ShQO ǵalymdary Ortalyq Azııadaǵy eń iri jartas sýretteri keshenin tsıfrlandyrdy
ASTANA. KAZINFORM – Shyǵys Qazaqstanda ǵalymdar Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy eń iri ejelgi jartas sýretteri keshenin alǵash ret tolyq qujattap, tsıfrlandyrdy. Zertteý nátıjesinde myńdaǵan jyl boıy kózge kórinbeı kelgen beıneler ǵylymı aınalymǵa engizildi, dep habarlaıdy Kazinform agenttiginiń tilshisi.
Zertteýdi D. Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti ǵalymdarynan quralǵan ǵylymı top júrgizgen. Arheologtar zamanaýı zertteý tehnologııalaryn – kompıýterlik kórý ádisterin, úsh ólshemdi modeldeýdi qoldanǵan. Dál osy tásilder tas betinde «jasyrynǵan» kóne ónerdi aıqyndaýǵa múmkindik bergen.
– Biz ol jerde sýretter bar ekenin bildik, biraq olardyń sonshalyqty kóp ekenin elestetpedik. Tsıfrlyq óńdeý bastalǵanda, aldymyzdan múlde basqa aýqymdaǵy eskertkish ashyldy, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ýnıversıtet mýzeıiniń jetekshisi Olga Zaıtseva.
Aldymen tsıfrlyq ádister Aqbaýyr, Sartynbet, Terekti jáne Bóritostaǵan úńgirlerinde synaqtan ótkizilgen. Keıin bul tehnologııalar Kókentaý jotasynda aýqymdy dalalyq zertteý kezinde qoldanylǵan. Atalǵan aýmaq Abaı oblysynda, Semeı qalasynan shamamen 90 shaqyrym jerde ornalasqan.
Dál osy jerde ǵalymdar búginge deıin Ortalyq Azııada tirkelgen eń iri jartas sýretteri keshenin anyqtady. 2024-2025 jyldardaǵy dalalyq maýsymdar barysynda 74 úńgir zerttelip, mıneraldy boıaýlarmen salynǵan 702 sýret pen tańba tirkelgen.
Kókentaý kesheniniń basty ereksheligi – beınelerdiń edáýir bóliginiń jaı kózge múlde baıqalmaýy. Ýaqyt óte kele belgiler tas betine sińisip, sýretter vızýaldy túrde óship ketken. Mamandardyń baǵalaýynsha, beınelerdiń shamamen tórtten biri tek tsıfrlyq taldaý arqyly ǵana anyqtalǵan.
– Adam kózi olardy ajyrata almaıdy. Al tsıfrlyq algorıtmder boıaý izin tastan «ajyratyp», beıneni kóne túrine barynsha jaqyn kúıde qalpyna keltirýge múmkindik beredi, – dep túsindiredi zertteýshiler.
Qazaqstan arheologııasynda alǵash ret jartas sýretteri bar barlyq úńgirdiń úsh ólshemdi tsıfrlyq kóshirmesi jasaldy. Bul modelder eskertkishterdi vırtýaldy túrde qaraýǵa, sýretterdi ár qyrynan zertteýge, túrli vızýalızatsııa súzgilerin qoldanýǵa jáne jartas beınelerin tabıǵı ortasynda taldaýǵa jol ashady. Barlyq tsıfrlyq model ashyq qoljetimdilikke ornalastyrylǵan.
– Biz eskertkishti tsıfrlyq túrde tolyq tirkedik. Ýaqyt óte kele jartas búlinse de, onyń beınesi men sýretteri ǵylym úshin saqtalady, – deıdi jobaǵa qatysýshylar.
Zertteý munymen shektelmeıdi. 2026 jyly ǵalymdar jartas sýretterin salýdyń kóne tehnologııalaryn – boıaý quramynan bastap qoldanylǵan quraldarǵa deıin qaıta jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan arheologııalyq eksperımentter júrgizýdi josparlap otyr.
Sonymen qatar joba bilim berý baǵytymen jalǵasady. Óskemen qalasyndaǵy mýzeı alańdarynda balalar men jasóspirimderge arnalǵan ınteraktıvti sabaqtar uıymdastyrylyp, kóne beıneleý óneri, tsıfrlyq jańǵyrtý jáne eksperımenttik arheologııa taqyryptary qamtylady.
Zertteý avtorlarynyń pikirinshe, zamanaýı tehnologııa, ǵylym jáne aǵartýdyń toǵysýy Qazaqstannyń ejelgi tarıhynyń jańa betterin ashyp qana qoımaı, bul murany bolashaq urpaqqa túsinikti ári saqtalǵan kúıde jetkizýge múmkindik beredi.
Aıta keteıik, buǵan deıin Qazaqstan aýmaǵynda ondaǵan jańa arheologııalyq nysan anyqtalǵany týraly habarlanǵan bolatyn.