Shoqan Ýálıhanov orys geografııa qoǵamynyń tolyq múshesi bolǵan

Shoqan Shyńǵysuly (1835-1865) - qazaqtyń uly ǵalymy, tarıhshy, folklorshy, etnograf, geograf, aǵartýshy, demokrat. Shyn aty - Muhammedhanafııa, ájesiniń bala kúninde "Shoqanym" dep erkeletip aıtýymen "Shoqan" atalyp ketken. Týǵan jeri - qazirgi Qostanaı oblysyndaǵy Qusmuryn kóliniń jaǵasy. Arǵy atasy qazaqtyń uly hany - Abylaı, Shoqan onyń shóberesi. Óz atasy Ýálı de han bolǵan. Al ákesi Shyńǵys Qazaqstanda handyq júıe joıylyp, aǵa sultandyqtyń engizilýine baılanysty, aǵa sultan laýazymyn ıelengen.

"Jeti jurttyń tilin bilýge tıisti" han tuqymy bolǵandyqtan, aýyl mektebinde oqyp, arabsha hat tanyǵan Shoqan arab, shaǵataı tilderin meńgeredi. Budan keıin ony ákesi sol kezde Sibirdegi eń tańdaýly oqý orny dep eseptelinetin Omby kadet korpýsyna beredi. Zerek te zerdeli Shoqan munda «eki-úsh jyldan keıin-aq óz klastastarynan ǵana emes, ózinen eki jas úlkenderdiń klasyndaǵylardy da basyp ozyp shyǵady» (G. N. Potanın). Ol osynda belgili shyǵystanýshy ǵalym I. N. Berezınniń tapsyrmasy boıynsha Toqtamys hannyń "Jarlyǵyna" taldaý jasaıdy. Bul onyń alǵashqy ǵylymı eńbegi edi. Jastyǵyna qaramaı, onyń bilimdarlyǵyn, ásirese, shyǵys ádebıeti men tarıhyn jaqsy biletindigin sol kezdegi orys ǵalymdary da joǵary baǵalap, moıyndaı bastaǵan bolatyn.

Kadet korpýsyn bitirgennen keıin Shoqan Batys Sibir general-gýbernatorynyń keńsesinde qaldyrylady. Ol 1855 jyly Uly júzdi Qoqan handyǵynyń yqpalynan shyǵaryp, Reseıge qosý baǵytynda jumys isteý úshin uıymdastyrylǵan ekspedıtsııaǵa qatysyp, Semeı, Aıagóz, Qapal arqyly Іle Alataýyna deıin keledi, Jońǵar qaqpasyna, Alakól, Tarbaǵataıǵa saıahat jasaıdy. Osy saparynda qazaq, qyrǵyz aýyz ádebıetiniń úlgilerin, tarıhy men etnografııasynyń materıaldaryn jınap alady. Bul eńbegin joǵary baǵalaǵan general G.H.Gasfort ony nagradaǵa usynady, áskerı laýazymy bir satyǵa joǵarylap, porýchık ataǵyn alady. Kelesi jyly M. M. Homentovskıı basqarǵan áskerı-ǵylymı ekspedıtsııaǵa qatysyp, qyrǵyz elin jete zerttep, Ystyqkól aımaǵynyń kartasyn jasasady. "Manas" jyryn jazyp alyp, Іle ózeniniń basyndaǵy Manas joryq jasady degen jerlerdi baryp kóredi. Sibir men Tıan-Shan aralyǵynda kóship júrgen qyrǵyzdar Alataýdyń avtohtondy ejelgi turǵyndary ekenin tarıhta tuńǵysh ret anyqtap beredi. Qyrǵyzdardyń kóne tarıhy jóninde jazǵan geograf K.Rıtterdiń, A. Gýmbolttiń, shyǵystanýshy ǵalymdar Shott pen Klaprottyń eńbekterine syn aıtady, tarıh, geografııa salasyndaǵy dańqy Peterbýrg ǵalymdaryna da jetip, jıyrmadan jańa asqan jas Shoqandy Orys Geografııa qoǵamynyń tolyq múshesi etip saılaıdy.

Shoqannyń Qashqarııaǵa sapary ǵalymdyq, aǵartýshylyq salasyndaǵy eńbeginiń jańa beleske kóterilýine jol ashty. Qoqan handyǵynyń Qashqardaǵy konsýly ári saıası rezıdentiniń kómegimen Qashqardyń ekonomıkalyq saıası qurylymyn zerttep, bul halyqtyń tarıhy men etnografııasynan kóptegen materıaldar jınaıdy. Qashqar saparynan "Alty shahardyń, ıaǵnı Qytaıdyń Nanlý provıntsııasynyń shyǵystaǵy alty qalasynyń jaıy" atty eńbegi dúnıege keledi. Bul Shyǵys Túrkistan halyqtarynyń tarıhyna, áleýmettik qurylysyna arnalyp, sol zaman ǵylymynyń bıik deńgeıinde jazylǵan álemdegi tuńǵysh zertteý jumysy edi. Uzamaı ol Germanııada, Anglııada jarııalanady.

Shoqan Shyńǵysuly Ýálıhanov qazaq mádenıeti men ádebıetiniń tarıhynda erekshe oryn alady. Asa daryndy qazaq halqynyń ǵalymy jáne aǵartýshynyń ómiri men qyzmeti erekshe tań qaldyrady. Óziniń qysqa ómiriniń ishinde ǵylym salasynda orasan zor tabystary sol kezdegi óziniń orys dostary men joldastaryn, orys ǵalymdaryn moıyndatty.

HІH ǵasyrda bizdiń otandyq ǵylym úshin Sh.Ýálıhanovtyń máni erekshe belgili bolǵandyǵy týraly akademık N.I.Veselovskıı bylaı dep jazdy: «...Shoqan Ýálıhanov shyǵystaný áleminiń ústinen quıryqty juldyzdaı jarq ete qaldy. Orystyń Shyǵysty zertteýshi ǵalymdarynyń bári de erekshe bir qubylys dep tanyp, odan túrik halyqtarynyń taǵdyry týraly uly jáne mańyzdy jańalyqtar ashýdy kútken edi. Biraq Shoqannyń mezgilsiz ólimi bizdiń bul úmitimizdi úzip ketti». Akademık N.I.Veselovskıı bul pikirinde Shoqannyń dara talanytty ǵalym bolǵanyn aıta otyryp, eger Shoqan kelte ǵumyr keshpegende budanda bıik belesterden kórinetin edi dep ókinish bildiredi.

Belgili ǵalym jáne saıahatshy P.P.Semenov-Tıan-Shanskıı Ýálıhanovty «ulttyq aımaqtardyń ishinde eń oqyǵan, bilimdi adamdardyń biri edi» dep baǵalaǵan.

Halyqtyq tárbıeniń jańa júıesin oılastyra otyryp, Shoqan eń aldymen jas óspirimderdi ǵylym men tehnıkanyń tabystarymen, dúnıe júzi mádenıetiniń baı qazynasymen tanystyra alatyndaı dinnen bólgen dúnıejúzilik bilimderdi engizýdi jaqtady. Qoǵamdyq qubylystardy ol aǵartýshylyq turǵydan túsindirdi. Óz halqyn Eýropa mádenıetinen úırenýge progreske shaqyrdy.

Ol óz eliniń oqý-aǵartýy men ǵylymyn damytý úshin kúresti. Qazaq halqynyń mádenıet pen ekonomıka salasynda artta qalýyna qatty qynjyla da qınala oı jiberip, halyq buqarasyn sol azaptan aryltý jolynda talmastan úlken jumys júrgizdi.

Qazaq handyǵynyń zamanynda qoǵam kókjıeginde jarqyrap shyqqan qaıratkerdiń qaldyrǵan murasy óziniń taqyryp keńdigi, taldaý tereńdigi, oılarynyń bıiktigi jaǵynan 19 ǵasyrdaǵy álemdik ozyq eskertkishter qataryna qosylady. Qazaqtyń uly perzentiniń eńbekteri ultty ulyqtaýǵa ákelip, álemdi tanýǵa jol bastaıdy. Sondyqtan batys pen shyǵys bıigin qosa baǵyndyrǵan Shoqan Ýálıhanov muralaryn ulyqtaý ulytymyzdyń úlken baǵyttarynyń biri bolyp qala berýge tıis.

Bıylǵy jyly Shoqan Ýálıhanovtyń 180 jyldyǵyna baılanysty túrli saltanatty sharalar ótkizildi. Qazan aıynda Aqmola oblysy ákimdiginiń qoldaýymen Kókshetaýda Shoqan Ýálıhanovtyń 180 jyldyǵy atalyp ótti. Shildede Qazaqtyń uly ǵalymy Shoqan Ýálıhanovtyń 180 jyldyǵyna arnap, Qashǵarııaǵa baǵyt alǵan «Shoqan Ýálıhanov kerýeniniń izimen» atty ǵylymı-tanymdyq ekspedıtsııa 12 kún ishinde Qytaı men Qyrǵyzstan aýmaǵyndaǵy 6000 shaqyrym joldy júrip ótti. 15 qarashada Qyrǵyz elinde de Shoqan Shyńǵysulynyń mol murasyna arnalǵan kórme uıymdastyrylyp, Halyqaralyq konferentsııa uıymdastyryldy. Mine, osyndaı uly ǵalymdy eske alyp, ulyqtaǵan aýqymdy is-sharalar elimizdiń ár túkpirinde merekelenip jatqanyn aıta ketkenimiz jón.