ShQO-da 2 mlrd aǵash egý jospary qalaı oryndalyp jatyr

Úbi boıyndaǵy ormandy tolyqtyrý jumystary

Shyǵys Qazaqstannyń tabıǵaty orman men taýdyń, ózen men bulaqtyń ózara baılanysynan turatyn erekshe ekojúıelerdiń biri. Óńirdegi orman sharýashylyǵynyń tynysyn túsiný úshin Úbi ózeniniń boıyna kóz salýdyń ózi jetkilikti.

Bir kezderi bul ózen arqyly aǵash aǵyzylǵan. Taýdan tómen qaraı aǵash jetkizýdiń tóte joly osy bolǵandyqtan, ózen betinde bóreneler seńdeı soǵylyp jatatyn. Ormannyń otalýy men ózendegi baǵaly balyqtardyń ýyldyryq shashatyn tunyǵynyń laılanýy aqyry bul tájirıbeni toqtatýǵa sebep boldy. 1987 jyly Úbimen aǵash aǵyzýǵa tyıym salynǵan. Qazir ózen boıyndaǵy jaǵdaı kerisinshe: qoryqshylar qaıyqpen kóshet tasyp, ormandy tolyqtyryp júr.

Úbi ózeniniń ataýyna qatysty birneshe boljam bar. Toponımderdi zerttegen ǵalym Berdibek Qoıshybaev «Ýba» gıdronımin mońǵoldyń «ývaa» sózimen baılanystyrady. Onyń aıtýynsha, bul sóz sozylyp, shubatylyp jatý degen maǵynany bildiredi. Úbi Qorǵan, Kóksý, Tuǵysyn jotalaryndaǵy kóptegen ózen men bulaqty boıyna qosyp, bıik taýlardyń arasymen sozyla aǵady. Keıin Óskemen men Semeıdiń ortasynda Ertiske quıady.
Ózenniń joǵary bóligine jetý úshin sý aǵysyna qarsy qaıyqpen júzýge týra keledi.

Mundaǵy orman alqaptarynyń arasynda jańa otyrǵyzylǵan kóshetterdi birden baıqaý ońaı emes. Óıtkeni Úbi jaǵasyn qalyń samyrsyn men jıdek butalary kómkerip tur.
Verh-Ýba orman sharýashylyǵynyń dırektory Tursynhan Aıtymbetovtiń aıtýynsha, kóshetterdi shalǵaı aýmaqtarǵa jetkizý ormanshylar úshin ońaı jumys emes.

— Keı jerlerge traktormen barýǵa múmkindik bolǵanymen, kóptegen kóshet qaıyq arqyly tasylǵan. Jumysshylar joldyń alystyǵyna baılanysty sol aýmaqta qonyp, birneshe kún qatarynan eńbek etýge májbúr bolady, — deıdi ol.

Verh-Ýba ormanshylyǵy aýmaǵynyń 90 paıyzdan astamy ormanmen kómkerilgen. Belgili bir ýchaskeler josparǵa engizilgennen keıin kóshetter sol jerlerge jetkizilip, otyrǵyzylady. Bul jerde ormandy qalpyna keltirý jumysy tek aǵash otyrǵyzýmen shektelmeıdi. Jas kóshettiń keıingi kútimi de ormanshylardyń mindetinde.

Verh-Ýba orman tuqymbaǵynda ósiriletin qaraǵaı kóshetterin de mamandar kún saıyn baptaıdy. Ormanshylyq basshysynyń orynbasary Qýandyq Qazykenovtiń aıtýynsha, kóshetterdiń shóbi julynyp, tańerteń jáne keshke sýarylady. Demek jas aǵashtyń tamyr jaıýy úshin birneshe kezeńnen turatyn kútim qajet.

Ormandy saqtaý men órttiń aldyn alý

Shyǵys Qazaqstannyń orman sharýashylyǵyndaǵy negizgi máselelerdiń biri — órt qaýipsizdigi.

Rıdder mańyndaǵy taýly aýmaqtar tabıǵı kórinisimen ǵana emes, týrıstik áleýetimen de erekshelenedi. Voroshılov shyńyna kóterilgende, taýdyń etegindegi radon kóline kóz túsedi. Qyzyl-kúreń tústi taý jotalary men jaǵasyndaǵy ósimdikter bul jerdi óńirdiń kórikti oryndarynyń birine aınaldyrady.

Rıdder orman sharýashylyǵy basshysynyń orynbasary Damır Janbolatulynyń aıtýynsha, sońǵy úsh jylda bul aýmaqta túrli festıvalder men mototsıkl jarystary uıymdastyrylyp keledi. 

Alaıda týrıster sany artqan saıyn orman ishindegi qaýipsizdikke qoıylatyn talap ta kúsheıedi.

— Ormanshylar sanıtarlyq jáne órt qaýipsizdigi normalaryn túsindiredi. Órt qaýpi joǵary tórtinshi-besinshi klass kezeńderinde keıbir marshrýttar jabylyp, adamdardyń orman ishine kirýine shekteý qoıylady, — deıdi Damır Janbolatuly.

Óıtkeni ormandaǵy úlken órt keıde bir ǵana ýchaskemen shektelmeıdi.
2021 jylǵy 10 mamyrda Rıdder ormanynda iri órt bolǵan. Qatty jel saldarynan ot ushqyny Leshoz kentine jetip, bir kóshedegi úıler, qora-qopsy men tehnıka túgel órtengen. Bir adam mert bolǵan.

Órtten keıin ormandy qalpyna keltirý jumysy bastalady. Biraq bul kezeńde de ormanshylardyń aldynda birneshe másele turady. Órtengen aýmaqty kúl men kúıeden tazartý, tuqym jınaý, kóshet ósirý, qaıta otyrǵyzý jáne keıingi kútimniń bárin mamandar atqarady. Al mundaı jumysqa adam tabý ońaı emes.

Rıdderde óndiris oryndary kóp bolǵandyqtan, jumysshylar úshin jalaqysy joǵary salalar bar. Orman sharýashylyǵyndaǵy eńbek aýyr ári keı jaǵdaıda maýsymdyq sıpatta. Sondyqtan bos oryndarǵa maman tartý máselesi ózekti bolyp otyr. Mekeme elektrondy eńbek bırjasyna bos jumys oryndaryn jarııalap, jumys jármeńkelerine de qatysady.
Soǵan qaramastan orman sharýashylyǵynyń aldynda kólemdi jumys tur. Bıyl 250 gektarǵa, kelesi jyly taǵy 250 gektarǵa aǵash egý josparlanǵan.

Tabıǵattyń ózi de bul protseske belgili bir deńgeıde kómektesedi. Órtten keıingi aýmaqta aldymen qaıyń ósedi. Mamandardyń túsindirýinshe, qaıyń tez ósip, keıin paıda bolatyn jas qylqan japyraqty aǵashtarǵa kóleńke men qorǵan bolady.

Ormanshylardyń aıtýynsha, iri órtterdiń qaıtalanýynda belgili bir tabıǵı tsıkldiń de yqpaly bar. Prıgorodnyı ormanshylyǵynyń basshysy Araı Atantaeva 2011 jyly temir jol mańynan bastalǵan órttiń saldarynan 280 myń gektar aýmaqtyń órtengenin aıtady. Qurǵaq aýa raıy men jel jalyndy kúsheıtken.

Búginde sol órtten keıin otyrǵyzylǵan qaraǵaılar ósip tur. Ormandy qalpyna keltirý ondaǵan jylǵa sozylatyn uzaq protsess.

Kóshet qaıda ósedi?

Shyǵys Qazaqstan oblysynda kóshet ósiretin 30 orman tuqymbaǵy bar. Onyń toǵyzy turaqty jumys isteıdi. Eń iri eki tuqymbaq Rıdderde ornalasqan.

Olardyń biri — Tsentralnyı ormanshylyǵynyń jylyjaı kesheni.

— Biz Tsentralnyı ormanshylyǵynyń jylyjaı kesheninde turmyz. Munda 11 jylyjaı ornalasqan. Árqaısynyń aýdany 500 sharshy metr. Bárine tuqym sebilgen. 2023 jyly sepkenimiz osylaı bop ósip qaldy. Endi olardy osy kúzde qazyp alyp, orman qoryn tolyqtyrýǵa jóneltemiz, — deıdi Rıdder ormansharýashylyǵy basshysynyń orynbasary Evgenııa Slonova.

Máselen 2023 jyly sebilgen kóshetter qazir otyrǵyzýǵa daıyndalyp jatyr. Kúzde olar qazylyp alynyp, orman qoryn tolyqtyrýǵa jóneltiledi. Bul jumystyń taǵy bir mańyzdy bóligi — tabıǵı qoryqtardy saqtaý.

Batys Altaı memlekettik tabıǵı qoryǵy qalyń orman men asqaq taýlar astasqan aýmaqta ornalasqan. Munda samyrsyn, shyrsha jáne maıqaraǵaı sııaqty qylqan japyraqty aǵashtar taý betkeılerin alyp jatyr. Qoryq aýmaǵynda qulaǵan aǵashtardyń ózi sol kúıinde qalady, óıtkeni qoryq rejımine sáıkes olardy ornynan qozǵaýǵa bolmaıdy.
Qoryq mamandary bul ormannyń Rıdder úshin ekologııalyq mańyzyna da nazar aýdarady.
Batys Altaı memlekettik tabıǵı qoryǵynda 54 sútqorekti, 165 qus jáne 800-ge jýyq ósimdik túri bar. Qoryqtyń qalyń ormany ónerkásiptik kásiporyndary bar Rıdder men Óskemen sııaqty qalalar úshin tabıǵı qorǵan qyzmetin atqarady.

Qoryq mamany Lıýdmıla Vınokýrovanyń aıtýynsha, Rıdderde myrysh zaýyty, metallýrgııalyq óndiris, ken oryndary men óńdeýshi kásiporyndar bar. Onyń aıtýynsha, qalany qorshaǵan qalyń orman óndiristen bólinetin shań men kómirqyshqyl gazyn sińirýge yqpal etedi jáne fıtontsıdter bóledi.

Osy turǵydan alǵanda, orman kólemin saqtaý tek tabıǵatty qorǵaý máselesi emes, eldi mekenderdiń ekologııalyq jaǵdaıymen de baılanysty.

Aǵash kóp jerde de, az jerde de másele bar

Óńirdegi jaǵdaı barlyq aýmaqta birdeı emes. Rıdder ormandy qalpyna keltirý úshin jańa ýchaskelerge muqtaj bolsa, Óskemen mańyndaǵy orman sharýashylyǵynyń ókilderi kerisinshe, kóshet otyrǵyzatyn jerdiń jetkiliktiligin eskeredi.

— Bizde jylyna bir gektardan shamamen 700-800 myń kóshet alynady. Onyń ishinde qaraǵaı men qaıyń kóshetteri bar. Qaraǵaıdan 500 myń túp kóshet alý josparlanǵan. Alaıda óndirilgen kóshet kólemi óńirdegi qajettilikke qaraı belgilenedi, — deıdi Ertis ormanshylyǵynyń basshysy Bolathan Kárimov.

Orman sharýashylyǵyndaǵy kadr máselesi de oblystyń ortaq problemalarynyń biri.
Shyǵys Qazaqstan oblysy aýmaǵynyń 31 paıyzy orman qory jerlerine tıesili. Onyń 1 mln gektardan astamy jasyl jelekpen kómkerilgen. Ormannyń 44 paıyzdan astamyn máńgi jasyl qylqan japyraqty aǵashtar quraıdy. Óńirdiń orman sharýashylyǵy salasynda shamamen 1900 adam jumys isteıdi. Alaıda bul kórsetkish jetkiliksiz dep baǵalanyp otyr.
ShQO orman sharýashylyǵy, janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasynyń basshysy Qaırat Meırambekovtiń aıtýynsha, úkimet qaýlysyndaǵy normatıvterge sáıkestený úshin ákimdiktermen birlesip jumys júrgizip, qosymsha qarajat qarastyrý jáne taǵy 1 myń adam alý qajet.

Bul orman kólemin ulǵaıtý ǵana emes, bar ormandy saqtaý úshin de mańyzdy. Óıtkeni órtpen kúresý, kóshet otyrǵyzý, ony kútip-baptaý jáne tabıǵı aýmaqtardy qorǵaý bir ǵana maýsymnyń jumysy emes.

76 mln aǵashtyń mejesi oryndala ma?

Prezıdenttiń 2 mlrd aǵash egý tapsyrmasy boıynsha Shyǵys Qazaqstan oblysynda 2027 jylǵa deıin 76 mln aǵash egý josparlanǵan. Sońǵy bes jylda onyń 40 mln-nan astamy egilgen. Alaıda jospardyń belgili bir bóligi oryndalmaı qalǵan.

Óńirlik tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Murat Qusaıynovtyń aıtýynsha, sońǵy bes jylda 49 mln 550 myń aǵash egý josparlanǵan. Onyń 3 mıllıony egilmeı qalǵan.

Munda belgilengen mejege jetýge kedergi aýa raıy, órt qaýipsizdigi kezeńiniń uzaqtyǵy sekildi birneshe sebep atalady. Óńirde órt qaýpi bar kezeń 13 sáýirde bastalyp, qarashaǵa deıin sozylady. Odan bólek, kúzdegi erte qar, jaýyn-shashyn men órt te aǵash otyrǵyzý jumysyna kedergi keltiredi.

Soǵan qaramastan basqarma ókili tehnıkalyq jáne adamı resýrs jetkilikti bolǵan jaǵdaıda baǵdarlamany oryndaýǵa múmkindik bar ekenin aıtady.

Shyǵys Qazaqstannyń tabıǵı jaǵdaıy bul jumysty jeńildetpeıdi. Qysy uzaq ári qarly, kóktemde kóshkin men tasqyn qaýpi bar, al jazda orman órtine baılanysty qaýip kúsheıedi. Osyndaı tabıǵı faktorlarǵa qaramastan ormanshylar josparlanǵan jumystardy oryndaýǵa nıetti.

Shyǵys Qazaqstandaǵy orman sharýashylyǵynyń búgingi kórinisi osyndaı. Bir jaǵynda kóshet ósirip, myńdaǵan gektarǵa jańa aǵash otyrǵyzý jumysy júrse, ekinshi jaǵynda burynǵy órtten qalǵan aýmaqtardy qalpyna keltirý mindeti tur. Taýly óńirdegi shalǵaı ýchaskelerge kóshet jetkizý, ormandy órtten qorǵaý, týrıstik marshrýttardy baqylaý, maman tartý jáne tabıǵı qoryqtardy saqtaý da osy júıeniń bir bóligi.

Al 2027 jylǵa deıin 76 mln aǵash egý josparynyń tolyq oryndalýy osy jumystardyń birneshe jyl qatarynan úzdiksiz júrýine baılanysty. Óńir mamandarynyń aldynda qalǵan ýaqyt ishinde josparlanǵan kólemdi aıaqtaý mindeti tur.

Aıta keteıik, buǵan deıin, Semeı ormanynyń qasiretten keıingi jaı-kúıin jazǵan edik.