ShYU-ǵa 25 jyl: uıym aldynda qandaı mindetter tur

Shanhaı yqpaly

Bul kúnderi Bishkekte birden eki iri shara ótip jatyr – ShYU memleketteri basshylarynyń mereıtoılyq sammıti jáne VI Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndary. 1996 jyly Qazaqstan, Qytaı, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstan qurǵan «Shanhaı bestiginen» bastaý alǵan Shanhaı yntymaqtastyq uıymy keıin Úndistan men Pákistannyń qosylýy arqyly aýqymyn keńeıtti. Osylaısha uıym óńirlik birlestik sheńberinen shyǵyp, halyqaralyq deńgeıdegi iri qurylymǵa aınala bastady.

2024 jyly Astanada ótken sammıtte ShYU alǵash ret on memleketten turatyn uıym retinde qalyptasty. Belarýs Respýblıkasy uıymǵa tolyqqandy múshe bolyp kirdi. Bul birlestiktiń saıası salmaǵyn arttyryp, álemdik yntymaqtastyq júıesindegi róliniń kúsheıe túskenin kórsetti.

Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Manarbek Qabazıev Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn qalyptasyp kele jatqan kóppolıarly halyqaralyq qatynastar júıesiniń eń eleýli tetikteriniń biri dep baǵalaıdy. Sarapshynyń pikirinshe, ShYU-ny BUU, TMD nemese EAEO-ǵa balama retinde qarastyrýǵa bolmaıdy. Óıtkeni bul uıymdardyń mindeti, ókilettigi men ózara is-qımyl tetikteri múlde bólek.

– Eń aldymen, ShYU – saıası dıalog pen Eýrazııa memleketteriniń ózara is-qımylyna arnalǵan keń aýqymdy alań. Munda saıası júıesi, ekonomıkalyq úlgisi, órkenıeti men mádenı ereksheligi ár túrli elder bas qosyp otyr. ShYU-nyń ereksheligi de osynda. Uıym memleketterden saıası nemese ekonomıkalyq júıelerin bir úlgige túsirýdi talap etpeıdi. Ózara yqpaldastyqtyń negizine egemen memleketterdiń teńdigi, bir-birin qurmetteý, ortaq kelisimge kelý, ishki máselelerge aralaspaý jáne ózara tıimdilikti kózdeý qaǵıdattary alynǵan. Bul ustanym «Shanhaı rýhy» degen uǵymmen túıindeledi, – deıdi Manarbek Qabazıev.

ShYU aıasynda memleketterdiń múddeleri ǵana toǵyspaıdy. Munda ár halyqtyń tarıhı tájirıbesi men qundylyqtary da ózara sabaqtasady. Sonyń nátıjesinde basqa ıntegratsııalyq jobalardy qaıtalamaıtyn, ózindik mádenı negizge súıengen jańa úlgi qalyptasyp keledi. ıAǵnı alýandyq birlestiktiń álsiz tusy emes, kerisinshe, onyń basty artyqshylyǵyna aınalyp keledi.

– ShYU-nyń mańyzdy ereksheligi – uıymǵa múshe memleketterden saıası nemese ıdeologııalyq turǵydan birkelki bolý talap etilmeıdi. Mysaly, Eýropalyq odaqta bir-birimen ótkir qaqtyǵysta turǵan elderdiń bir uıymǵa qatar múshe bolýy múmkin emes. Al ShYU quramynda Úndistan men Pákistan, Úndistan men Qytaı arasynda shekaraǵa qatysty oqıǵalar men tarıhı qaıshylyqtar bola tura, olar bir uıymnyń múshesi bolyp otyr. Taǵy bir nazar aýdararlyq jaıt – jıyrma jyldan astam ýaqyt ishinde ShYU aıasynda ortaq naryq nemese ortaq valıýta odaǵy qurylǵan joq. Onyń esesine ondaǵan ekijaqty jáne kópjaqty ınfraqurylymdyq bastama júzege asty, – dep atap ótti Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń Salystyrmaly saıası zertteýler ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Rýslan Izımov.

Manarbek Qabazıev mereıtoılyq sammıttiń VI Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarymen qatar ótýi de tegin emes dep topshylaıdy.

– ShYU – Eýrazııadaǵy túrli memleketterdi, mádenıetter men órkenıetterdi toǵystyratyn uıym. Al Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndary – Eýrazııa keńistigin shekara emes, adamdardyń qarym-qatynasy, saýda-sattyǵy, mádenı baılanysy men ózara yqpaldastyǵy tabıǵı túrde órbigen orta retinde qabyldaǵan halyqtardyń tarıhı murasy. Sondyqtan Bishkekte osy eki sharanyń qatar ótýi óte áserli beıne qalyptastyrady: Eýrazııa bir mezette óziniń ótkenine de, bolashaǵyna da kóz salyp otyr, – deıdi Manarbek Qabazıev.

ShYU jańǵyrýynyń bastaýynda turǵan Qazaqstan

Qazaqstan úshin ShYU – Eýrazııadaǵy yntymaqtastyq júıesinde dıplomatııalyq qundylyqtar men ekonomıkalyq múddeler toǵysatyn mańyzdy alań. Elimizdiń uıym aıasyndaǵy turaqty basymdyqtarynyń biri – onyń ishki júıesin jańartý. Halyqaralyq jaǵdaı kúrt ózgerip jatqan qazirgi kezeńde Astana uıymnyń jumys tetikterin jetildirýge jáne olardyń tıimdiligin arttyrýǵa basymdyq berip otyr. Qazaqstan ShYU-ny jańǵyrtý, uıym ınstıtýttarynyń jańa syn-qaterlerge – geosaıası daǵdarystarǵa, tehnologııalyq ózgeristerge jáne jahandyq ekonomıkalyq qaýipterge jedel jaýap bere alatyndaı bolýyn qamtamasyz etý baǵytynda júıeli ustanym qalyptastyrdy.

Qazaqstan ShYU-ǵa tóraǵalyq etken 2023-2024 jyldarda uıymdy jańǵyrtý úderisi bastaldy. Onyń maqsaty – ShYU ınstıtýttarynyń ornyqtylyǵyn kúsheıtý, qabyldanatyn sheshimderdiń tıimdiligin arttyrý jáne múshe memleketter arasyndaǵy naqty yntymaqtastyqty keńeıtý. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda ShYU jańa geosaıası jáne ekonomıkalyq ahýalǵa der kezinde beıimdelýi qajet ekenin únemi atap keledi.

Mysaly, 2024 jyly Astananyń usynysymen «Ádiletti beıbitshilik, kelisim jáne damý jolyndaǵy álemdik birlik týraly» aýqymdy deklaratsııa qabyldandy. Qujattyń qamtý aıasy óte keń boldy. Onda jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıyndaǵy senim, turaqtylyq jáne qaýipsizdik qaǵıdattary bekitildi. Keıin bul qujat ShYU-nyń álemdik kún tártibine qosqan resmı úlesi retinde BUU Bas Assambleıasyna usynyldy.

Qazaqstannyń belsendi qatysýymen jáne seriktes elderdiń qoldaýymen júzege asqan ózge de mańyzdy bastamalar bar. Olardyń qatarynda uzaq merzimdi baǵyttardy aıqyndaıtyn 2035 jylǵa deıingi ShYU damý strategııasy, halyqtyń negizgi qajettilikterin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan azyq-túlik qaýipsizdigi baǵdarlamasy, shekaradaǵy senim men ózara is-qımyldy nyǵaıtatyn shekaralyq yntymaqtastyq týraly kelisim, sondaı-aq terrorızm, separatızm jáne ekstremızmge qarsy kúres baǵdarlamasy bar. Sońǵysy jahandyq qaýip-qaterlerge birlesip qarsy turý múmkindigin kúsheıtedi.

Qazaqstan usynǵan ShYU-ny jetildirý bastamasy búginde uıymǵa múshe memleketter arasynda belsendi talqylanyp, pysyqtalyp jatyr. Onyń negizgi maqsaty – birlestiktiń naqty nátıjelerin arttyrý jáne onyń Eýrazııa keńistigindegi halyqaralyq yntymaqtastyqtyń negizgi ortalyqtarynyń biri retindegi rólin kúsheıtý.

Bul baǵyttaǵy mańyzdy mindetterdiń biri – uıym qyzmetiniń ekonomıkalyq qyryn kúsheıtý. Bul qyr ekologııa máselesimen de tyǵyz baılanysty. Ortalyq Azııa bul turǵyda asa osal óńir sanalady. Klımattyń ózgerýi, shóleıttený, sý qorynyń azaıýy jáne qorshaǵan ortanyń lastanýy óńirdiń damýyna qater tóndirýi múmkin. Sondyqtan sý qaýipsizdigi strategııalyq mańyzǵa ıe. Óıtkeni ekonomıka, aýyl sharýashylyǵy men áleýmettik turaqtylyq arasyndaǵy tepe-teńdik kóp jaǵdaıda sý resýrstaryna baılanysty.

Osy oraıda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń ShYU-ǵa múshe memleketterdiń sý máselelerin zertteıtin ortalyq qurý týraly bastamasyna erekshe nazar aýdarǵan jón. Jańa qurylymnyń mindeti – memleketterdiń kúsh-jigerin biriktirý, sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýdyń ozyq tehnologııalary men tájirıbesimen almasýdy jolǵa qoıý jáne osy salada birlesken ınnovatsııalyq sheshimderdi engizý.

Manarbek Qabazıev atap ótkendeı, shırek ǵasyr ishinde ShYU memleketter arasynda ózindik senim men ózara is-qımyl júıesin qalyptastyra aldy. Uıym ártúrli elder arasyndaǵy saıası dıalog mádenıetin ornyqtyrdy, Óńirlik terrorızmge qarsy qurylym arqyly qaýipsizdik tetikterin kúsheıtti, ekonomıka men kólik baılanysynyń negizin qalady. Sonymen birge ýnıversıtetter arasyndaǵy baǵdarlamalardan bastap mádenı jáne sporttyq jobalarǵa deıingi gýmanıtarlyq yntymaqtastyqtyń aıasyn keńeıtti.

– Sondyqtan uıymnyń 25 jyldyǵy – onyń qalyptasý kezeńinen sapalyq jańarý men naqty nátıjege baǵyttalǵan jańa kezeńge ótýin bildiretin meje. Bul ustanym ShYU-ny turaqtylyǵyn saqtap qana qoımaı, jańa syn-qaterler jaǵdaıynda ózgeristerge beıimdelýge daıyn, tiri ári damyp kele jatqan uıym retinde kórsetýge múmkindik beredi, – deıdi sarapshy.

Tsıfrlyq qaýipsizdik keńistigi

2026 jyly Shanhaı yntymaqtastyq uıymy 2035 jylǵa deıingi damý strategııasyna sáıkes birneshe negizgi baǵytty aıqyndady. Eń aldymen, ózara senim men tatý kórshilikti nyǵaıtýǵa basymdyq berilip otyr. Múshe memleketter ózara qarym-qatynasty teńdik, egemendikti qurmetteý jáne bir-biriniń múddesin eskerý qaǵıdattary negizinde qurýǵa umtylady.

Qaýipsizdik máselesi de mańyzdy baǵyt bolyp qala beredi. ShYU terrorızmge, ekstremızmge, separatızmge, esirtki men qarýdyń zańsyz aınalymyna, transulttyq qylmys pen zańsyz kóshi-qonǵa qarsy birlesken jumysty jalǵastyryp keledi. Bul baǵytta Terrorızmge qarsy ortalyq jáne Qaýip-qaterlerge qarsy is-qımyl jónindegi ámbebap ortalyq sekildi arnaıy qurylymdar jumys isteıdi.

Ekonomıkalyq yntymaqtastyq saýda, ınvestıtsııa, kólik, energetıka jáne tsıfrlyq ekonomıka salalarynda damyp keledi. Bul baǵyttaǵy bastamalardyń qatarynda ShYU Damý bankin qurý jáne 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan kópjaqty saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq baǵdarlamasyn iske asyrý bar.

Alaıda negizgi basymdyq tsıfrlandyrýǵa berilip otyr. Óıtkeni ózge yntymaqtastyq baǵyttarynyń basyn biriktiretin ózek te osy salaǵa aınalyp keledi. Sondyqtan tsıfrlandyrý mereıtoılyq sammıtte bolashaǵy zor baǵyt retinde aıqyndaldy. Tehnologııa kún sanap ózgerip jatqan qazirgi jaǵdaıda óńirdiń básekege qabilettiligi men ShYU-nyń aldaǵy damý múmkindigin de tsıfrlyq kún tártibi aıqyndaıdy.

– Menińshe, ShYU-nyń aldaǵy on jyldaǵy damýynyń negizgi múmkindikteriniń biri dál osy salada jatyr. Buryn Eýrazııanyń ózara baılanysyn qamtamasyz etýdiń basty sharty fızıkalyq ınfraqurylym bolsa, búginde tsıfrlyq platformalardyń ózara úılesimdiligi, elektrondy kólik qujattary, tsıfrlyq keden, júk qozǵalysyn baqylaý, elektrondy sertıfıkattar, jasandy ıntellekt, kıberqaýipsizdik jáne transshekaralyq saýda týraly sóz bolyp otyr, – deıdi Manarbek Qabazıev.

Sarapshynyń aıtýynsha, bul Qazaqstan úshin aıryqsha mańyzdy. Elimiz halyqaralyq logıstıkada tsıfrlyq sheshimderdi júıeli túrde damytyp keledi. Olardyń qatarynda Smart Cargo, elektrondy qujat aınalymy jáne júkterdi súıemeldeýdiń tsıfrlyq quraldary bar.

– Sondyqtan ShYU júk birneshe shekaradan ótetin kezde búkil úderis birtutas tsıfrlyq júıe arqyly júzege asatyn alańǵa aınala alady. Bul Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty, «Shyǵys – Batys» dálizi, «Soltústik – Ońtústik» baǵyty jáne Azııa, Ortalyq Azııa, Kavkaz, Reseı, Taıaý Shyǵys pen Eýropa naryqtaryn baılanystyratyn ózge de kólik baǵyttary úshin asa mańyzdy. Qazaqstan Eýrazııanyń tranzıttik toraby retindegi rólin júıeli túrde kúsheıtip keledi. 2025 jyly Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótken tranzıttik júk kólemi 36,9 mln tonnaǵa jetti, – dep atap ótti Manarbek Qabazıev.

Qazaqstan ShYU-ǵa múddeler teńgerimine, memleketterdiń egemendigin qurmetteýge jáne ózara tıimdi kópjaqty yntymaqtastyqqa negizdelgen damý úlgisin usynyp otyr. Álemdik saıasat bólshektenip, ár tarap óz baǵytyn aıqyndap jatqan qazirgi jaǵdaıda mundaı ustanymnyń mańyzy arta túsedi.

Osylaısha, Bishkekte ótip jatqan ShYU-nyń mereıtoılyq sammıti saıası dıalogty damytý turǵysynan ǵana emes, uıymdy tsıfrlyq turǵydan jańǵyrtý baǵytynda da mańyzdy kezeń bolmaq.