ShQO-da bolashaq orman aǵashtary qalaı ósiriledi
ÓSKEMEN. KAZINFORM – Ormanǵa kóshet otyrǵyzý úshin ormanshylar jyldap eńbek etip, tabandylyq pen tózimdilik tanytady. Al jaıqalǵan jasyl jelek ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýdyń birden-bir quraly. Kazinform tilshisi bul maqalada oqyrmandy Shyǵys Qazaqstandaǵy ormanshylardyń jumysymen tanystyrmaq.
Elimizde Prezıdenttiń 2 mlrd aǵash otyrǵyzý tapsyrmasy iske asyrylyp jatyr. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, 2021-2025 jyldary Qazaqstanda 1,5 mlrd aǵash otyrǵyzylǵan.
Bıyl 208 mln-nan astam kóshet egý josparlanǵan. Al Shyǵys Qazaqstanda aldaǵy eki jylda 76 mln-nan astam jasyl jelek otyrǵyzylmaq.
Biraq osy kórsetkishterge jetý úshin aldymen tuqym alý kerek. Sodan keıin jyldar boıǵy aýyr eńbek, shydamdylyq pen jaýapkershilik qajet.
Úsh jyl úzdiksiz kútim qajet
Óskemen mańyndaǵy orman sharýashylyǵyndaǵy tuqymbaqta qatar-qatar egilýge daıyn turǵan aǵashtar joq. Tek qar basqan aýmaq pen kishkentaı jasyl búrshikter ǵana bar.
Tuqymbaqtyń negizgi aýmaǵy sibir shyrshasyna berilgen. Bul shyrshanyń eń baıaý ósetin túrleriniń biri. Orta eseppen jylyna shamamen 5 santımetr ósedi. Jas kóshetti 10-15 santımetrge deıin ósirip, ormanǵa otyrǵyzýǵa daıyndaý úshin kem degende úsh jyl úzdiksiz kútim qajet.
Eń kúrdeli maýsym – jaz kezi. Kúndelikti sýarý, shópti shabý, topyraqty baqylaý – barlyǵy sol mezgilde júzege asady. Qystaǵy tynyshtyq pen qar – kóshetterdiń sýyq kezeńdi aman ótkizýiniń kepili.
– Mine, kórip turǵandaryńyzdaı olar qardyń astynda jatyr. Kishkentaı, jasyl, jumsaq. Qazir olar uıqyda. Sebebi qys qoı. Qar astynda jyly jáne tynysh saqtalady. Kóktem shyqqan boıda oıanyp, qaıta óse bastaıdy. Jyl saıyn árbiriniń óskenin kórgende kókiregińdi qýanysh kerneıdi, - deıdi orman sheberi Áset Qamzın.
Ol qardy qolmen tazalap, árbir kóshetke birneshe sekýnd toqtalyp, olardyń qystan qalaı ótip jatqanyn tekseredi. Bul kóshetter tuqymbaqta birneshe maýsymdy ótkizgennen keıin ǵana memlekettik orman qorynyń ashyq jerlerine jiberiledi.
Ormanshy bolý ońaı emes
Áset Qamzın bul salaǵa teginnen-tegin kelmegen. Onyń ákesi de, atasy da ormanshylyqta jumys istegen. Ol úshin bul tek jumys emes, otbasy dástúrin jalǵastyrý.
– Meniń ákem men atam ormanshy bolǵan. Ózim de osy joldy tańdadym. Bul men úshin ómirimniń ajyramas bóligi. Balamdy da bul salaǵa baýlyǵym keledi, - deıdi Áset.
Ormanshynyń jumysy tek tuqymbaqty kútýmen shektelmeıdi. Olardyń baqylaýynda myńdaǵan gektar orman bar. Azynaǵan aıazda da, mı qaınatar ystyqta da ormandy aralap, órt qaýpin, zańsyz aǵash kesilmeýin baqylap júredi.
– Munda kezdeısoq tap bolyp qalǵan adam joq. Kóbisi aýylda, ormanda júrip ósken. Ormandaǵy qalyń aǵash - tiri organızm. Búgin kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtamasaq, erteń aıyrylyp qalýymyz múmkin, - deıdi orman sheberi.
Qatelesýge bolmaıtyn jumys
Kóshetti ósirý úshin áýeli tuqym jınaý qajet. Bul salada 10 jyldan astam eńbek etip júrgen Murat Musaqanovtyń aıtýynsha, kúz – ormanshylar úshin eń qarbalas kezeń.
– Sibir shyrshalarynyń búrshikterin qazan aıynyń sońynan qarashaǵa deıin jınap úlgerý kerek. Al odan keıingi ýaqytta tuqym joq bolady. Jerde jatqan búrshikterdiń esh paıdasy joq, - deıdi Murat.
Búrshikterdi jel men sýyqqa qaramastan aǵashtarǵa órmelep jınaıdy. Bir kúnde aýa raıy kúrt qubylsa, búkil jospar ózgerip ketýi áste múmkin.
Búrshikten tuqymdy alý – eń mańyzdy jumystardyń biri. Olardy arnaıy peshte qyzdyrady, sonda búrshik ashylyp, tuqym beredi.
– Sodan keıin tuqymdardy keptiremiz. Artyq keptirip jiberse, óný qabileti joǵalady. Kem bolsa – tuqym búlinedi. Barlyǵyn tabıǵı jaǵdaıda, asyqpaı jasaımyz. Kishkentaı qateliktiń de aılar boıǵy eńbekti esh ketirýi qas-qaǵymda, - deıdi ormanshy Erlan Qamalıev.
Tuqymdar qaǵaz qaptarǵa salynyp, mindetti túrde ilinip qoıylady. Áıtpese kemirgishter búldirip ketedi. Ár qap – bir maýsym boıy júrgizilgen qyp-qyzyl eńbek. Bir qapta shamamen 6 keli tuqym bar.
Eń aýyr sát
Ormanshylar úshin eń aýyry – qalaǵa kelgendegi kózge túsken kórinis.
– Jańa jyldan keıin Óskemende qoqysta jatqan shyrshalardy kóremiz. Júregiń aýyrady. Bul aǵash qansha ýaqyt ósti, oǵan qansha eńbek ketti. Ol tiri aǵash qoı. Sondyqtan barshańyzdan ótinerim, ormanǵa qasaqana zaqym keltirmeńizder. Bul bizdiń baılyǵymyz. Ormandy balalarymyz ben nemerelerimizge qaldyryp ketýimiz kerek, - dep Áset Qamzın úndeý jasady.
Eske salsaq, osyǵan deıin Ertis ormanynan qysta qandaı qustardy kezdestirýge bolatyny týraly jazǵanbyz.