Shoqan dúnıeden ótse de, onyń qazaq ortasyna ekken dáni solǵan joq - M. Qul-Muhammed
ASTANA. Naýryzdyń 12-si. QazAqparat /Jasulan Amanbaıuly/ - Búgin Astanadaǵy QR Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń qatysýymen qazaqtyń uly ǵalymy, aǵartýshy, tarıhshy, saıahatshy-geograf Shoqan Ýálıhanovtyń týǵanyna 175 jyl tolýyna arnalǵan «Keń dalanyń kemeńgeri» atty ádebı-shyǵarmashylyq kesh ótti,
dep habarlaıdy QazAqparat.
Keshte QR eńbek sińirgen qaıratkeri Bolat Ábdilmanov, halyqaralyq jáne respýblıkalyq konkýrstardyń Gúlmıra Sarına, Erkebulan Qaınazarov, Elena Ganja syndy laýreattar óleń shýmaqtaryn oqyp, qazaqtyń án-kúılerin áýeletti. Ulttyq dástúrler teatry, memlekettik uıǵyr teatry jáne K. Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ártister qazaq ǵulamasy Shoqannyń beınesin asha túsetin qoıylymdardy usyndy.
Mádenıet mınıstri M. Qul-Muhammedtiń aıtýynsha, QR Prezıdenti N. Nazarbaevtiń uıǵarymymen ǵalymnyń mereıtoıy týǵan ólkesi Kókshetaýda atalyp, keıin Qazaqstannyń túkipir-túkpirinde osyndaı sharalar ótetin bolady.
«Ózi dúnıeden ótse de, onyń qazaq ortasyna ekken dáni solǵan joq. Shoqannyń izin qýyp, birinen soń biri qazaqtyń azamattary Reseıdiń joǵary oqý oryndaryna tústi. Bizdiń Alashorda dep atalǵan qazaqtyń shoqjuldyzyndaı ǵajap shoǵyryn osy Shoqan ekken dánnen ósken urpaq dep ataýǵa bolady. Shoqanǵa qarap boı túzegen urpaq dese de bolady», dedi mınıstr.
Shoqan 1835 jyldyń qarasha aıynda qazirgi Qostanaı oblysy Sarykól aýdanyndaǵy Kúntımes qystaýynda týǵan. Ákesi Shyńǵys Ýálıhanuly sol kezde Amanqaraǵaı dýanynyń (ortalyǵy Qaraoba mekeni) aǵa sultany bolǵan. Shoqannyń óz atasy Ýálı Orta júzdiń hany edi, arǵy atasy - Qazaq Ordasynyń Ulyq hany Abylaı, Shoqan - onyń shóberesi. «Jeti jurttyń tilin bilýge tıisti» han tuqymy bolǵandyqtan, Kúntımes ordasyndaǵy ákesi ashqan aýyl mektebinde hat tanyǵan Shoqan sol mektepte shaǵataı tilin meńgeredi, parsysha, arabsha til syndyrady. Budan keıin 1847-1853 jyldary ony ákesi sol kezde Sibirdegi eń tańdaýly oqý orny dep eseptelinetin Omby kadet korpýsynda oqytady. Onda áskerı sabaqtarǵa qosa jalpy jáne Reseı jaǵrafııasy men tarıhy, batys, orys ádebıetteri, fılosofııa, fızıka, matematıka negizderi, shetel tilderi júrgen. 1855 jyly Uly júzdi Qoqan handyǵynyń yqpalynan shyǵaryp, Reseıge qosý baǵytynda jumys isteý úshin uıymdastyrylǵan ekspedıtsııaǵa qatysyp, Semeı, Aıagóz, Qapal arqyly Іle Alataýyna deıin keledi. Jońǵar qaqpasyna, Alakól, Tarbaǵataıǵa, Ystyqkólge saıahat jasaıdy. Osy saparynda qazaq, qyrǵyz, aýyz ádebıetiniń úlgilerin, tarıhy men etnografııasynyń materıaldaryn jınap alady. Qazaq halqynyń tarıhy men ádet-ǵuryp, dinı uǵymdary jaıynda materıal jınap qaıtady. Bul materıaldar negizinde keıin ol «Táńiri (qudaı)», «Qazaqtardaǵy shamandyqtyń qaldyǵy» degen eńbekter jazady. Qulja saparynan keıin jaryq kórgen «Jońǵarııa ocherkteri», «Qyrǵyzdar týraly jazbalar», «Qazaqtyń halyq poezııasynyń túrleri týraly», «Ystyqkól saparynyń kúndeligi», «Qytaı ımperııasynyń batys ýáláıaty jáne Qulja qalasy», "Altyshárdiń, ıaǵnı Qytaıdyń Nan-Lý ýálaıatynyń (Kishi Buharanyń) jaıy" atty eńbekteri shyǵystaný áleminde qundy dúnıeler bolyp sanalady.
