıǵat zertteýshileri stansasy» memlekettik kommýnaldyq mekemesi jáne Іle-Alataý ulttyq saıabaǵy basshylyǵymen birlese otyryp, 1 sáýir kúni saıabaq aýmaǵyndaǵy Aqsaı shatqalynda Halyqaralyq qustar kúnine oraı «Qanatty dostardy qarsy alý» merekesin atap ótedi», - delingen habarlamada. Shara aıasynda qustar jaıynda qyzyqty baıqaýlar ótkiziledi. Onda jeńiske jetý úshin qustardy sıpattamasy boıynsha taný, krıptogrammany oqý, qustardy beıneleý sekildi tapsyrmalardy oryndaý qajet. Biraq, eń bastysy jas tabıǵat zertteýshiler, ıaǵnı tabıǵatqa etene jaqyn mektep oqýshylary bul kúni aǵashtarǵa qustarǵa arnalǵan jasandy úıshikter ornalastyratyn bolady. Buǵan saıabaqtyń qyzmetkerleri jan-jaqty kómek kórsetedi. Jas tabıǵat zertteýshileri bul uıashyqtardy aldyn ala daıyndap qoıǵan. Shara sońynda baıqaý jeńimpazdary estelik syılyqtarmen marapattalady. Aıta ketelik, 1906 jylǵy 1 sáýirde qustardy qorǵaý boıynsha Halyqaralyq konventsııaǵa qol qoıylǵan. Sodan beri búkil álemde jyl saıyn 1 sáýirde Halyqaralyq qustar kúni atap ótiledi.

Ásem qaladaǵy qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizip jatqandardy jazasyz qaldyrmaý jaǵy qadaǵalaýsyz qalyp jatqan joq. Almatyda 145 zańdy jáne jeke tulǵa ekologııalyq normalardy buzǵany úshin jaýapqa tartylǵan.Almaty qalasynyń Bostandyq aýdanynda jyl basynan beri 18 zańdy jáne 127 jeke tulǵa ekologııalyq jáne sanıtarlyq normalardy buzǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Bul týraly Almaty q. ІІD baspasóz qyzmeti habarlady. Al ótken jyly osyndaı quqyq buzýshylyq áreketterge barǵan 3 myńnan astam adam ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, olarǵa 12 mıllıon teńgedeı aıyppul salynǵan bolatyn. Keshe Bostandyq aýdandyq ІІB tabıǵatty qorǵaý bóliminiń polıtsııa qyzmetkerleri kezekti ekologııalyq reıd júrgizdi. Olar qoǵamdyq tamaqtandyrý mekemeleri men saýda núktelerin aralap, qalany abattandyrý erejeleriniń qalaı saqtalyp jatqandyǵyn tekserdi.  «Qazaqfılm» yqshamaýdanynda syrtqy qabyrǵasy jarnamadan kórinbeıtin saýda úı kózge tústi. Bul, qalanyń estetıkalyq kelbetine nuqsan keltiredi. Osy derek boıynsha, saýda úıiniń ıesine ákimshilik yqpal etý sharasy qoldanyldy. Sondaı-aq, joldar, trotýarlar jáne aýlalardy qar men muzdan tazalaý jumystaryna da nazar aýdaryldy. Ókinishke qaraı, jol mańynda ornalasqan keıbir mekemelerdiń jumyskerleri trotýarlarda qaýipti jaǵdaı týǵyzady. Mysaly, dárihananyń eden jýýshysy las sýdy trotýarǵa tókkeni úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Budan basqa, sanıtarlyq normalar saqtalmaǵan las dámhana anyqtaldy. Onda qoımalyq bólmeler birneshe aıdan beri tazalanbaǵan. Qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndarynda mundaı bassyzdyqqa jol berýge bolmaıdy. Al mundaı reıdter turaqty túrde júrgiziledi jáne qorshaǵan ortany qorǵaýǵa, adamdardyń azamattyq jaýapkershiligin arttyrýǵa septigin tıgizedi» - dedi Bostandyq aýdandyq ІІB tabıǵatty qorǵaý polıtsııa qyzmetiniń bastyǵy, polıtsııa maıory Qýanysh Jaısańbaev. 

             
Elimizdiń ońtústik astanasynyń ekologııasy úshin jergilikti turǵyndardyń  jaýapkershiligin jetkize bilýdiń mańyzy zor. Naqty aıtqanda, Almatyda jyl basynan beri 5 myńnan astam qorshaǵan ortany lastaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Bul týraly Almaty qalalyq ІІD baspasóz qyzmetinen habarlady. Jol-patrýldik polıtsııa polki qyzmetkerleriniń basty mindeti - qoǵamdyq tártipti qorǵaý, qylmyspen kúres jáne onyń aldyn alý.  «Degenmen, jol-patrýldik polıtsııa qyzmetkerleri qyzmet barysynda qorshaǵan ortany lastaý jáne qalany abattandyrý erejeleriniń buzylýyna da jol bermeıdi. Almatyda jyl basynan beri qoqysty belgilenbegen jerge tastaǵandary úshin 2 839 adam jáne kólik júretin joldy lastaǵan 2 484 avtokólik júrgizýshisi ákimshilik jaýapkershilkke tartyldy. Sondyqtan, qoǵamnyń árbir múshesi jaýapkershilikti sezinip, ekologııalyq jáne sanıtarlyq normalardy saqtaýy tıis», - dedi Almaty qalalyq ІІD Jergilikti polıtsııa qyzmetiniń bastyǵy, polıtsııa podpolkovnıgi Jasulan Baıkenov.     

Qorshaǵan ortaǵa qamqorlyq

Aınalamyzdaǵy tamyljyǵan tylsym tabıǵatqa janashyrlyqpen qaraý, ortaq úıimiz - Jerdi aıalaý barshamyzǵa paryz. Osy qaǵıdany aıqyn túısinip, qorshaǵan ortanyń ıgiligin oılaıtyn azamattar da aramyzda barshylyq. Máselen, qordaılyq kásipker «Bal aýylyn» qurmaq. Sóıtip, Jambyl oblysyndaǵy Qordaı aýdanynda da búkil álemge belgili ekoomarta paıda bolmaq. Jambyldyq bal arasyn ósirýshi kásipker, «Ara-taý» ara sharýashylyǵy kesheni» JShS basshysy Valerıı Romaşenko bul kásippen otyz jylǵa taıaý ýaqyt aınalysyp keledi. Onyń aıtýynsha, «Ara-taý» bal arasy kesheni biregeı qazaqstandyq ónim - qordaı balyn shyǵarady. «Bizdiń óndiris Qordaı aýdanyndaǵy «Qaraqundyz shatqaly zakaznıginde ornalasqan, - deıdi ol. - Sonyń arqasynda bal quramynyń álemde teńdesi joq. Qordaı baly tátti shyryn ǵana emes, taýdyń dárilik shópteri  shyrynynan jasalǵan naǵyz farmatsevtik ónim». Memlekettik tabıǵı botanıkalyq «Qaraqundyz shatqaly» zakaznıgi 1971 jyldan beri jumys isteıdi, ol 3,07 myń gektar alqapty alyp jatyr, aýdan ortalyǵy - Qordaı aýylynan 65 shaqyrym jerde ornalasqan. Іle Alataýynyń batys betkeıindegi bul aýmaqta Qaraqundyz taý ózeni aǵyp jatyr. Zakaznıkte bes júzden astam túrli shópter, butalar men aǵashtar ósedi, olardyń arasynda relıktik túrleri de bar. Qaraqas, jabaıy alma, alsha, júzim,  shıe, úıeńki, grek jańǵaǵy, aq akatsııa jáne basqa da paıdaly ósimdikter túri mol. Taıaý bolashaqta kásipker ekologııalyq taza emdik bal óndiretin ekoomarta salýdy josparlap otyr. Sondaı-aq ara sharýashylyǵynyń ónimderi paıdasyn nasıhattaıtyn apıtýrızm aýqymynda «Bal aýyly» saýyqtyrý keshenin salmaq.  «Mundaı týrıster men barlyq tilek bildirýshiler úshin ekoomarta aýyldaryn búginde Eýropanyń kóptegen elderinen, Reseıden kórýge bolady. Qordaı taýlarynda bıo-, eko- jáne bilim berý jáne saýyqtyrý týrızmin damytýǵa bolady. Biz adam organızmin ara sharýashylyǵy ónimderimen qalpyna keltirýge bolatyn apıemhana uıymdastyrýdy kózdep otyrmyz», - deıdi kásipker.  «Bal aýylynda» týrıster ara uıalarynan bal alý tehnologııasyn úırenip qana qoımaı ekologııalyq taza ónimniń dámin tatady. Sonymen birge Іle Alataýynyń shatqaldarynda atpen serýendep, qymyzben emdeý kýrsyn alatyn bolady. Jambyl oblysynda ara shaýashylyǵy árqashan da belsendi damyp otyrǵan. Keńestik kezeńde aımaq bal óndirýdiń kólemi men sapasy jóninen respýblıkada únemi úshinshi orynnan kórindi. Jambyl oblysynyń strategııalyq josparynda óńirde ara sharýashylyǵyn damytý kózdelgen. Búginde ara sharýashylyǵymen ádemniń barlyq qurlyqtarynda aınalysady. ıÝNESKO málimetteri boıynsha, 1972 jyly álemde 40 mln.-ǵa jýyq ara otbasy boldy. 90-shy jyldary Qazaqstanda 500 myńǵa tarta ara otbasy bolǵan. Qazaqstan 1991 jylǵa deıin Reseı, Ýkraına jáne Belarýsten keıin tórtinshi orynda bolatyn jáne basqa elderge 50 myń tonna bal eksporttap otyrdy. Qazirde  elimizde nebári 3-4 myń tonna bal óndiriledi. Sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstan óziniń resýrstarymen jylyna 5 mln. tonnaǵa deıin bal óndire alady.     

         
Ekologııany, sondaı-aq el densaýlyǵyn jaqsartý sharalarynyń biri retinde Jańaózende 2016 jyly ekinshi sý tazartý zaýyty qoldanysqa beriledi.Jańaózen qalasynda 2 jyl buryn sý tazartý zaýyty salyna bastady. Respýblıkalyq bıýdjetten bul baǵytqa 2 mlrd teńgeden astam qarajat bólindi. Salynyp jatqan zaýyt qýattylyǵy táýligine 30 myń tekshe metr. Qala turǵyndarynyń sany artyp keledi, qazir onda 140 myńnan astam adam turady. Aýyz sý tapshylyǵy saldarynan jazda ony kestege sáıkes jetkizedi.  Zaýytty qoldanysqa berý bul túıtkildi sheshetin bolady. «Sapaly aýyz sýdyń tapshylyǵy men turǵyndar sanynyń artýyna baılanysty jobanyń áleýmettik mańyzy zor. Qazirgi ýaqytta qurylys júrip jatyr, biz eńbek, materıaldyq resýrstardyń únemdi paıdalanýyn, jumys sapasyn baqylaımyz. Bul bıýdjet qarajaty maqsatty jumsalýy úshin kerek», - dep atap ótti «Nur Otan» partııasynyń Jańaózen qalalyq fılıalynyń partııalyq baqylaý komıssııasynyń tóraǵasy Іlııas Keńesov. Qazir zaýyt qurylysynda 50 jergilikti turǵyn eńbek etýde. Zaýyt iske qosylǵanda 30-dan astam adam turaqty jumyspen qamtylady. Jumys kestesine sáıkes, zaýytty 2016 jyly qoldanysqa berý kózdelip otyr.     

Sonymen qatar ekologııalyq shara retinde Qaraǵandy oblysynda Samarqand sý qoımasynan sý aǵyzyldy.Qaraǵandy oblysy TJD bul týraly turǵyndarǵa eskertý jasaǵan. «Qazsýshar» RMK qaraǵandylyq fılıalynyń aqparatyna sáıkes, 2016 jylǵy 3 naýryzda tańerteńgi saǵat 9-dan bastap sekýndyna 10 m3  aǵynmen Samarqand sý qoımasynan tómengi salaǵa sý aǵyzylady. Keıinnen bir aı ishinde bul kórsetkish sekýndyna 40 tekshe metrge deıin ulǵaımaq. Bul sý qoımasyndaǵy sý deńgeıin tómendetý jáne Nura ózeniniń arnasyn shaıý úshin júzege asyrylady», - delingen vedomstvo habarlamasynda. Azamattar qaýipsizdik sharalaryn saqtaýy kerek. Atap aıtqanda, ózen mańynda, sý qoımasy bógetine jaqyn ornalasqan saıajaı ýchaskelerine barmaǵan jón. Balyqshylar sý deńgeıiniń tómendeýin kútkeni durys. «Ózennen ótetin qubyrlar, basqa da konstrýktsııalar, arnalar, tereń jáne keń jyralardan ótpegen jón. Jazataıym oqıǵadan saq bolý úshin ózen qoltyqtyna (múıis) barmaý, ózen muzy ústimen júrmeý, belgisiz, belgi ornatylmaǵan oryndardaǵy arnalar men sý qoımalary arqyly ótpeýge keńes beriledi. Balalarǵa ózen, qazandyq, qazanshuńqyr, tereń jyralar mańynda oınaýǵa tyıym salynady», - dep saqtyq sharalaryn belgiledi óńirlik TJD.

Sý máselesine qatysty taǵy bir másele, bıylǵy kóktem kezinde Aqmola oblysyndaǵy barlyq qaýipti ýchaskelerdi muqııat nazarǵa alý qajettigi týraly aıtyldy.  Bul týraly Aqmola oblysynyń ákimi Sergeı Kýlagınniń tóraǵalyǵymen kóktemgi sý tasqynynyń aldyn alý sharalary talqylanǵan keńeste  belgili boldy. Keńeste aıtylǵandaı, oblys aýmaǵyndaǵy kóktemgi sý tasqynynyń aldyn alý sharalary oblys ákimi bekitken josparǵa sáıkes júrgizilýde. Sý tasqynynyń aldyn alyp, tıisti sharalar qoldaný úshin oblystyq jedel shtab qurylǵan. Ótken jyldardaǵy sý tasqyny oryn alǵan jerlerdi eskere otyryp, saraptama júrgize kele, 16 qaýipti ýchaskeni baqylaý uıǵaryldy. Olardyń qatarynda oblystaǵy iri sý kózderi men ózender bar (Koko, Jabaı, Saryqamys, Talǵara, Jylandy, Esil, Qylshaqty, Kolýton, Shaǵalaly, Nura, Qaıraqty, Qyzylsý, Jolboldy jáne Baqsuq). Qalalar men aýdan ákimdikterinde sý tasqynynyń aldyn alý sharalaryna qajetti qor uıymdastyrylyp, 139,3 mıllıon teńge jınaqtalǵan. Oǵan qosa, oblystyq ákimdik qorynda 320 mıllıon teńge bar. Tótenshe jaǵdaılar departamenti sý tasqynyna qarsy is-sharalarǵa saraptama júrgizýde. Oblystyń eldi mekenderinen 400 myń tekshe metr qar shyǵarylyp, 35 myń tonna ınertti materıaldar, 400 tonna janar-jaǵarmaı daıyndalyp, 11 myń dana qap satylyp alyndy. Jekelegen aýdandarda qazir qar shyǵarý, aryqtyń boıyn, sý ótetin júıeler men qubyrlardy tazalaý jumystary júrgizilýde.      «Aımaqtaǵy barlyq qaýipti ýchaskelerdi muqııat nazarǵa alý qajet. Barlyq vedomstvo basshylary qazirdiń ózinde qaýipti aımaqtarǵa baryp,  aldyn alý sharalarynyń qandaı deńgeıde atqarylyp jatqandyǵyn óz kózderimen kórip baqylaǵandary durys», - dep tapsyrma berdi aımaq basshysy. Munan soń Sergeı Kýlagın 2016-2017 jyldardyń jylý berý maýsymyna daıyndyq barysyna toqtaldy. Ústimizdegi jyldyń sáýir aıynyń 25-i kúninen bastap kelesi jylý berý maýsymyna daıyndyqty bastaýymyz kerek. Oǵan deıin barlyq múddeli qyzmet túrleri ózderiniń jobalaryna pysyqtaýlar engizip, jylý berý nysandaryndaǵy jóndeý jumystaryn belgilegenderi abzal. Bul jumys barlyq basqarma basshylary men aýdan, qala ákimderiniń baqylaýynda bolsyn. Biz barlyq áleýmettik nysandardaǵy jańa jylý berý maýsymyna daıyndyqty ústimizdegi jyldyń 25 tamyzyna deıin aıaqtap shyǵýymyz qajet.  Keńes barysynda óńir basshysy memlekettik-jekemenshik áriptestik is-qımyl sheńberindegi sala jumysynyń barysyn talqylady. Keńes sońynda oblys ákimi apta barysyndaǵy jumys kestesin pysyqtady. 

    
Batys Qazaqstan oblysynda da kóktemgi sý tasqynynyń aldyn alý sharalary qolǵa alynýda. Bul baǵyttaǵy birinshi kezektegi sharalarǵa 70 mln. teńge bólindi. Bul týraly oblys ákimi Nurlan Noǵaevtyń tóraǵalyǵymen ótken oblystyq tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jónindegi komıssııa otyrysynda aıtyldy. Oblystyq TJ departamentiniń basshysy Marat Kúldikovtiń aıtýynsha, sonymen qatar tótenshe jaǵdaılar rezervine 497 mln. teńge qaraldy. Jıynda aıtylǵanyndaı, Derkól, Shejin jáne Shaǵan sııaqty ózenderde kúzgi ylǵal qalyptaǵydan (41 mm) joǵary (70 mm) bolyp otyr. Óńirde qardyń da az túspegeni belgili. Oral men Aqsaı qalalarynan 220 myń tekshe metr qar shyǵaryldy. Oblys ákimi Nurlan Noǵaev kóktemgi sý tasqynyn zardapsyz ótkizý jóninde sala, qala men aýdandar basshylaryna tıisti tapsyrmalar berdi. Mysaly, ońtústik aýdandarda sý tapshylyǵy qatty sezilýde. Mal ósirgenmen, onyń ishetin sýy bolmasa, odan paıda joqtyǵy belgili. Osy oraıda Reseıden sý alý jóninde tıisti mekemelermen sóılesip, naqty nátıjege qol jetkizý qajet. Otyrysta 2015 jyl qorytyndylary baıan etilip, avtokólik joldarynyń jaı-kúıi, azamattyq qorǵanys máselesi de talqyǵa salyndy. Aıta keteıik, ótken jyly óńirde tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy 108  tótenshe jaǵdaı tirkeldi. Sonyń saldarynan 195 adam zardap shegip, 51-i qaza tapty. Jyl ishinde qutqarýshylar 3271 ret «atqa qonyp», 451 adamdy qutqardy. 1090 adam kóshirilip, 101 adamǵa medıtsınalyq kómek kórsetildi. 

El aýmaǵyndaǵy ekologııaǵa qatysty máselelerde onda tazalyqty saqtaý, taza sýmen qamtamasyz etý máseleleri de asa mańyzdy. Mundaı sharalardyń qolǵa alynyp, júzege asyrylýy qadaǵalanýy tıis. Qostanaı oblysyndaǵy Qaratomar sý qoımasynan sý aǵyzý sekýndyna 50 tekshe metrge deıin ulǵaıtyldy.Búgin qostanaılyq mamandar Qaratomar sý qomasynan sý aǵyzýdy ulǵaıtty, bul sý tasqynyna qarsy sharalardyń kúsheıgenin ańǵartady. «Qostanaısýsharýashylyǵy» RMK oblystyq fılıaly dırektorynyń orynbasary Jambylbek Raıymqulovtyń aıtýynsha, eki apta buryn Qaratomardan sý aǵyzý mólsheri 10 tekshe metrdi quraǵan, búgin tańerteńnen bastap - 30 tekshe metrge, al tústen keıin - sekýndyna 50 tekshe metrge ulǵaıtyldy. Mamandar bul tásil Tobyl ózenindegi muzdy shaıyp ketýge yqpal etedi dep sanaıdy. Osylaısha, olar kútpegen jerden  qar sýy men jańbyr sýynyń kóp bolýy saldarynan sý deńgeıiniń kúrt kóterilýin boldyrmaýdyń amaldaryn jasap jatyr. Shara ózen mańynda, saıajaıda turatyn halyqqa esh qaýip ákelmeıdi, dep atap ótti D.Raıymqulov.

Al Almaty oblysy ekologııasyna qatysty 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan jospardyń oryndalýy qatań baqylaýǵa alynady. Bul týraly Taldyqorǵan qalasyndaǵy Til Saraıynda oblystyń ekologııalyq jaǵdaıyn talqylaǵan jıynda belgili boldy. Jıynǵa Almaty oblystyq tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý departamentinen, oblystyq energetıka jáne turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynan, oblystyń mamandandyrylǵan tabıǵat qorǵaý prokýrory, aýdan, qala ákimderiniń orynbasarlary men aýdan, qalalyq turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyq bólimderiniń basshylary qatysty, dep habarlady oblys ákiminiń baspasóz qyzmetinen. Almaty oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy Qonysbek Baıedilov óz baıandamasynda ótken jyldyń qazan aıynda berilgen oblystyń basshysynyń hattamalyq sheshimi tapsyrmalarynyń oryndalý barysyna toqtaldy. Atqarylǵan jumystarmen qatar kemshilikter de tilge tıek etildi. Jıyn qorytyndysynda oblys ekologııasynyń problemalaryn sheshýdiń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan is-shara josparynyń oryndalýyn qatań baqylaýǵa alý, salynǵan polıgondardy bir qalypqa keltirý, turmystyq qatty qaldyqtardy suryptaıtyn, qaıta óńdeıtin zaýyttar men jeliler salýǵa jer telimderin bólip berý múmkindigin qarastyrý jáne basqa da birqatar mindetter aıqyndaldy. 

Sondaı-aq Almaty oblysyndaǵy ekologııalyq ahýal Taldyqorǵandaǵy Til Saraıynda ótken jıynda talqylandy, dep habarlaıdy oblys ákimdiginiń baspasóz qyzmeti. Jıynǵa Almaty oblystyq tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý departamentinen, oblystyq energetıka jáne turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynan, oblystyń mamandandyrylǵan tabıǵat qorǵaý prokýrory, aýdan, qala ákimderiniń orynbasarlary men aýdan, qalalyq turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyq bólimderiniń basshylary qatysty. Almaty oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy Qonysbek Baıedilov óz baıandamasynda ótken jyldyń qazan aıynda berilgen oblystyń basshysynyń hattamalyq sheshimi tapsyrmalarynyń oryndalý barysyna toqtaldy. Atqarylǵan jumystarmen qatar kemshilikter de tilge tıek etildi. Jıyn qorytyndysynda oblys ekologııasynyń problemalaryn sheshýdiń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan is-shara josparynyń oryndalýyn qatań baqylaýǵa alý, salynǵan polıgondardy bir qalypqa keltirý, turmystyq qatty qaldyqtardy suryptaıtyn, qaıta óńdeıtin zaýyttar men jeliler salýǵa jer telimderin bólip berý múmkindigin qarastyrý jáne basqa da birqatar mindetter aıqyndaldy.

Kóshede qaraýsyz qalǵan ıt, mysyq tárizdi úı janýarlary adamdarǵa ǵana qater tóndirip qoımaı, qorshaǵan ortany lastaý arqyly da zalalyn tıgizýi múmkin. Sondyqtan olardy aýlaý jumystarynyń jer-jerlerde júrgizilip otyrýynyń mańyzy zor. Máselen, Qyzylorda qalasynda  qańǵybas ıtter men mysyqtardy aýlaý jáne joıý jumystary jolǵa qoıylyp, 7 myńnan astam ıttiń kózi joıyldy. Bir jyl ishinde 7283 ıt, 4048 mysyq aýlanyp, joıylǵan.Osy jumystarǵa byltyrǵy jyly 18,7 mln teńge bólinip, tolyq ıgerildi. Bul týraly oblystyq kommýnıkatsııa ortalyǵynda qalalyq veterınarııa jáne veterınarııalyq baqylaý bóliminiń basshysy Nurlan Ahmetov aıtty.  - Aýlanǵan ıt-mysyqtar 2014 jyly alynǵan syıymdylyǵy 1 tonnalyq ınsınerator peshinde órtelýde, - dedi N.Ahmetov.    Sondaı-aq, bólimniń mindetteriniń biri azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý bolyp tabylady. Qalada ishki saýdaǵa kelip túsken et ónimderiniń barlyǵy mal soıý alańdarynda soıylǵan jáne veterınarııalyq anyqtamalarmen tasymaldanady. Іshki saýda nysandaryndaǵy satylatyn mal tegi ónimderi mindetti túrde veterınarııalyq anyqtamamen qabyldanady jáne veterınarııalyq saraptama aktisi negizinde satylýda. Osy oraıda veterınarııalyq sanıtarlyq saraptama júrgizetin zerthanalardyń barlyǵy úı-jaımen qamtamasyz etilgen. Sondyqtan sapaly jumys atqarýyna bólim mamandary tarapynan kúndelikti baqylaý júrgizilip otyrady. 

Ósimdikter álemin zerttep-zerdeleý maqsatynda otyrǵyzylatyn saıabaq túri bar. Qazaqstandaǵy eki dendrosaıabaqtyń biri - Shymkent dendrologııalyq saıabaǵy jer sharynyń túpkir-túpkirinen jınaqtalǵan aǵashtarǵa baı. Mine, osy saıabaqtaǵy aǵashtardy ǵalymdar tolyq sanap shyqty.Shymkenttegi dendrosaıabaqta sońǵy 30 jylda alǵash ret barlyq tal-daraqqa sanaq júrgizildi. Sonaý 1986 jyly, dendrosaıabaq resmı túrde ashylǵan sátte baqta aǵash pen butanyń 1360-den astam túri bar bolatyn, dep habarlaıdy otyrar.kz. Eske sala keteıik, dendrosaıabaqtyń alǵashqy jumystary 1979 jyly bastalyp, 1986 jylǵa deıin jalǵasty. Osy erekshe istiń basy-qasynda partııanyń Shymkent obkomıtetiniń birinshi hatshysy Asanbaı Asqarov júrdi. Búgingi tańda deıin baqta ósip turǵan aǵash pen butanyń naqty sany qansha ekeni týraly dál aqparat bolmaǵan. Endi tolyq sanaý jumystary oblystyń ákimdiktiń bastamasymen júrgizildi. Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary úsh aı boıy aǵashtar men butalardyń túrin ǵana emes, árqaısysy qaı jerde ósip turǵanyna deıin anyqtap shyqty. Sonymen, ǵylymı-zertteý ınstıtýty ǵalymdarynyń málimeti boıynsha, qazir Shymkenttegi dendrosaıabaqta taldyń 213 túri ǵana qalǵan. Onyń 142-si - tal, 71-i- buta. Endi dendrosaıabaqtyń qyzmetkerleri jetpeı turǵan aǵashty baqtyń qorynan alyp, ornyn toltyrmaq. Qazir osyndaǵy tálimbaqta aǵash pen butanyń birneshe túri ósip keledi.

Búgingi tańda asa ózekti bolyp otyrǵan tabıǵatty qorǵaý sharalarynyń biri - aýaǵa shyǵarylatyn lastaǵysh zattar kólemin barynsha azaıtý. Sonyń bir amal-tásili retinde el arasynda bıogazdy paıdalaný keńinen tarap keledi. Máselen, SQO-da quny 1,1 mlrd teńgelik bıogaz qondyrǵysy salynyp jatyr.Soltústik Qazaqstan oblysy ákimi Erik Sultanov Qyzyljar aýdany ıAkor aýylyna jumys saparymen baryp, bıogaz qondyrǵysyn salýdaǵy «Alekrı» JShS men «BıoTES» JShS-niń birlesken jobasynyń iske asyrylý barysyn kórdi, dep habarlady aımaq basshysynyń baspasóz qyzmetinen.Joba basshysy Samat Qabdýllın oblys ákimine qurylys barysy men paıdalanýǵa beriletin ýaqyty jaıly aıtty.SQO ákimdigi tarapynan jer ýchaskesi byltyr berilgen. Qazir alańda kúmbez salý úshin montaj jumystary júrgizilip, jabdyqtar da ákelinip jatyr. Tolyq tehnologııalyq jabdyq tsıklin qamtıtyn modýl túrindegi bıogaz qondyrǵysyn reseılikter daıyndady. Óndiris táýligine 9500 m3 bıogaz ala otyryp, táýligine 40 tonnaǵa deıin shıkizatty qaıta óńdeıdi. Paıdalanýǵa engizilgennen keıin alynǵan elektr energııasy tirkelgen tarıfter boıynsha esepteý-qarjy ortalyǵynda iske asyrylady.Qýaty 1MVt qus sharýashylyǵy qaldyqtaryn qaıta óńdeý boıynsha bıogaz qondyrǵysyn salý jobasy jańartylǵan energııa kózderin paıdalanýdyń qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júzege asqaly otyr. Joba quny - 1,1 mlrd teńge. Bıogaz qondyrǵysyn paıdalanýǵa engizý bıylǵa josparlanǵan.

Al elordadaǵy aýa tazalyǵyn saqtaý maqsatynda endi Astananyń jeke sektordaǵy 22 myńnan astam turǵyn úı gazben jylytylady. Bul týraly halyqqa esep berý kezdesýinde Astana ákimi Ádilbek Jaqsybekov osylaı málim etti.Ákim shahardyń ekologııalyq ahýaly ózin alańdatatynyn aıta kele, ásirese aýanyń tazalyǵyna aıryqsha nazar aýdarý kerektigin atap ótti. Esepteýlerge qaraǵanda, kún saıyn qala atmosferasyna 100 tonnaǵa tarta zııandy zattar shyǵarylady eken. «Osy jaǵdaıǵa baılanysty sharalardyń keshendi jospary qabyldandy. Eki jyldyń barasynda biz avtonomdy qazandyqtar men jeke sektordy, ıaǵnı 22 myńnan astam úıdi gazben jylytýǵa tolyqtaı kóshiremiz. Qalanyń kommýnaldyq qyzmetteriniń kólikteri gazomotorlyq otyndy paıdalanatyn bolady»,-dedi Á.Jaqsybekov.  

Qorshaǵan ortaǵa qamqorlyqpen qaraýdy, turǵyndardyń boıyna týǵan tabıǵatqa degen súıispenshilikti telýde, ony keńinen nasıhattaýda jer-jerlerde ótkiziletin senbilik sharalarynyń mańyzy orasan. Osy maqsatta, Qyzylordada tazalyq aılyǵy mamyrǵa deıin jalǵasqan. Bul týralyQyzylorda oblysynda jarııalanǵan eki aılyq sanıtarlyq tazalyq sharalary jóninde brıfıngte aıtyldy. Oǵan oblystyq tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamenti basshysynyń orynbasary Erzat Tuıaqbaev, oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Erkebulan Bekjanov, jergilikti polıtsııa bóliminiń bastyǵy Amangeldi Baqytjanov qatysty. Oblys ákimdiginiń baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, dástúrli tazalyq aılyǵy 10 naýryzdan 10 mamyrǵa deıin jalǵasqan. Qyzylorda qalasy men aýdandardy kórkeıtý-kógaldandyrý sharalaryn úılestirýge baılanysty oblys ákimdigi janynan jumys toby, sondaı-aq oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy janynan jedel top qurylyp, jumys istedi. Jumys barysynda eldi mekender, temirjol jáne Batys Qytaı - Batys Eýropa avtomagıstraliniń aýmaqtary qamtyldy.  Barlyq qalalyq jáne aýdandyq ákimdikterde oblystyq máslıhat bekitken oblys kóleminde sanıtarııalyq tazalyq, kórkeıtý jáne kógaldandyrý sharalaryn júrgizýge arnalǵan jadynamalar taratyldy. Mamandar sondaı-aq sanıtarlyq talaptardy buzǵan jaǵdaıda jeke jáne zańdy tulǵalar úshin ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekste qarastyrylǵan jaýapkershilik jáne aıyppul túrleri týraly aıtty.  

Taldyqorǵan qalasynda da jalpyqalalyq senbilik ótti. Ótkinshi jaýyn-shashyn bolǵanyna qaramastan, qala turǵyndary sharaǵa belsendi qatysty jáne ortaq kúsh-jigermen qalany qoqystan tazartyp qana qoımaı, 2 myń túpke jýyq kóshetter otyrǵyzdy.Taldyqorǵan qalasy ákiminiń baspasóz hatshysy Ǵalym Jókeldiń naqtylaýynsha, kóshetterdi taratý úshin qalanyń halyq kóp turatyn jerlerinde eki pýnkt uıymdastyrylǵan. «Sharaǵa týǵan qalasynyń tazalyǵyna beı-jaı qaramaıtyn adamdar qatysty. Bul iske ún qosqan azamattar kóp. Sonymen qatar oǵan qala jastary da óz úlesterin qosty. Zeınetkerler de ortaq isten shet qalǵan joq, óz aýlalarynda aǵash otyrǵyzdy. Taldyqorǵanda 74 páter ıeleri kooperatıvteri bar, olardyń bárine de kóshetter taratylyp berildi. Naýryz merekesi kúnine arnalǵan bul shara Ulystyń uly kúni qarsańynda kóshelerdi tazalap, tártipke keltirýge múmkindik berdi», - dedi Ǵ.Júkel. Qalanyń kommýnaldyq qyzmetteri qoqystardy shyǵaryp qana qoımaı, jumystyń oıdaǵydaı uıymdastyrylýy úshin senbilikke qatysýshylardy jumys quraldarymen qamtamasyz etti. Qala turǵyndary men kommýnaldyq qyzmetterdiń ortaq kúsh-jigerimen qaladan 100 tonnadan astam qoqys shyǵaryldy.

Derekterge súıensek, kezinde Naýryz merekesin qarsy alýǵa qazaq halqy bir apta buryn daıyndalǵan. Ári, taza úıge ǵana baqyt keledi degen senimmen tabıǵatty aıalaý, oǵan qamqorlyq tanytý tárizdi ıgi isterdi dál osy kóktem merekesine mejelegen. Dál osy izgi dástúrdi jalǵastyrý nıetimen, Qyzylordada Naýryz merekesi qarsańynda QR Tuńǵysh Prezıdenti atyndaǵy saıabaqta jalpyqalalyq senbilik ótkizilip, aǵashtar otyrǵyzyldy. Sonymen qatar, belsendi jastar asyq oınap, «Baýyrsaq patı» sharasyn uıymdastyrdy, dep habarlady oblystyq ákimdiktiń baspasóz qyzmetinen.Saıabaqta 30 túp arsha men, 1000 dana syr taly otyrǵyzyldy. Jalpyqalalyq senbilikke oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev qatysty. Aımaq basshysy kópshilikpen aǵash otyrǵyzyp, jınalǵandardy Naýryz merekesimen quttyqtady. Saıabaqta uıymdastyrylǵan sport túrlerinen jarystar men merekelik sharalar kelýshilerge kóterińki kóńil kúı syılady. Bul senbiliktiń ereksheligi «Baýyrsaq patıdyń» ótkizilýinde boldy. Senbilikke qatysýshylarǵa ystyq baýyrsaqtar úlestirildi. Bul senbilik kórkeıtý men kógaldandyrý jumystaryn júrgizý úshin jarııalanǵan eki aılyqtyń basy ǵana. Senbilikte búgingideı sharalardyń uıymdastyrylýy turǵyndardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrary sózssiz. Aıta keteıik, Naýryz merekesin toılaý sharalary 15  naýryzdan bastaldy. Oblys kóleminde merekelik sharalar men kórmeler, jármeńkeler men ártúrli baǵytta saıystar júrip jatyr. Osylaısha Naýryz meıramy ulttyq qundylyqtardy ulyqtap, salt-dástúrlerimizdi jańǵyrtýǵa jol ashyp otyr.   

«Aǵashty jerdiń yrysy mol»,  demekshi, qorshaǵan ortany qorǵaýdaǵy ıgi is - aǵash egý. Jasyl jelegi kóp qalanyń ekologııalyq ahýaly da joǵary bolmaq. Osylaı dep sanaǵan aqtaýlyqtar Amal merekesi qarsańynda 120 túp kóshet otyrǵyzǵan. Aqtaý qalasyndaǵy 32 shaǵyn aýdanda 8 naýryz halyqaralyq áıelder merekesine baılanysty 120 túp kóshet otyryǵyzyldy. Aǵash egýdi bıyl ólkede Amal merekesin ótkizýdi qolǵa alyp otyrǵandar uıymdastyrdy. «Aqtaý qalasynda jańa shaǵyn aýdandarda jasyl-jelek óte az. Sondyqtan, bıylǵy Amal merekesine jaýapty Qosaı Ata urpaqtary oblys ortalyǵynyń gúldenýine óz úlesin osylaı qospaq. Jaýynǵa qaramastan, biz 32 shaǵyn aýdanda 120 túp kóshet otyrǵyzdyq», - dedi uıymdastyrýshy top ókili Qarygúl Balnııazova. Eske sala keteıik, Qazaqstannyń batys aımaqtarynda 14 naýryzda Amal merekesi toılanady. Muny keıde, «kórisý» dep te ataıdy. Bul kúni adamdar bir-birimen kórisip, amandasyp, kishiler úlkenderge sálem bere barady. Syılyq jasap, qýantýǵa tyrysady.

Qazirgi tańda buqara arasynda qoldaýǵa ıe bolǵan qorshaǵan ortaǵa qamqorlyqtyń taǵy bir nyshany - turmystyq zattardyń qaldyqtaryn kádege asyrý. Atap ótsek, osyndaı maqsatta Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetinde qajet emes zattardan jasalǵan buıymdarǵa arnalǵan erekshe kórme ótti. Mektepke deıingi jáne bastaýysh kafedrasy turmystyq zattardyń qaldyqtarynan jańa zat jasaý arqyly stýdentterdiń shyǵarmashylyǵyn damytý, pedagogıkalyq mamandyqtar stýdentteriniń ekologııalyq mádenıeti men kórkem shyǵarmashylyq salasyndaǵy kásibı quzirettilikterin qalyptastyrý maqsatynda uıymdastyrdy, dep habarlady oqý ordasynyń baspasóz qyzmetinen.Mektepke deıingi jáne bastaýysh kafedrasynyń meńgerýshisi Tursynaı Baınazarova: «Kórme ótkizý ıdeıasy stýdentterdi shabyttandyrdy. Búgin tamasha jumystarǵa kýá bolasyzdar. Qazylar alqasy osy jumystardyń arasynan eń úzdigin anyqtaıdy jáne ár atalym boıynsha marapattaıtyn bolamyz. Biz eńbekke baýlıtyn pánderde ǵana jańa zarttardy jasaýdy úıretetin bolsaq, endigi kezekte kez kelgen qyzyǵýshy jan arnaıy úıirmege qatysa alady. Jańa «Sheber qoldar» úıirmesin ashatyndyǵymyzdy habarlaımyz», dep, jastardyń qolónermen aınalysýyna shabyttandyratyn úıirme týraly súıinshi habaryn jetkizdi. Qııal júıriktigi men jańasha oılaý qabiletterin tanytýdy mindet dep tapqan pedagogıka jáne psıhologııa fakýlteti men «QazNur» gýmanıtarlyq kolldjiniń stýdentteri kórmege erekshe atsalysty. Óz mamandyqtary boıynsha kásibı ósýge sep bolatyn sharaǵa plastık bótelkelerden, qaqpaqtardan, lampalardan, gúlshoǵy oralǵan qaǵaz, lenta, karton, dısk syndy paıdalanylǵan zattardy qoldana otyryp jańa dúnıeler jasaǵan. Ár jumystyń ataýy, avtory kórsetilip, qazylar alqasyna usynyldy. «Bastaýysh bilim beretin mamandary óte jan-jaqty ári izdenimpaz bolý kerek. Bul salany tańdaǵan pedagogtar óte ámbebap maman dep aıtýǵa bolady. Muǵalim oqýshylarǵa tek qana árip tanytyp, esep shyǵartý ǵana emes, án de aıtqyzyp, sýret te saldyryp úıretedi. Sondyqtan da osyndaı sharalar arqyly kásibı damytýǵa úles qosamyz. Bizdiń aldymyzdan tálim alyp jatqan búgingi stýdenter erte balalardy qyzyqtyrýǵa, qolónermen aınalysýǵa, ushqyr oılaýǵa úıretetin sheberge aınalý kerek», deıdi qyryq jyldan astam pedagogıkalyq tájirıbesi bar ulaǵatty ustaz Tatıana Levchenko. «Kóńildi ferma», «Kıra toraı», «Altyn balyq» degen ataýlardy alǵan san alýan zattar kózdiń jaýyn alady. Balanyń oılaý qabiletin damytýǵa áser etetin, ońaı ári tez jasalatyn zattar kórnekilik qural retinde paıdalanýǵa da ábden bolady. Kórmege qoıylǵan zattardy ár toptyń belsendileri tanystyryp, qandaı zattardy qoldanǵandyqtaryna toqtalyp ótti. Tipti, týyndylaryn óleń joldarymen tanystyrǵan belsendi stýdentter óz mamandyqtaryn shyn yqylaspen tańdaǵandyqtaryn kórsetti. Kórmege qoıylǵan zattar ózindik ereksheligi, estetıkalyǵy, ekologııalyq qunydylyǵy, paıdanylǵan materıaldardyń ártúrliligi boıynsha sarapqa salynyp, eń úzdikteri anyqtaldy. Qorytyndysy boıynsha «Bastaýysh oqytý pedagogıkasy men ádistemesi» mamandyǵynyń 3-kýrs stýdentteri: Karına Shabdan, Ásel Ábilqaıyrova, Rýshana Sadyqovanyń jumystary Bas júldege ıe boldy. Al «Bastaýysh oqytý pedagogıkasy men ádistemesi mamandyǵynyń 4-kýrs stýdenti Nurbúbi Imardjanova, «Mektepke deıingi oqytý jáne tárbıeleý» mamandyǵynyń 3-kýrs stýdenti Nursulý Jaqybaı І oryn ıelense, «Mektepke deıingi oqytý jáne tárbıeleý» mamandyǵynyń 2 jáne 3-kýrs stýdentterinen 202, 302 toby jasaǵan jumystar ІІ orynǵa laıyq dep tanyldy. «Bastaýysh oqytý pedagogıkasy men ádistemesi» mamandyǵynyń 2 kýrs stýdentteri, ıaǵnı 205 top pen 2-kýrs stýdentteri Aıaýlym Saǵatjan, Anel Sultanbekova, Olga Shegaı ІІІ oryn aldy. «Biz sabaqta óz mamandyǵymyzǵa qatysty pánderdiń barlyǵyn ótemiz. Eńbekke baýlý páni boıynsha shyǵarmashylyq jumystarmen aınalysyp kelemiz. Osyndaı baıqaýǵa qatysqanymyzǵa qýanyshtymyz. Básekelese otyryp jaqsy nátıje shyǵara alamyz», deıdi pedagogıka jáne psıhologııa fakýltetiniń 2-kýrs stýdenti Erkejan Qaımollaeva. Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha úzdik jumystar Abaı atyndaǵy QazUPÝ-da ótetin kórmege aparylady. Bul tájirıbe almasýǵa, kásibı shyńdalýǵa múmkindik bereri sózsiz.     

Elimizdegi qazirgi tańdaǵy ekologııalyq máseleler oǵan ár adamnan bastap, azamattyq jáne túrli qoǵamdyq, saıası uıymdardyń ún qosýyn talap etedi. «Birlik» partııasy azamattyq sektor kúsh-jigerin ekologııalyq máselelerdi ózektendirýge jumyldyrmaq. Bul týraly elordada ótken «Birlik» saıası partııasy» qoǵamdyq birlestiginiń «Taza orta úshin!» atty pikirsaıys klýbynyń otyrysynda aıtyldy.  Otyrys barysynda qoǵamdyq uıym ókilderi ekologııa máselelerin jan-jaqty talqylady. Otyrysty ashqan «Birlik» partııasy tóraǵasynyń orynbasary B.Baıqadamov saıası uıymnyń mańyzdy mindetteriniń biri azamattyq sektordyń kúsh-jigerin ekologııalyq máselelerdi ózektendirýge, usynystar men usynymdar qarastyrýǵa baǵyttalatyn atap ótken. Sonymen qatar otyrys barysynda Memleket basshysy bastamashy bolǵan «Nurly jol» strategııalyq baǵdarlamasyn jáne 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý sharalaryna qoldaý kórsetý múmkinshilikteri talqyǵa tústi. Otyrysqa qatysýshylar atalǵan qujattardyń mazmunyn joǵary baǵalap, onda ekonomıkany, áleýmettik salany, ǵylym men bilimdi damytýǵa basa nazar aýdarylǵanyn atap ótti. Atalǵan qujattarda Úkimettiń, óńirlik memlekettik qurylymdar men qoǵamdyq uıymdardyń qorshaǵan ortany tıimdi qorǵaýdaǵy, ónerkásiptik jáne aýyl sharýashylyǵy óndiristerin ǵylymı-tehnıkalyq ekologııalandyrýdaǵy is-qımyldary da kórsetilgen. Pikirsaıys klýbyna qatysýshylar bul jumystardy turaqty negizde jalǵastyrý jáne birlesken is-qımyl josparyn ázirleý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi.

Sońǵy jyldary energııa jáne tabıǵı resýrstardy únemdeýge úndeıtin álem boıynsha keńinen qanat jaıǵan aktsııa - «Jer saǵaty» degen ataýǵa ıe. Aktsııany ótkizýdegi maqsat - álem jurtshylyǵynyń nazaryn klımattyń jahandyq ózgerý problemasyna aýdarý. Qazaqstan da osy  halyqaralyq sharadan tys qalmaı, «Jer saǵaty» aktsııasyna qosylady. Qazaqstan ǵalamshardy qutqarý úshin 60 mınýt qarańǵylyqqa  oranady - eldiń júzge tarta qalasy bıylǵy jyly «Jer saǵaty» halyqaralyq aktsııasyn qoldaıdy. Búgin búkil álem saǵat 20:30-da jaryqty, elektr prıborlaryn jáne ǵımarattardy jaryqtandyrýdy óshiredi. Bir saǵat boıy elordalyq Báıterek, «Astana opera» teatry jáne Kóktóbedegi telemunara sııaqty sáýlettik ǵımarattarda jaryq óshiriledi. Búkil elde bul kezde buqaralyq sharalar ótedi. Aldyn ala esepterge qaraǵanda, aktsııaǵa mıllıonǵa tarta qazaqstandyqtar qatysady. Ekologııalyq fleshmobty bizdiń el segiz jyl boıy qatarynan qoldap keledi. Bul shara alǵash ret 2007 jyly ótkizilgen bolatyn, buǵan Búkilálemdik tumsa tabıǵat qory bastamashy boldy. Sóıtip, bul uıym jurtshylyq nazaryn klımattyń ózgerýi problemalaryna aýdarýdy kózdeıdi.      

«Jer saǵaty» dúnıejúzilik ekologııalyq aktsııasyna eldiń bas qalasy - Astana qatysty. Bul týraly qalalyq ákimdiktiń baspasóz qyzmetinen habarlady. Barsha álemde mıllıardtaǵan adam planetamyzdyń bolashaǵyna nemquraıly qaramaýdyń belgisi retinde óz úıleri men páterlerinde jaryq pen elektr quraldaryn bir saǵatqa óshirdi. Sonymen qatar, basty obektiler men týrıstik kórikti jerlerde de jaryq sóndirildi.Astanada saǵat 20.30 - 21.30 aralyǵynda 300 astam ǵımarattyń syrtqy jaryqtandyrylýy toqtatyldy, sonyń ishinde «Báıterek» monýmentinde, «Han Shatyr» oıyn-saýyq ortalyǵynda, Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda, «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynda.Sharaǵa «Qazaqstan» sport kesheni, «Astana Arena» stadıony, «Alaý» muz aıdyn saraıy, «Barys Arena» sııaqty sporttyq nysandar da qosyldy. M. Gorkıı atyndaǵy memlekettik akademııalyq orys drama teatry, Elordalyq tsırk, Q. Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatry, «Jastar» saraıy, Qýyrshaq teatry men «Naz» bı teatry da aktsııaǵa qoldaý kórsetti.«Jer saǵaty» - Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qorynyń (WWF) barsha álemde júzdegen memleketti qamtyǵan jáne tabıǵatty saqtaýdyń, planetamyzdyń shekteýli resýrstaryna qamqor bolýdyń belgisi bolyp tabylatyn aýqymdy aktsııasy. Ótken jyly aktsııaǵa 172 memleket pen 2 mıllıardtan astam adam qatysqan.Bıyl elimizde «Jer saǵaty» 16 sáýir - 16 mamyr aralyǵynda ótetin «Ulttyq orman otyrǵyzý kúni» respýblıkalyq aktsııasynyń qamqorlyǵymen uıymdastyryldy. Aktsııaǵa Qazaqstannan 80 qala qatysty. Elorda atalǵan halyqaralyq sharany birneshe jyldan beri qoldap keledi.Aktsııa qoǵam nazary balamaly energııa kózderin paıdalanýǵa baǵyttalǵan «EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesi qarsańynda asa mańyzdy bolyp tabylady. Memleket energııa únemdegish tehnologııalardy paıdalanyp, «jasyl ekonomıkany» damytýda, osy maqsatta jasalǵan alǵashqy qadam - resýrstardy paıdalanýdy ońtaılandyrý jáne tabıǵat qorǵaý qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý, sondaı-aq, «jasyl» ınfraqurylymdy qurý.

El jastary da Qazaqstandaǵy ekologııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatyna óz úlesterin qosýǵa tyrysyp baǵýda. Osy turǵyda, Qazaqstanda jastar arasynda «Water in aul» atty ekologııalyq joba qolǵa alynady. Bul týraly Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetinde "Jenskıı lých" qoǵamdyq birlestiginiń dırektory Oksana Volkova-Mıhalskaıa málim etti.«Granttyq baǵdarlamanyń aıasynda «Jenskıı lých» birlestigi jastar arasynda úlken ekologııalyq jobany bastady: jastar úshin úlken «Water in aul» atty respýblıkalyq baıqaý ótkiziledi. Ol jastardyń oılap tapqan sý únemdeý tehnologııalaryn aýyldyq jerlerge engizýge baǵyttalyp otyr. Bul joba qarapaıym halyqty sý únemdeýge qatysty jasalyp jatqan istermen tanystyrý úshin de taptyrmaıtyn joba», - dep atap ótti O. Volkova-Mıhalskaıa. Onyń sózi boıynsha, baıqaýǵa 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastar qatysa alady. «Biz jas býynǵa basymdyq beremiz. Olardyń jańa tehnologııalarǵa degen beıimin eskerý qajet», - dedi ol. Baıqaý tórt atalym boıynsha ótpek. Birinshisi - «jasyl» bıznes joba. Onda jas býyn 1,3 mln. teńge kóleminde grant utyp, aýyldyq jerlerde sý únemdegish tehnologııalardy ornatý boıynsha óziniń bıznesin asha alady. Baıqaýdyń ekinshi baǵyty bilim berý mekemelerde jáne áleýmettik nysandarǵa «jasyl» tehnologııalardy engizýge baǵyttalǵan. Grant kólemi - 300 myń teńgeni quraıdy. «Úshinshisi - bilim berý jobasy. Onyń qarjylyq kólemi - 150 myń teńge. Ol grant aıasynda jastar sý únemdegish nysandardyń maketterin jasaı alady. Tórtinshisi - «QR balalar úıindegi jasyl tehnologııalar» jobasy. ıAǵnı ol jetimder úıiniń balalaryna arnalǵan «jasyl» tehnologııalar boıynsha», - dep atap ótti O. Volkova-Mıhalskaıa. «Water in aul» baıqaýynyń aqtyq syny Astanada mamyr aıynda ótpek. Baıqaýdyń basty áleýmettik demeýshisi - Qazaqstannyń eriktiler alıansy.

Sońǵy jyldary Qazaqstannyń ekologııalyq salada halyqaralyq yntymaqtastyq ornatýy, álemge tanylýy baıqalady.   N.Nazarbaev málim etkendeı, «National Geographic Qazaqstan» - ana tilimizdiń halyqaralyq deńgeıdegi taǵy bir jetistigi.Álemge áıgili «National Geographic Qazaqstan» jýrnalynyń qazaq tilindegi alǵashqy sany jaryqqa shyqty. Elimizde memlekettik tilde taralatyn tuńǵysh sheteldik basylymnyń alǵashqy sanynda Elbasy N. Nazarbaevtyń quttyqtaýy jarııalanǵan.  Bedeldi baspa brendi Orta Azııaǵa alǵash ret qadam basyp, sonyń ishinde Qazaqstanda qazaq tilinde jarııalanyp otyr. Alǵashqy sannyń birinshi betinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń quttyqtaý haty jarııalanǵan. Onda Elbasy: «Men álemge áıgili basylymnyń Qazaq jerinde, qazaq tilinde jaryq kórýin ana tilimizdiń halyqaralyq deńgeıdegi taǵy bir jetistigi dep baǵalaımyn», - dep atap ótedi. Sondaı-aq, Memleket basshysy Uly daladaǵy aıshyqty tabıǵat pen shejireli tarıhty, keń baıtaq Qazaqstannyń týrıstik áleýetin dáıekti derektermen baıandap, álem jurtyna jan-jaqty nasıhattaý - eńseli eldiktiń belgisi ekenin aıtady. Búgingi kúni osynaý ǵylymı-tanymdyq geografııalyq jýrnalyn respýblıkamyzdyń barlyq óńirlerindegi gazet-jýrnal satatyn dúńgirshikterinen tabýǵa bolady. Bedeldi baspany shyǵarýshylardyń aıtýynsha, jýrnaldyń basty maqsaty - Qazaq eliniń baǵa jatpes ári qaıtalanbas baı tabıǵatyn, janýarlar dúnıesi men ósimdikter álemin nasıhattaý, sondaı-aq otandyq ǵalymdar men zertteýshilerdi jan-jaqty qoldaý. Budan bólek, jýrnal aǵymdaǵy jyly birqatar ekspedıtsııalar uıymdastyryp, fotokórmeler ótkizýdi de josparlaıdy. «Qazaqstannyń ǵajaıyp, sulý tabıǵatyn ataǵy jer jarǵan fotograftardyń kózimen álemge kórsetý, eldiń tarıhyn, arheologııalyq qazba jańalyqtaryn memlekettik tilde taratý - bul aýqymdy josparymyzdyń azǵana bóligi. Jýrnal óziniń alǵashqy sanynan-aq, elimizdegi ekologııalyq problemalarǵa, sonyń ishinde Aral teńiziniń tartylýyna qatysty máselelerge jurtshylyqtyń nazaryn aýdarady. «Aral taǵdyry - adam taǵdyry» dep atalatyn maqalada ǵalamsharymyzdyń eń úlken sý qoımasy, Ortalyq Azııanyń mańyzdy strategııalyq nysany - Aral teńiziniń búgingi jaı-kúıi baıandalǵan», - delingen baspasóz baıanynda. Aıta keteıik, «National Geographic» geografııalyq qaýymdastyǵy 1888 jyldyń qańtarynda qurylyp, álemdegi eń iri kommertsııalyq uıymǵa aınalǵan bolatyn. Geografııalyq bilim men ǵylymdy nasıhattap, taratý maqsatynda qurylǵan uıymǵa alty aı ótkende, 1888 jyldyń qazanynda álemdik jýrnal alǵash ret jaryq kórdi. Onyń jahandyq mıssııasy - ǵylymı, bilim jáne qorshaǵan ortany qorǵaý baǵdarlamalaryna qoldaý bildirý boldy. Qaýymdastyq osy baǵytta 9000-nan astam jobany qarjylandyrǵan. National Geographic álemniń 38 tilinde shyǵatyn jýrnaldan bólek kitaptar basyp, telebaǵdarlamalar men fılmder túsirip taratady. Osylaısha, 128 jyldan beri óz dástúrin qalyptastyrǵan bedeldi basylym, saıasattan basqanyń barlyǵyn qaýzaıdy. Búgingi tańda jýrnal álemniń 80 memleketine taralady. «National Geographic» qaýymdastyǵynyń qamtıtyn aýdıtorııasy 600 mıllıon adamnan asady. Jýrnaldyń árbir sany mıllıondaǵan oqyrmandarǵa álemdik deńgeıdegi qaıtalanbas ári erekshe sapaly fotosýretter usynyp, adamzatty qorshaǵan ortany aıalaýǵa, izgilikke shaqyrady.

Dál osy aıtýly oqıǵaǵa - jýrnaldyń jaryq kórýine oraı QR Ulttyq mýzeıinde  Qazaqstan jáne AQSh ǵalymdarynyń qatysýymen kezdesý ótetini týraly aqparat «QazAqparat» HAA saıtynyń betinde aldyn ala jaryq kórgen. QR Ulttyq mýzeıinde naýryzdyń 30-y kúni saǵat 12.00-de «National Geographic Qazaqstan» jýrnalynyń jaryq kórýine oraı Qazaqstan jáne AQSh ǵalymdarynyń qatysýymen kezdesý ótedi, dep habarlaıdy Ulttyq mýzeıdiń aqparattyq-ımıdjdik qyzmeti. Kezdesýge eki dúrkin Pýlıtser syılyǵynyń ıegeri Pol Salopek pen tanymal AQSh ǵalymy Aleksandr Moen qatysady. P.Salopek - búkil álemdi jeti jyl ishinde jaıaý sharlap ótýdi maqsat etip kele jatqan zertteýshi, jıhangez-jazýshy. Sol sapary aıasynda ol qazir Qazaqstanǵa kelip jetti. Al, A.Moen «Out of Eden Walk», ıaǵnı «Edennen bastalǵan saıahat» nemese «Álemdik serýen» jáne «Genography» jobalaryna jetekshilik etip kele jatqan ǵalym. Sondaı-aq, sharaǵa antropologııa, arheologııa salasyndaǵy belgili qazaqstandyq ǵalymdar, jazýshylar men fotograftar qatysady. Kún tártibindegi basty másele - «National Geographic Qazaqstan» jýrnalynyń tuńǵysh ret qazaq tilinde jaryq kórýi jáne bedeldi basylym qozǵaıtyn taqyryptar. Sonymen qatar, geografııa, arheologııa, antropologııa salalaryndaǵy sońǵy jańalyqtar sóz etilmek. Aıta keteıik, «National Geographic» - álemdegi eń bedeldi qoǵamdyq uıymdardyń biri. Negizi HІH ǵasyrda qalanǵan uıymnyń menshigine birqatar telearna, jýrnal, baspa úıleri kiredi. «National Geographic-tiń» búginde 700 mıllıon aýdıtorııasy bar. 128 jylda qoǵamdyq uıym 11 000 grant bólip, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizdi. Basylym betindegi maqalalar shynaıy ári túbegeıli ǵylymı zertteýlerge negizdelgen. Búginde dúnıejúzi boıynsha jýrnal álemniń 38 tilinde shyǵarylyp, 80-nen astam elge taraıdy. «National Geographic» Ortalyq Azııada birinshi bolyp Qazaqstanda jaryq kórip otyr.

Qazaqstan - óziniń ekologııalyq máselelerine álemniń nazaryn aýdaryp, sol arqyly qorshaǵan ortany qorǵaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin jetkizýge tyrysyp júrgen el. Sonyń biri retinde
«Barsakelmes» ıÝNESKO-nyń dúnıejúzilik bıosferalyq qoryqtarynyń qataryna engenin aıta ketken jón.  ıÝNESKO-nyń «Adam jáne bıosfera» baǵdarlamasynyń halyqaralyq úılestirý keńesi (HÚK) bıosferalyq qoryqtardyń dúnıejúzilik jelisin 20 jańa qoryqpen tolyqtyrdy. Olardyń arasynda Aral teńizi basseıninde ornalasqan «Barsakelmes» qoryǵy bar.ıÝNESKO-nyń saıtynan habarlaǵandaı, 1970-shy jyldardyń basynda qurylǵan «Adam jáne bıosfera» baǵdarlamasy adam men tabıǵattyń ózara yqpaldastyǵyn jahandyq ońtaılandyrýǵa baǵyttalǵan ǵylymı úkimetaralyq joba bolyp tabylady. «Bıosferalyq qoryqtardyń dúnıejúzilik jelisi jyl saıyn quramyna ıÝNESKO-ǵa múshe 34 memlekettiń ókili bar baǵdarlamanyń Halyqaralyq úılestirý keńesiniń sheshimi boıynsha tolyqtyrylady», - delingen habarlamada. Uıymnyń atap ótýinshe, Barsakelmes bıosferalyq qoryǵy (Qazaqstan) Saharadan Gobıge deıin jalǵasatyn shóleıtti beldeýdiń qaq ortasynda, Aral teńiziniń basseıninde ornalasqan. «Aral teńiziniń aımaǵy shóldi batpaq júıeleri men jyl qustarynyń mıgratsııalyq baǵyttaryn saqtap qalý úshin mańyzdy aımaq bolyp tabylady. Qoryq Aral teńiziniń bıoalýantúrliligin saqtaý isinde basty ról atqarady. Atap ótkende, munda 2 myńǵa jýyq omyrtqasyzdar, sútqorektilerdiń 30 túri, qustardyń 178 túri jáne reptılııalardyń 20 túri bar. Qoryqtyń aýmaǵynda sondaı-aq qazaq kóshpendileriniń kóne Jibek jolynda ornalasqan tórt ortaǵasyrlyq ortalyǵy ornalasqan», - delingen habarlamada.

«QazAqparat» HAA saıtynda jaryq kórgen materıaldarda ekologııalyq máselelerdi sheshý jolynda shetelderde júzege asyrylyp jatqan dúnıeler de kórinis tapqan. Máselen,
Norvegııa taıaý 15 jylda avtokólikten tolyǵymen bas tartyp, velosıpedke kóshpekshi.El úkimeti jańa velojolaqtar jelisin salýǵa 1 mlrd dollar jumsamaq, dep jazady Fast Company. Norvegııa úkimeti 2030 jylǵa qaraı el turǵyndarynyń menshigindegi kólikter sanynyń ósýin shektemek. 2019 jyly Oslo ortalyǵynda avtokólikterdiń júrýine tyıym salynady. Kólikterdi azaıtý strategııasynyń bir bóligi - quny 1 mlrd dollar turatyn velo joldar salý. Eki jolaqty velo jol eldegi iri toǵyz qalanyń ortalyqtaryn qala sheti men oǵan jaqyn kentter arasyn jalǵaıdy. Jol «qala mańyndaǵy kentter turǵyndaryn kóptep tartýy tıis, óıtkeni biz olar mashınadan velosıpedke kóshedi dep kózdep otyrmyz», deıdi Norveg qoǵamdyq joldar bsqarmasy janyndaǵy velosıpedtendirýge kóshýdiń ulttyq úılestirýshisi Marıt Espeland. Norveg halqy kórshi Danııa men Shvetsııa turǵyndaryna qaraǵanda velosıpedti az paıdalanady. Ásirese qala ortalyǵynan qashyq turatyndar osyǵan úırengen, óıtkeni aralyq shalǵaı ári kópshilik eki dóńgelekti kólikpen júrýge kúle qaraıdy. Velo joldar norvegtik bıliktiń aýaǵa kómirtektiń taralýyn joıý jáne ishten janý qozǵaltqyshtary bar kólikterdi azaıtý jónindegi úlken jobasynyń bir bólshegi ǵana. 2030 jyldarǵa qaraı Norvegııa aýaǵa zııandy bólshekterdi taratýdy azaıtýdy 40%, 2050 jyldarǵa qaraı - 100%-ǵa jetkizbek. Taıaý bes jylda eldegi barlyq qoǵamdyq kólik elektrmen júrýi tıis, alty jyl ishinde barlyq taksı toqpen qýat alatyn túrlerine kóshiriledi. Sondyqtan elde elektromobıl jasaýshylarǵa ásirese toqpen júretin avtobýs jasaýshylarǵa jeńildik berilgen.  

Qorshaǵan ortany óndiristik zalaldardan qorǵaý

Ókinishke oraı, elimizde qorshaǵan ortany qorǵaý máselesin nazarynan tys qaldyryp, oǵan zardabyn tıgizip otyrǵan ónidiris oshaqtary da az bolmaı otyr. Demek, olar ekologııalyq máselege nemquraıly qaraǵany úshin jazasyz qaldyrylmaýy tıis.  Bul máselege «QazAqparat» HAA saıtynda barynsha kóterildi. Máselen, Qaraǵandy oblysynda tabıǵatty qorǵaý zańnamasyn buzǵany úshin 4 kásiporynnan 12 mln teńge óndirip alyndy. Bul týraly óńir prokýratýrasynyń baspasóz qyzmeti habarlady.  «Tabıǵatty qorǵaý zańnamasynyń saqtalýyn taldaý kezinde qadaǵalaý organy «SatKomir» taý-ken kompanııasy» AQ, «Aqnar qus fabrıkasy» JShS, «Saryarqa áýejaıy» AQ jáne «K.Marks atyndaǵy qus fabrıkasy» JShS qorshaǵan ortaǵa belgilengen lımıtten joǵary kólemde lastaýshy zattar tastaǵanyn anyqtady. Buqar jyraý aýdany prokýratýrasynyń shyǵynyn óndirip alý maqsatynda Qaraǵandy oblysy ekologııa departamentiniń atyna zańdylyqty buzýdy joıý týraly usynym engizildi», - delingen habarlamada.Prokýrorlyq den qoıý aktisin qaraý nátıjesi boıynsha 2016 jylǵy qańtardyń ortasynda memlekettik bıýdjetke 12 mln teńge óndirip alyndy.

Sondaı-aq BQO-da qorshaǵan ortany lastaǵany úshin úsh mekeme aıyppul tóleıtin boldy.Shyńǵyrlaý aýdany prokýratýrasy tabıǵat qorǵaý zańnamasynyń oryndalýyn tekserý barysynda kommýnaldyq sarqyndy sýlardy shyǵarýmen aınalysatyn úsh mekemeniń kir sýdy jerge tógip, qorshaǵan ortany lastaǵandyǵyn anyqtady. BQO prokýratýrasynyń baspasóz qyzmetinen túsken málimetke qaraǵanda, kásiporyndar tıisti ekologııalyq ruqsatsyz qyzmet kórsetken. Zańbuzýshylyqtardy joıý jónindegi usynystardyń nátıjesi boıynsha memleketke 470 381 teńge kóleminde shyǵyn qaıtaryldy, kásipkerler ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Oǵan qosa jergilikti atqarýshy organdar kommýnaldyq qaldyqtardy qabyldaıtyn qarapaıym aǵyzý pýnktin qoldanysqa bergen. Prokýrorlyq yqpal etý sharalary nátıjesinde aýdannyń úsh jyl boıy sheshilmegen ekologııalyq máselesi retke keltirildi. 

Sonymen qatar 2016 jyly osy óńirdegi Berezovka, Bestaý aýylynyń turǵyndary kóshirilip, olardy kóshirý máselesi tolyǵymen aıaqtalady. Bul týraly QR Prezıdenti janyndaǵy Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetindegi brıfıngte Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev málim etti. «Berezovka jáne Bestaý eldi mekenderi týraly qysqasha aqparat berer bolsam, jalpy, 454 úıdi kóshirý qajet. Sonyń ishinde 423-i - Berezovka aýylynda, qalǵany Bestaý eldi mekeninde turady. Qazirgi ýaqytta Energetıka mınıstrligi qabyldaǵan josparǵa sáıkes birinshi kezeń aıaqtaldy. Soǵan sáıkes 82 otbasy Aqsaı qalasynda kópqabatty 128 páterli eki úıge kóshirildi. Bul jumystar júıeli túrde óz jalǵasyn tabýda. 2016 jyly Berezovka, Bestaý aýyldarynyń turǵyndaryn kóshirý máselesi tolyǵymen aıaqtalady», - dedi N.Noǵaev.   Eske salaıyq, bul aýyldarda ekologııalyq normalardyń saqtalmaýy saldarynan adamdardyń ýlanýy oryn alǵan edi.

Batys óńirde ekologııa zańdylyǵyn buzýshylyq munymen de tyıylmaı otyr. Osyndaı jaýapsyzdyǵy, ıaǵnı ekologııa zańdylyǵyn buzǵany úshin jalpy 9,6 mlrd. astam teńge óndirilgen.BQO prokýrorynyń orynbasary Halıdolla Dáýeshevtiń aıtýynsha, ótken jyly qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵat kózderin tıimdi paıdalaný baǵytynda 65 tekserý júrgizilip, sonyń nátıjesinde 1027 zańbuzýshylyq anyqtalyp, ony joıý úshin 125 prokýrorlyq qadaǵalaý aktisi engizildi. Sotqa deıingi biryńǵaı tizilimde 6 qylmystyq is tirkeldi. Qadaǵalaý aktisi negizinde, mysaly, shıki gazdy qalyptan tys jaǵyp, ekologııa zańdylyǵyn buzǵany úshin «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng b.v.» kompanııasy fılıalynan sot tártibimen 7,2 mlrd. teńge óndirildi. Óndiris, sonyń ishinde munaı qaldyqtarymen qorshaǵan ortany lastaý áreketterine tosqaýyl qoıýǵa erekshe kóńil bólinýde. Aıtalyq, ótken jyly munaı qaldyqtaryn Zelenov aýdany aýmaǵynda zańsyz ornalastyrǵan «Munaıavtotrans» JShS sot sheshimimen sol jer telimin óńdeýge májbúr boldy. Sol sekildi «Ýral Oıl end Gaz» JShS da Zelenov aýdany aýmaǵynda ózderi lastaǵan jerdi tazalaý jumystaryn júrgizdi. Aýyl sharýashylyǵy jerlerine munaı qaldyqtaryn tógip, qorshaǵan ortaǵa 150 mln. astam teńge zalal keltirgeni úshin «Grın Aqsaı» JShS basshylaryna aıyptaý úkimi shyǵaryldy. «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng b.v.» kompanııasy fılıalynyń 6 merdigerlik uıymy qyzmetin teksergen kezde qaýipti hımııalyq zattardy zańsyz paıdalaný, hımııalyq ónerkásip qaldyqtaryn joıýǵa zańsyz berý sekildi derekter belgili boldy. Qadaǵalaý aktileri nátıjesinde atalǵan kásiporyndarǵa 3 mln. teńge ákimshilik aıyppul salyndy.   

BQO prokýratýrasynyń habarlaýynsha, Oral men Aqsaı qalalary tóńireginde munaı qaldyqtary tógilgeni anyqtalyp otyr.Oblys aýmaǵy men Oral qalasy tóńireginde ýly munaı qaldyqtaryn zańsyz ornalastyrý derekteri taǵy da anyqtalyp otyr. BQO prokýratýrasynyń baspasóz qyzmetinen túsken málimetke qaraǵanda, 2015 jylǵy qarashada Bórli aýdany aýmaǵyndaǵy aýyl sharýashylyǵy jerlerine munaı qaldyqtaryn tógý derekteri boıynsha «Grın Aqsaı» JShS basshylaryna (D.Sahym men E.Baqtııar) sot úkimi shyǵarylǵan bolatyn. Soǵan qaramastan, atalǵan seriktestik qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizetin munaı qaldyqtaryn taǵy da tókken. Bıylǵy 25 qańtarda prokýratýra «Grın Aqsaı» JShS-nyń «San Drıllıng» kompanııasynan shyǵarǵan munaı qaldyqtaryn Aqsaı qalasyndaǵy «Isolation and Construction Services» JShS óndiristik bazasy aýmaǵyna aparyp, zańsyz ornalastyrǵandyǵyn anyqtady. Qazirgi kezde bul derek boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldary júrgizilýde. Budan basqa 11 aqpan kúni turmystyq qatty qaldyqtar polıgony aýmaǵynda munaı qaldyqtaryn zańsyz ornalastyrý deregi boıynsha QR QK 325-baby 1-bólimine sáıkes sotqa deıingi tergeý óndirisi bastaldy. «Eko plıýs» JShS-nyń senimdi basqarýyndaǵy bul polıgonda munaı qaldyqtaryna uqsas zattar úlgileri anyqtalyp, alyndy. Sonymen qatar Oral qalasy mańyndaǵy «Batys Eko ortalyǵy» JShS-nyń senimdi basqarýyndaǵy zııandy qaldyqtar polıgonyna taǵy da «Grın Aqsaı» JShS kólik quraldarynyń «Rostosha» kenishinen munaı qaldyqtaryn tasyǵany belgili boldy. Kúni búgin alynǵan úlgiler boıynsha keshendi sot-ekologııalyq saraptama taǵaıyndalyp, tergeý júrgizilýde.

Atalǵan óńirde ekologııa zańyn buzǵan munaı kompanııasynan memleketke 526,3 mln teńge óndirildi. BQO mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq soty oblystyq ekologııa departamentiniń talap-aryzy boıynsha «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng b.v.» kompanııasynan 526,3 mln astam teńge zalaldy óndirý týraly isti qarap, sheshim shyǵardy.BQO sotynyń baspasóz qyzmetinen túsken málimetke qaraǵanda, atalmysh departament ótken jyly 1 qańtardan 31 shildege deıin jospardan tys tekserý júrgizgen kezde «QPO b.v.» kompanııasynyń gaz jaǵý kezinde aýaǵa las qaldyqtardy shyǵarǵanyn anyqtaǵan. Onyń kólemi 43,8 tonna. Osyǵan baılanysty kompanııa normadan tys jáne ózdiginen jasaǵan emıssııa úshin 10 ese kólemdegi tólemaqyny óz erkimen tólegen. Alaıda bul qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldy óteý jaýapkershiliginen bosatpaıdy. Osyny eskergen sot departament talap-aryzyn qanaǵattandyrdy. Sot sheshimi kúshine enip, atalǵan kompanııadan memleket paıdasyna 526 352 686 teńge tolyq óndirildi. 

     
Al Pavlodar oblysynda atmosferaǵa taralatyn zııandy zattardyń jalpy kólemi tómendedi. Bul týraly Pavlodar oblysynyń ákimi Qanat Bozymbaev aıtty. «Pavlodar oblysy ındýstrııasy damyǵan óndiristik aımaq. Sondyqtan biz úshin ekologııalyq problemalardy sheshý máselesi basty orynda. 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha atmosferaǵa taralatyn zııandy zattardyń jalpy kólemi 8 paıyzǵa tómendedi. Qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyna monıtorıng júrgizý boıynsha arnaıy baǵdarlama júzege asyrylyp keledi»,-dep toqtaldy oblys ákimi Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetindegi baspasóz máslıhatynda. Onyń sózine qaraǵanda, aýaǵa zııandy zattary taralatyn 9 óndiristik kásiporynnyń sanıtarlyq-qorǵaý aımaqtarynda tekseris júrgizildi. «Nátıjesinde, lastaný kórsetkishi mólsherli baqylaý deńgeıinen asqan úsh kásiporynǵa tıisti sharalar qoldanyldy. Oblystyń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasynyń aıasynda ekologııalyq tehnologııalar jónindegi quzyrettelikter ortalyǵy quryldy. Tabıǵatty qorǵaý sharalaryn júzege asyrý jumysy únemi baqylaýda. Ótken jyly óndiristik kásiporyndar osy maqsattarǵa 15mlrd. teńgege jýyq qarajat bóldi. Bıýdjettik qarajattyń esebinen 1,2 mlrd. teńge jumsalǵan 16 is-shara atqaryldy»,-dedi Q. Bozymbaev.

Shyǵys óńirimiz - Óskemende aýaǵa berıllıı shoǵyrynyń taralýy tirkelmedi.«Kazgıdromet» RMK-nyń ShQO-daǵy fılıalynyń habarlaýynsha, 2016 jyly 22 naýryzda Óskemendegi Delegatskaıa 28 mekenjaıy boıynsha táýligine eki márte - saǵat 12:55-te jáne saǵat 14:20-da jyljymaly shaǵyn ámbebap gazanalızatordy paıdalana otyryp qosymsha aýa synamasy alynǵan.Synama qorytyndysynda, «qol» ádisimen anyqtalatyn qospalardyń joǵary-bir rettik uıǵaryndy sheginen asyp ketýi tirkelmegen. Kúshálanyń (myshıak)  jáne onyń organıkalyq emes qosyndylary jáne formaldegıdtiń mólsheri anyqtalý deńgeıinen tómen. Aýada berıllıı shoǵyry tirkelmedi, dep habarlaıdy óńirlik aqparattyq ortalyq. Eske sala ketsek, 22 naýryzǵa qaraǵan túni Úlbi metallýrgııa zaýytynyń qoımalyq ǵımarattarynyń biriniń shatyry órtengen. Órt sóndirýshiler 12 saǵat boıy órtti sóndirdi. Berılıı óndirisi qoımasynyń 300 sharshy metr shatyry órtten zardap shekti.   

Óndirister zııany demekshi, elimizde jyl saıyn aýanyń lastanýynan 5,5 mln adam kóz jumady eken. Bul týraly Amerıkanyń Ǵylymdy ilgeriletý jónindegi qaýymdastyǵynyń jıynynda jarııalanǵan esepte aıtyldy.Zaýyt, kólik, elektrstansalary jáne kómir jaǵýdan bólingen ýly shań-tozań júrek aýrýyna jáne ókpe obyryna shaldyqtyrady. Aýanyń lastanýy saldarynan qurban bolǵandar tamaqtaný, esirtki qoldaný taǵy da basqa da qaterlerden kóz jumǵandardan kóp. Bul zertteý barysynda anyqtalǵan. Aýanyń lastanýynyń qurbandarynyń teń jartysyna jýyǵy Qytaı men Úndistanda tirkelgen. Vashıngtonda óz zertteýlerin jarııa etken ǵalymdar Qytaı men Úndistanǵa aýaǵa ýly zattardy taratpaý úshin jańa tehnologııalardy paıdalanýǵa shaqyrdy. 

El azamattarynyń ekologııalyq ahýalǵa alańdaýshylyq bildirýine oraı ishki ister mınıstriniń orynbasary V.Bojko «Antıgeptıl» belsendilerine ekologııalyq ahýaldy sáıkesinshe qyzmetterden anyqtaýǵa keńes berdi. «Proton» zymyranynyń qulaýyna baılanysty ekologııalyq ahýaldy sáıkesinshe qyzmetterden anyqtap bilý qajet dedi ol Tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardy joıý jónindegi vedomstvoaralyq memlekettik komıssııanyń otyrysy aıasynda BAQ ókilderine bergen suhbatynda. «Mán-maǵynasyz boljam jasap, túrli usynystar jasaýdyń esh qajeti joq degim keledi. Odan da bizdiń ekologııalyq qyzmetterge júginińizder. Olar oǵan baılanysty tolyq jaıtty aıtyp beredi», -  dedi ol. Buǵan deıin «Antıgeptıl» qozǵalysynyń belsendileri Vladımır Bojkoǵa «Proton» qulaǵan jerde ómir súrýge keńes bergen edi. Olardyń paıymynsha, Іshki ister mınıstriniń orynbasary sol arqyly atalǵan aımaqtaǵy ekologııa ómir súrýge qaýipsiz ekendigin dáleldeýi tıis. «Men «dıvandyq» dep ataıtyn jekelegen adamdardyń, sarapshylardyń dórekeligi ári ádepsizdigi meniń kóńilime qaıaý túsiredi», - dedi ol.  

Túıin

«QazAqparat» HAA saıtynda jaryq kórgen materıaldarǵa jasaǵan sholýymyz kórsetkendeı, Qazaqstan ekologııasynda nazar aýdararlyq máseleler jeterlik. Memleketaralyq daý týǵyzyp júrgen Kaspııdiń lastanýy men Qazaqstannyń injý-marjany sanalǵan Araldyń tartylýy, Almaty qalasynyń ekologııalyq ahýalynyń jyldan-jylǵa nasharlap bara jatqany árıne, ár azamattyń kóńilin alańdatady. Sol sebepti, bul máselelerge Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń árdaıym jete kóńil bólýi zańdy. Osy baǵytta júzege asyrylyp jatqan tıisti sharalar men áreketter qolǵa alynýda.

Halyqtyń saýlyǵy ekologııalyq máselemen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, ony eskerý asa mańyzdy. Desek te, joǵaryda aıtylǵan materıaldardan baıqaǵanymyzdaı, halyqty senbilikterge jumyldyrýdan ózge, ásirese, jas urpaqtyń boıynda týǵan tabıǵatqa degen súıispenshilik sezimin oıatatyn sharalarǵa tarta túsý qajet. Sonymen qosa, aýany zııandy shyǵaryndylarymen lastaıtyn óndiris oshaqtarynyń jaýapkershiligin arttyrýda da jumystar atqarylýy tıis. Al tabıǵaty - kemel, ózen-kólderi - kórkem, pań taýlary - kerbez elimizdiń ósimdikteri men jan-janýarlar dúnıesin qorǵaý isi budan ári de jetildirilip, jalǵasyn taba berýi tıis.