ShYU-ǵa 25 jyl: Ortalyq Azııanyń uıymdaǵy róli qalaı ózgerdi
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń qurylǵanyna 25 jyl tolady. Osy kezeńde Ortalyq Azııanyń kópjaqty yntymaqtastyqtaǵy róli aıtarlyqtaı keńeıip, óńir qaýipsizdik máselelerimen qatar ekonomıka, kólik, ınvestıtsııa jáne «jasyl» damý baǵyttarynda da mańyzdy orynǵa ıe boldy, dep habarlaıdy Kazinform agenttiginiń Beıjińdegi menshikti tilshisi.
Bul týraly Reseı, Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııa ınstıtýty Ortalyq Azııa tilderi kafedrasynyń meńgerýshisi, Shanhaı shet tilderi ýnıversıtetiniń zertteýshisi Gýlıtszyı Baıshan Kazinform tilshisine bergen suhbatynda aıtty.
Sarapshynyń pikirinshe, ShYU qyzmetiniń 25 jylyndaǵy negizgi úrdisterdiń biri – Ortalyq Azııa memleketteriniń kópjaqty yntymaqtastyqtaǵy múmkindikteriniń keńeıýi. Bul rette Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan men Ózbekstan uıym qurylǵan kezden bastap onyń bastaýynda turǵan elder ekenin eskerý qajet.
– Munda Ortalyq Azııanyń «passıvti» rólden «belsendi» rólge aýysqany týraly aıtyp otyrǵan joqpyz. Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Ózbekstan áý bastan ShYU-nyń negizin qalaýǵa qatysty. Osy jyldar ishinde eń aldymen kún tártibi, yntymaqtastyq formattary jáne óńir elderiniń oǵan qatysý múmkindikteri ózgerdi, – dedi ol.
Gýlıtszyı Baıshannyń aıtýynsha, shırek ǵasyr buryn Ortalyq Azııa memleketteriniń táýelsizdik alǵanyna nebári on jyldaı ýaqyt bolǵan. Sol kezeńde shekaradaǵy turaqtylyqty nyǵaıtý, ózara senimdi arttyrý, terrorızmge, separatızm men ekstremızmge qarsy is-qımyl negizgi ortaq mindetterdiń qatarynda boldy. «Shanhaı bestiginen» ShYU-nyń qurylýyna deıingi kezeńde senimge, konsýltatsııa men yntymaqtastyqqa negizdelgen óńirlik ózara is-qımyl tetigi birtindep qalyptasty.
Búginde qaýipsizdik máselesi mańyzyn joǵaltqan joq. Alaıda uıymnyń kún tártibi edáýir keńeıdi. Kólik dálizderi, ónerkásiptik kooperatsııa men ınvestıtsııa, tsıfrlyq ekonomıka, «jasyl» damý, energetıka, aýyl sharýashylyǵy jáne bilim berý salalary yntymaqtastyqtyń mańyzdy baǵyttaryna aınaldy.
– Ortalyq Azııa elderi úshin turaqty óńirlik ortany damýdyń qosymsha múmkindikterine qalaı aınaldyrý kerek degen másele barǵan saıyn ózekti bolyp keledi, – dedi qytaılyq zertteýshi.
Sarapshy bul úrdis Qazaqstannyń mysalynan aıqyn kórinetinin atap ótti. ShYU-nyń negizin qalaýshy memleketterdiń biri retinde Qazaqstan uıymnyń damýyna turaqty túrde atsalysyp keledi. Qazaqstannyń 2023-2024 jyldardaǵy ShYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde ekonomıka, ınvestıtsııa, kólik, mádenı-gýmanıtarlyq jáne ekologııalyq salalarda 150-den astam is-shara uıymdastyryldy. Tóraǵalyqtyń qorytyndysy Astanada ótken ShYU sammıti boldy.
Gýlıtszyı Baıshannyń pikirinshe, yntymaqtastyqtyń qaýipsizdik máselelerinen ekonomıka, kólik, ekologııa jáne gýmanıtarlyq baılanystarǵa deıin keńeıýi uıym aıasyndaǵy ózara is-qımyl mazmunynyń ózgergenin kórsetedi.
– Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy da jańa mánge ıe bolyp otyr. Muhıtqa tikeleı shyǵa almaıtyn álemdegi eń iri memleket retinde Qazaqstan óziniń qurlyqishilik ornalasý ereksheligin kólik baılanysynyń artyqshylyǵyna aınaldyrýǵa umtylyp keledi. Qytaı men Ortalyq Azııany Kaspıı teńizi jáne Ońtústik Kavkaz arqyly Eýropa naryqtarymen baılanystyratyn Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń damýy Qazaqstannyń Eýrazııadaǵy mańyzdy kólik býyny retindegi rólin kúsheıtedi, – dedi ol.
Sarapshy mundaı ózgerister búkil Ortalyq Azııada baıqalatynyn aıtty. Sońǵy jyldary óńir memleketteri arasyndaǵy úılestirý men yntymaqtastyq nyǵaıyp, talqylanatyn máseleler aıasy keńeıdi. Olar dástúrli qaýipsizdikpen qatar kólik, saýda, ınvestıtsııa, «jasyl» damý jáne gýmanıtarlyq almasýdy qamtıdy.
Onyń aıtýynsha, 2026 jylǵy 12 maýsymda Dýshanbede ShYU-nyń 25 jyldyǵyna arnalǵan «Ortalyq Azııa – ShYU-nyń ózegi: beıbitshilik pen birlesken damý keńistigi» halyqaralyq konferentsııasynyń ótýi de óńirdiń uıymdaǵy erekshe ornyn kórsetedi.
– Munda Ortalyq Azııanyń geografııalyq ornalasýy ǵana emes, onyń qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, ekonomıkalyq ózara is-qımyldy damytýǵa jáne uıym aıasyndaǵy gýmanıtarlyq baılanystardy keńeıtýge qosqan úlesi týraly sóz bolyp otyr, – dedi Gýlıtszyı Baıshan.
Sarapshy Qytaı men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń da jańa deńgeıge kóterilgenine nazar aýdardy. 2025 jylǵy maýsymda Astanada ekinshi «Qytaı – Ortalyq Azııa» sammıti ótti. Alty memlekettiń basshylary Máńgi tatý kórshilik, dostyq jáne yntymaqtastyq týraly shartqa qol qoıyp, aldaǵy ózara is-qımyldyń alty basym baǵytyn belgiledi.
Olardyń qatarynda saýdany damytý, ónerkásiptik-ınvestıtsııalyq yntymaqtastyq, kólik baılanysyn kúsheıtý, «jasyl» paıdaly qazbalar salasyndaǵy yqpaldastyq, aýyl sharýashylyǵyn jańǵyrtý jáne halyqtar arasyndaǵy baılanysty keńeıtý bar.
– «Qytaı – Ortalyq Azııa» mehanızmi men ShYU bir-birin almastyrmaıdy. Birinshisi Qytaıdyń Ortalyq Azııanyń bes memleketimen yntymaqtastyǵyna naqtyraq baǵyttalǵan bolsa, ShYU anaǵurlym keń kópjaqty platforma usynady. Túrli formattardyń úılesýi óńir elderiniń yntymaqtastyq pen óz damý mindetterin júzege asyrý múmkindikterin keńeıtedi, – dep túsindirdi sarapshy.
Gýlıtszyı Baıshan osydan 25 jyl buryn ShYU aldyndaǵy negizgi mindetterdiń biri óńirlik qaýipsizdyqty birlesip qamtamasyz etý bolǵanyn atap ótti. Qazir bul mindetpen qatar birlesken damý máselesiniń mańyzy artyp keledi. Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń basqa memleketteri úshin óńirlik yntymaqtastyq zamanaýı kólik ınfraqurylymy, tyǵyz saýda baılanystary, naqty ónerkásiptik kooperatsııa jobalary jáne azamattar sezine alatyn jańa múmkindikter arqyly kórinis tabýy kerek.
– Sondyqtan ShYU-nyń 25 jyly – Ortalyq Azııa róliniń birtindep keńeıgen 25 jyly. Óńir uıymnyń qalyptasýy men damýynda áý bastan erekshe oryn aldy. Búginde Ortalyq Azııa qaýipsizdik mindetteri damý mindetterimen ushtasatyn keńistikke aınalyp, Eýrazııadaǵy ózara baılanystyń mańyzdy býyny retindegi ornyn nyǵaıtyp, óńirlik yntymaqtastyqtyń kún tártibin qalyptastyrýǵa barǵan saıyn belsendi qatysyp keledi, – dedi ol.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, Bishkekte ótetin aldaǵy sammıt Ortalyq Azııanyń búgingi mańyzy onyń geografııalyq ornalasýymen ǵana emes, óńirdiń qandaı damý baǵyttaryn tańdaıtynymen jáne Eýrazııadaǵy bolashaq yntymaqtastyqqa qandaı úles qosa alatynymen aıqyndalatynyn taǵy bir márte kórsetýi múmkin.
Buǵan deıin 1 qyrkúıekte Qyrǵyzstan astanasynda ShYU-ǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń kezekti otyrysy ótetini habarlanǵan bolatyn.
