Shoqan Ýálıhanovtyń armany
ASTANA. QazAqparat - 10 sáýirde Kóshen-Toǵan mekeninde qazirgi fantastıkalyq jetistikterge jetý zamanynda da ǵulama isteri men áreketteri umytylmaǵan qazaq halqynyń ǵulama uly Shoqan Shyńǵyshanuly Ýálıhanovtyń dúnıeden ótkenine 150 jyl toldy, dep eske alady Memlekettik basqarý akademııasy dıplomatııa ınstıtýtynyń dırektory Іlııas Qozybaev «Aıqyn» gazetinde.
«Shoqannyń tulǵalyq bolmysy, «aqqan juldyzdyń» (obrazdy túrde Shoqandy osylaı shyǵystanýshy Nıkolaı Ivanovıch Veselovskıı men jazýshy Sábıt Muqanov ataǵan) rýhanı izi ózinen keıingi urpaqtarǵa qyzmet etip kele jatqan qazaqtyń «segiz qyrly» metaforasyna saı keledi.
Qazir de «Ýálıhanovtyń qaı daryny erekshe?» degen pikirtalastar tolastar emes: álde ol gýmanıtarlyq ilimniń entsıklopedııalyq tanymy mol iri ǵalym ba, álde zerek tyńshy ma, sheber dıplomat pen saıasatshy ma, qaıtalanbas qoǵam qaıratkeri, aǵartýshy, álde sóz sheberi me? Belgilisi - ol óz ýaqytynan erte týǵan, múmkindigi mol bolsa da, sonyń shaǵyn bóligin ǵana júzege asyrǵan.
Ǵulamalar da adamdar, olardy da qaıǵy, qasiret aınalyp ótpeıdi, oılaǵandaryn iske asyrýǵa úlgermeıdi. Osylaı Omby kadet korpýsynyń jas túlegi sanqıly qyzyqty saıahattardy ańsap, Azııada ashylmaǵan jerlerdi ashýǵa umtyldy. Armanyn oryndaý taǵdyryna jazylypty. Ol birneshe saıahat jasady, solardyń ishinde Qashǵarǵa jasaǵan saıahaty da bar.
Alaıda naýqasynyń órshýine baılanysty Ýálıhanov yzǵary súıekten ótetin Sankt-Peterbýrgten týǵan eline kóshýge májbúr boldy. 1862 jyly 14 qańtarda óziniń rýhanı jaqyn dosy - orystyń uly jazýshysy Fedor Mıhaılovıch Dostoevskııge jazǵan hatynda oı bólisip, aýa raıy jaıly Qashǵardan mańyzdy konsýldyń ornyn alǵysy keletinin, bolmaǵan jaǵdaıda saıasatpen aınalysatynyn aıtty. Sońǵy aıtqany - Atbasar okrýginiń aǵa sultany laýazymynyń saılaýyna qatysyp, «óz jerlesterine bilimdi sultan-bıleýshiniń olarǵa ne úshin qajet ekeniniń úlgisi» bolǵysy keldi. Shoqannyń dıplomatııalyq ónermen aınalysýǵa umtylysy oqyrmandy tańǵaldyrýy múmkin, degenmen, ol maqsatty túrde osy qyzmet salasyna ózin daıyndady. Bekitilgen dástúr boıynsha, sultannyń uly retinde jeti halyqtyń tilin bildi. Oqyǵan jyldary úlken shyǵystaný ádebıetteri qoryn ıgerdi, elimizge jaqyn aımaqtardy tereń oqydy. 1856 jyly general-gýbernatordyń adıýtanty bolǵan kezinde, syrtqy ister mınıstrliginiń tapsyrmasymen Qulja óńirine dıplomatııalyq saparyn iske asyrdy, nátıjesinde Qytaımen saýda qatynasy qalypqa keltirildi. Eki jyl ótisimen taǵy da Reseıdiń syrtqy saıası vedomstvosy men mınıstri A.Gorchakov ázirlegen sondaı jospar boıynsha Qashǵarǵa barady. Sapardyń qorytyndysynda syrtqy ister mınıstri patshanyń aldynda Ýálıhanovty óz vedomostvosyna jiberýin ótinedi. 1860 jyly mamyr aıynda kelisim berilip, is júzinde Shoqan ómiriniń sońyna deıin SІM Azııa departamentinde, zamanaýı tilmen aıtsaq, aımaq boıynsha jetekshi saraptamashy mindetin atqardy.
Biz biletindeı, endi Sh.Ýálıhanov Qashǵaryna dıplomatııalyq qyzmetker retinde óziniń izdenisterin jalǵastyrý úshin bara almaıtyn boldy. Alaıda, onyń kópjyldyq armanynyń birazyn óziniń Kadet korpýsynda birge oqyǵan jaqyn dosy Shahmardan Ibragımovqa (1840 - 1891) júzege asyrýǵa kómektesti. Shahmardan Ibragımov Shoqannyń ákesiniń hatshysy, Omby mektebiniń muǵalimi, Tashkenttegi general-gýbernatordyń janyndaǵy dıplomatııalyq tapsyrmalar boıynsha aýdarmashy jáne aǵa sheneýnigi, «Túrkistan ýálaıaty gazetiniń» redaktory qyzmetin atqardy. 1890 jyly Jıddadaǵy Reseı konsýly bolyp taǵaıyndaldy. Onyń Reseı syrtqy saıasat muraǵatyndaǵy jeke isinde, Ibragımov minsiz qyzmeti úshin segiz reseılik jáne shetel ordenderimen marapattalyp, joǵary azamattyq shen alǵany jazylǵan.
Qyryq jyl ótkesin osy estafetany Saýdtaǵy Keńes Odaǵynyń tótenshe ókili Názir Tórequlov qolyna aldy. Búgingi kúnderi Qazaqstannyń dıplomatııalyq ókildikteri bes qurlyqtaǵy 64 elde jemisti qyzmet etip, Shoqan Ýálıhanovtyń syrtqy álemmen kelisimde ómir súrý kerek degen ósıetin múltiksiz oryndaýda», - dep jazady basylym.
