Shyrsha shyrǵalańy, 8 mln kóshet ósirgen ormanshy — «Ekoaýdıt» jobasy Almaty oblysynda

Qaıyńdy kólinde qaıyń emes, shyrsha ósip tur

Tóbesi kók tiregen Tıan-Shannyń tómengi eteginiń ár jotasy búrmeli, qolmen kestelengendeı. Kúngeıinde aınadaı jarqyrap Kólsaı kólderi jatyr. Sońǵy bes jylda «Kólsaı kólderi» ulttyq parkine 443 myńdaı shyrsha egilipti. Onyń kópshiligi taý bókterinde.

Eńisten órge satylaı ornalasqan aıdyndardy kórýge ótken jyldyń ózinde 600 myń adam kelipti. Al 6 jyl buryn on ese az edi. Týrısterden túsetin tabys ta eselengen. Byltyr saıahatshylardan 546 mln teńge kiris túsken. Ulttyq park qyzmetkerleri bul aqshaǵa týrıstik ınfraqurylymdy jańǵyrtyp, ormanshylarǵa 4 beket, 5 shaǵyn órt sóndiretin kólik satyp alamyz dep otyr.

Park qyzmetkerleriniń taǵy bir ýaıymy – Qaıyńdy kóli. Sońǵy jyldary Qaıyńdynyń sýy sarqylyp barady. Mamandar muny jahannyń jylynýy men klımattyń ózgerýinen dep túsindirýde. Bul «tesikti» týrısterdiń aqshasyna bútindeý múmkin emes. Taýdyń ushar basyna sý qoımasyn salý kerek. Al bul kúrdeli ınjenerlik-tehnıkalyq sheshimder men qyrýar qarjy talap etetin sharýa.

Aıtpaqshy, bul kól Qaıyńdy dep atalǵanmen, sý ústinde shoshaıyp turǵan aq bóreneler – qaıyń emes. Bul ústi qansha qýrasa da, tamyry shirimegen Shrenk shyrshasy.

– Bizdiń ornalasqan jerimiz – Tıan-Shan taýynyń soltústik silemderi bolǵandyqtan negizgi aǵash Shrenki shyrshasy bolyp otyr. Onyń basqa aǵashtardan ereksheli – osy jergen beıim, aýa almasýǵa, ottegin bólýge erekshe aǵash, – deıdi «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń tabıǵı keshenderdi qalpyna keltirý ınjeneri Beksultan Qaıypbaı.

Shyrsha qalaı ósedi

Sýy tartylǵan teńizdiń túbine sekseýil egýden góri, taýdyń tóbesine shyrsha egýdiń mehnaty aýyr sekildi. Sebebi bıikke tehnıka bara almaıdy. Ormanshylar men qoryqshylar kóshetterdi atqa óńgerip aparady nemese jaıaý tasyp, qolmen egedi.

– Myna artymyzdaǵy shyrshanyń bıiktigi 10 qabatty úıdiń bıiktigimien birdeı. Bul tabıǵı jaratylys, ózdiginen ósken. Bizdiń basty mindetimiz osy tabıǵı orman qoryn molyqtyrý, arasyndaǵy ashyq jerlerdi alańqaılardy bir-birimen teńestirip, tolyqtyrý jumystaryn atqarý, – dedi B.Qaıypbaı.

Iá, shyrshanyń shyrǵalańy kóp. Aldymen, kúzdiń ortasynda búrin jınaıdy. Ony qurǵaq jerge jaıyp, keptiredi. Kepken soń qabyrshyǵy ashylyp, tuqymy tarydaı bop tógiledi. Sony shashaýyn shyǵarmaı jınap, qar astyna kómip qoıady. Jer jylyǵanda tońazyǵan tuqym ystyqqa umtylyp, birden qyltıyp shyǵady.

Qysy-jazy jap-jasyl, suńqaq boıly sulý bolǵanmen, shyrsha – óte baıaý ósetin aǵash. Biraq tamyry bir alsa, 250-300 jyl ómir súredi. Ormannyń ókpesi sııaqty, ottegin kóp bóledi. Aýany tazartady. Kókke shanshylǵan naızadaı súıirlenip, qalyń qylqany qar men seldi ustap qalady.

Teńiz deńgeıinen 1800-2000 metr bıiktikke orman egý ońaı emes. Sonda da mamandar jyl saıyn 79-95 myń kóshetti órge súırep jetkizedi. Osylaısha bes jylda bas-aıaǵy 111 gektar alqapty jasyl ormanǵa aınaldyrdy. Shyrshalardyń shyǵymy 66-75 paıyz boldy deıdi.

Orman ósirgen arýlar

Ystyq-sýyqqa qaramaı taý-tas kezip, tabıǵatty qorǵaý – tek erlerdiń isi degen túsinik túgesilgen sekildi. Almaty oblysynda orman sharýashylyǵynda mańyzdy ári laýazymdy qyzmet atqaratyn áıelder barshylyq. Máselen, «Kólsaı kólderi» ulttyq parkiniń memlekettik ınspektory Sandýǵash Bazylbaevanyń ár tańy esik aldyndaǵy qurylǵynyń kórsetkishin tirkeýmen bastalady. Qardyń qalyńdyǵyn, jańbyr men ylǵaldyń deńgeıin, jeldiń jyldamdyǵyn ólsheıdi. Jazǵan málimetterdi ǵylym bólimine ótkizedi.

Sandýǵash taý bókterinde turyp jatqanyna on jyldan asty. Kenje uly etektegi aýylǵa atpen qatynap, oqıdy. Eresek eki qyzy turmysta. Olarǵa da qarasyp turady. Balalaryn baǵady. Baǵyp otyrǵan taǵy bir dúnıesi – shyrsha tuqymbaǵy.

– Shóbin otaımyz, sýyn sýǵaramyz, ábden kútim qajet etedi. Shyrshalar 5 jylda 25-30 sm ósip shyǵady. Bıyl myna shyrshalar tabıǵatty molaıtýǵa ketedi. Sáýir aıynda qazylyp alynady, sosyn otyrǵyzýǵa jiberemiz, – deıdi S.Bazylbaeva.

Ádette áıel adam otbasyn quryp, urpaq órbitýge umtylady. Al Gúlnár Áýbákirova ómirin orman ósirýge arnaǵan. «Kegen» sharýashylyǵynda 40 jyl qyzmet etken ol osy kúnge deıin 8 mln 250 myń kóshet ósirgen. Árqaısysyn tóbesinen qus ushyrmaı, kún túsirmeı, baladaı mápelep jetkizgen. Olardy birtindep qazyp alyp, taýǵa jónelkende, ulyn uıadan ushyrǵan anadaı tolqımyn, deıdi keıipker.

– Men ózimdi baqyttymyn dep esepteımin. Shyrshany kishkentaı tuqymnan ósirip, 4 jyldan keıin taýly aımaqqa aparyp, orman qoryna qosamyz. Aýdanymyzdyń da, respýblıkamyzdyń da kógaldandyrý jumysyna úles qosamyz. Tıan-Shan shyrshasy bolsyn, Qyrym qaraǵaıy bolsyn, týıa bolsyn, barlyǵyn berý – bizdiń taza eńbegimiz dep oılaımyn, – deıdi Jalaǵash ormanshylyǵy turaqty tuqymbaǵynyń Orman ósirý, qalpyna keltirý bas ınjeneri Gúlnár Áýbákirova.

Gúlnár Áýbákirova – «Qazaqstannyń qurmetti orman ósirýshisi». Keýdesinde osyndaı tósbelgi bar. Mundaı marapat ıesi elimizde saýsaqpen sanarlyq. Túpkirde júrse de, taýdaı tirlik bitirgen áıel Prezıdent Jarlyǵymen «Eren eńbegi úshin» medalimen de marapattalǵan. Bıyl zeınetke ketti. Biraq qundy kadrdy Kegendegiler qımaı otyr.

– Shrenk shyrshasynyń tuqymy jer astyna emes, kóshettiń ushyna shyǵady. Sol kezde torǵaı qaptaıdy. Mundaı ýaqyttary maýsymdy jumysker jaldaımyz. Olar tańǵy saǵat tórtten, túngi on ekige deıin torǵaıdan qorǵaıdy. Kóshet óse bastaǵanda ony aramshópten aryltý, ony sýǵarý óte qıyn jumys. Eńbektiń eńbegi – maýsymdyq jumyskerlerdiki, – deıdi Qurmetti ormanshy.

Al Gúlmıra Nysanbaeva – Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń dırektory. Munda dúnıejúzi boıynsha óte sırek kezdesetin aǵash – Eren aǵashy ósedi. Eren aǵashynyń ereksheligi – ylǵalsúıgish, tamyry óte myqty tereńge ketedi. Óte uzaq jasaıdy. Qurǵaqshylyqqa da, sýyqqa da, ystyqqa da tózimdi.

– Áıel adamdardyń jaýapkershiligi óte joǵary bolady. Sezimtal bolady. Tabıǵatqa degen meıirimi, mahabaty bólek. Men ózi jumysymdy jaqsy kórem. Tabıǵat aıasynda jumys isteý men úshin úlken baqyt, – deıdi G. Nysanbaeva.

Haı-tek úıler, pıkap kólikter

Qazir elimizdegi orman sharýashylyqtarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jańaryp keledi. Keshege deıin eski Nıva, Ýaz kólikterin minse, qazir pıkaptarmen júredi. Tipti mynadaı zamanaýı haı-tek stılindegi úıde turady.

Bul tıptik úıdiń úlgisin Qutlyqjan Júnisov jasaǵan. Onyń syzǵan jobasyn mınıstrlik maquldady. Endi eldiń ár túkpirinde ormanshylarǵa osyndaı qyzmettik baspana salynady. Іshinde jatyn bólme, ashana, dárethanasy bar. Úıdiń ekinshi bóligi týrısterge arnalǵan.

– Bilesizder ormanshylar ormanda, aýyl, qaladan shalǵaıda turady. Sondyqtan olardyń ormanda turý jaǵdaılaryn jaqsartý maqsatynda osyndaı tapsyrma berilgen bolatyn. Biz osy kordondy soǵan sáıkestendirip jasap, komıtet pen mınıstrlik qoldap, pılottyq joba retinde júzege asyryldy, – deıdi Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵı parki dırektorynyń orynbasary Qutlyqjan Júnisov.

Shelekte de ormanshylardyń jańa ǵımaratqa kóshkenine eki jyl boldy. Keńes dáýirinen qalǵan eski-qusqynyń bárinen aryldy. Tehnıkasy, qural-saımany jańardy. Aıtpaqshy, byltyr órt sóndirýge yńǵaıly ári yqsham eki kólik alynǵan.

– Bul kólikke bes adam syıady, dittegen jerge jyldam barady. Barlyq kerekti quraldarmen jabdyqtalǵan. Ózine 300 metrdeı sý bar. Sý búrkigish quraly bar. Sosyn kez kelgen jerge kirip, órt sóndirýge yńǵaıly, – deıdi Shelek orman sharýashylyǵynyń dırektory Muhıt Palýanov.

Tuqymbaqtaǵy jańa ádister

Shybyq qadasań, shynardaı bop ósetin, topyraǵy qunarly ólke de orman ósirmes buryn selektsııalyq ortalyqqa júginedi. Respýblıkalyq selektsııalyq tuqym ósirý ortalyǵynyń ońtústik-shyǵys fılıalynda aǵashtar kóshetpen emes, bıotehnologııalyq ádispen ázirlenedi. Dástúrli tuqymnan ósirý men mıkroklondyq ádispen ósirýdiń aıyrmashylyǵy da bar.

– Dástúrli tuqymnan alǵanda bir ǵana ósimdik ósip shyǵady. Al mıkroklondyq kóbeıtý ádisimen – bir sabaqtan kóptegen mólsherde ósimdik alamyz. Ár jaǵynan kesip, kesip, jańa ortaǵa otyrǵyzyp, birneshe kóshet shyǵaramyz. Dástúrli ádiste tuqymnyń aýrýy da bolýy múmkin. Al bul jerde vırýstan tazartylady. Ósý protsesi óte tez júredi, – dep túsindirdi «Respýblıkalyq orman selektsııalyq tuqym ósirý ortalyǵy «Ońtústik-shyǵys aımaq» fılıalynyń zerthanashysy Ulpan Baqytbekqyzy.

Zerthana orman qoryna egiletin árbir kóshettiń, sebiletin árbir tuqymnyń sapasyn, shyǵymyn anyqtaıdy. Bul jerde sapasyna qaraı kýálik beriledi. Sol kýálikke qarap ormanshylar qansha gektarǵa qansha keli tuqym sebý keregin anyqtaıdy.

– Bul jerde Qyrym qaraǵaıy, Shrenk shyrshasynyń sapasyn anyqtap jatyrmyz. Mysaly, myna qutynyń astyna 10 túıirin salsańyz, sonyń 5 eýi ónip shyqsa, onyń sapasy nashar degen sóz. Negizi 100 túıirin qoıamyz, 20 kúnnen keıin ónip shyqqan óskinderdi birtindep sanap, esebin shyǵaramyz, klasyn anyqtaımyz. Bul úshin tipti tuqym sanaıtyn arnaıy apparat bar, – deıdi zerthana meńgerýshisi Anar Talpaqova.

Zerthanaǵa qarasty tuqymbaqta sekseýil alqaby da ósip tur. Munda ázirlenetin sekseýil kóshetteri elimizdiń túrli oblystaryna jiberiledi. Ol suryptalǵan, sapaly, genetıkalyq qundy ári standarttarǵa saı bolý kerek jáne qajyrly eńbekti qajet etedi.

Jalpy Almaty oblysynda 7 orman sharýashylyǵy jáne 3 ulttyq parkke qarasty 22 tuqymbaq bar. Sol 22 tuqymbaqtyń jalpy aýmaǵy – 161 gektar. Onyń ishinde 116 gektar turaqty tuqymbaq bolsa, qalǵan 46 gektary – ýaqytsha tuqymbaq. Munda kúzgi túgendeý boıynsha 5 mln 385 myń kóshet ósirilýde. Tuqymbaqtardyń sýarý júıesi, jalpy tehnıkalyq bazasy da jaqsy jaǵdaıda.

Buǵan deıin «ECO aýdıt» jobasy Túrkistan oblysyndaǵy ekologııalyq máseleler men Syrdarııa ekojúıesine qandaı qaýip tónip turǵanyn kórsetken edi.