ShQO-dan tabylǵan «Altyn adam» kóshpendilerdiń ádisimen mýmııalanǵan

«Bul án burynǵy ánnen ózgerek» demekshi, bul «altyn adamnyń» burynǵy tabylǵan altyn kıimdilerden birneshe artyqshylyǵy bar. Birinshiden, bul bizdiń dáýirimizge deıingi 8 ǵasyrda ómir súrgen kóne saq dáýiriniń adamy. ıAǵnı, buǵan deıingi tabylǵan jádigerlerden tórt ǵasyr buryn jerlengen. Ekinshiden, bul elimizdegi tabylǵan altyn adamdardyń ishindegi tonalmaı bizge jetken ekinshi «altyn adam». Alǵashqysy osydan jarty ǵasyr buryn Esikten tabylǵany belgili. Biraq, ol adamnyń qazirge deıin bas súıegi tabylmaı kele jatqanyn aıtady ǵalymdar.

«Biz Eleke sazy jaılaýynan eki qabirdi qazdyq. Onyń birinshisi sý shaıyp, apattyq jaǵdaıda  turǵan edi. Іshinen altyn buıymdar men aına sııaqty jádigerler tabyldy. Al, ekinshi qorymnan tonalmaǵan altyn adam shyqty. Negizi osy altyn adamnyń janynda taǵy bir úlken qorym bolypty. Ókininshke qaraı, ol tonalyp ketken. Al, qasynda jatqan bul adamdy tonaýshylar baıqamasa kerek, tas úıindisiniń astynda qalypty»- deıdi Zeınolla Samashev.

Buǵan deıingi Shyǵys jerinen tabylǵan altyn adamdardyń kóbi tonalyp ketkeni belgili. Al tarbaǵataılyq  azamattyń altynnan taqqan dúnıeleri qaz-qalpynda saqtalǵan. Bas kıimniń qos qulaqshynyna taǵylǵan altyn ashekeılerden bastalatyn jaýhar jádigerler kez-kelgen perishteni joldan taıdyrardaı jaınap tur. Ár túrli ańdar beınelegen zergerlik buıymdardyń jasalýynyń ózi erekshe. Ásirese, anaý moınyna taqqan bir kelilik saf altynnan jasalǵan alqasy máıittiń qarapaıym adamdardyń qatarynan emes ekenin ańǵartady. Kıiminiń óńirine barys beıneli som altynnan soǵylǵan áshekeı buıymdar bolsa, belbeýdegi zergerlik óner tipten aıyryqsha. Sol jaǵynda qoramsaq asynypty. Qoramsaq  ishinde birneshe tal jebe tur. Oń jaǵyna qanjar ilingen. Qanjardyń qyny da erekshe yqylaspen altynmen bezendirilgen. Al, qylyshtyń ózi basqa metaldan jasalǵan.

Qazba barysynda eń kóp usaq altyn aıaq kıimnen tabylǵan. Aıaq kıimniń neden jasalǵany belgisiz, biraq altyn men áspettegen áshekeı buıymdardyń keıbirin ulǵaıtqysh áınektiń kómegimen áreń kóresiń. Anaý, qoramsaqtyń túbine qaraı salynǵan súziskeli turǵan eki buǵynyń sýreti sol dáýirdiń mádenıeti men óneri jaıly kóp áńgime aıtyp tur. Tipti zergerlik buıymdardaǵy keıbir órnekterdi búgingi zamanaýı tehnıkalardyń ózi sala almaıtynyn aıtady mamandar.

«Ataqty arheolog Zeınolla Samashev taǵy bir úlken jańalyqtyń betin ashyp otyr. Ol buǵan deıin basqa bir qazba jumysty aıaqtaǵan bolatyn. Ótken zamannyń segizinshi ǵasyrynda qandaı tamasha jumystar istelgenine qarańyzdar. Biz osyndaı altyn adamdar arqyly ata-babalarymyzdyń órkenıetimen maqtanatyn bolamyz. Bul jerde tek óner ǵana emes, úlken ındýstrııalyq jumystar júrilgenin ańǵarý qıyn emes,  - dedi oblys ákimi Danıal Ahmetov BAQ ókilderine bergen jaýabynda.

Altynmen aptalǵan azamattyń jasyn 17-18 der shamasynda dep turaqtandyrypty antropologtar. Zer salyp qaraǵan adam  máıittiń jilikteri birneshe jerden tesilgenin ańǵarady. Sondaı-aq, bastyń jaq súıeginiń tusynda tútkishe tárizdes bógde zat bar. Sóıtsek, máıitty mýmııalaý úshin áýeli jilik maıyn alyp tastaıdy eken. Jańaǵy jilik súıektegi tesikter sol balzamdaý barysynda paıda bolypty. Al, sizge arǵy babalarymyzdyń medıtsına deńgeıi men óneri kerek bolsa. Sonyń arqasynda araǵa 2800 jyl salyp bizge jetip otyr.

«Bul súıek te kóshpendilerdiń ádisimen mýmııalanǵan. Súıekteri tesilgen. Biraq, jas jigittiń denesinde basqalaı jaraqattar bolmaǵandyqtan, neden ólgenin aıtý, qazirshe qıyn, - deıdi Máskeýden arnaıy kelgen antropolog Egor Kıtov».

Sol zamannyń turǵysynan qaraǵanda jas jigit óte iri deneli bolǵanyn aıtqan Zeınolla Samashev «bul buǵan deıin tabylǵan altyn adamdardyń atasy deýge bolady» dedi. Árıne, jas mólsheri kishi bolǵanymen ómir súrgen kezdeńderine qarap berilgen baǵa ǵoı bul.

Súıekti jatqan topyraǵymen birge tabytqa salyp oblys ortalyǵyna  ákelgen arheologter endi saýyt saımandardy qaıta qalpyna keltirý jumystaryn istep, jádigerdiń kóshirmesin jasaýdy qolǵa alatyndaryn aıtady. Buıyrsa ólketaný murajaıynyń jańa ǵımaratyndaǵy negizgi jádigerlerdiń bir bolyp osy adam turatyn bolady. Biraq, qart arheolog kóshirmesin úshten asyrmaımyz dep otyr. Óıtkeni, kóshirmesi kóbeıgen jádigerdiń qundylyǵy álsireıtin kórinedi.

Eleke sazy jaılaýyn atalmysh arheologııalyq jumys toby sońǵy jeti-segiz jyldan beri nazarǵa alyp kele jatqanymen byltyrdan beri júıeli jumys júrgizgen. Oblys ákiminiń tapsyrmasy boıynsha bes óńirdegi; Qyryq úńgir, Shilikti, Berel, Abylaıkıt jáne osy Tarbaǵataı jaılaýynda qazba jumystary júrile bastaǵan bolatyn. Samashevtyń aıtýynsha, Eleke sazyndaǵy patshalar jazyǵynan tabylǵan bul alǵashqy adam bolǵanymen, sońǵysy bolmaýy tıis. Tonaýshylardyń súzgisine ilinbeı alǵan talaı jádigerler jasyrynyp jatqany bek múmkin.

Máńgilikke tynyshtyq tapqan babalar qorǵanyn ne úshin qoparyp  júrmiz,  «Rýhanı jańǵyrý» degenimiz babalardyń rýhyn úrkitý emes qoı deıtinder de bar. Arheologterdi qyzyqtyryp júrgen altyn emes, altynnan da qymbat baba tarıhy. Solardyń órkenıeti. Osy joly tabylǵan altyn adam arqyly biz birinshiden, erte saq dáýirindegi babalardyń órkenıeti men óndiristik tehnologııasyn ańǵardyq. Áıtpese, kózge kóriner-kórinbes altynnan mynadaı áshekeı buıymdaryn jasaý, búginniń ózinde ekiniń biriniń qolynan kelmesi aqıhat.  Búgingi aıtyp júrgenimizdeı bizdiń babalar bilim men ǵylymdy ózgelerden úırenbegen. Ekinshiden, bul altyn adam tolyqtaı saqtalǵandyqtan sol dáýirdiń salt-sanasynan, turmys-qareketinen, nanym-seniminen tolyqtaı aqparat beredi. Buryn tonalyp ketken qabirlerdi aqtaryp, boljaý arqyly sheshim shyǵarsa, endi bar dúnıelerdi ǵylymı talqyǵa salyp, arnaıy asbaptarmen anyǵyn aıtady. Saıyn daladan tabylǵan sap altyndy salmaqtap, súıektik tegin tekteý kórshi eldiń ǵalymdarynyń enshisinde.

Eske sala keteıik, biz osyǵan deıin Shyǵys Qazaqstanda Altyn adamnyń tabylǵany týraly jazǵan bolatynbyz.