Shıkizattan zaýytqa deıin: Qazaqstan sırek jer metaldary naryǵyna qalaı ene alady

Sırek metaldardyń jahandyq naryǵy

Sırek jer elementteri – asa mańyzdy tehnologııalarda qoldanylatyn 17 metaldan turatyn top. Olar mıkrochıpterden bastap jel týrbınalaryna deıingi óndiris salalarynda keńinen paıdalanylady. Biregeı qasıetteriniń arqasynda olar qýatty magnıtterdi, akkýmýlıatorlar men elektrondyq qurylǵylardy óndirýde taptyrmas materıal.

Halyqaralyq zertteýler deregine sáıkes, sońǵy jıyrma jylda sırek jer metaldarynyń álemdik naryǵy shamamen tórt esege ósti. Eger 2004 jyly jahandyq óndiris kólemi 101,5 myń tonnany qurasa, 2024 jyly bul kórsetkish 379,9 myń tonnaǵa deıin jetken. 

Injener-geolog, Solidcore Resources kompanııasynyń óndiristik geologııa bóliminiń basshysy Serik Qonaqbaev bul ósimniń irgeli sıpatqa ıe ekenin atap ótti.

– Álemde sırek jer elementterine degen suranys óte joǵary jáne turaqty túrde ósip keledi. Negizgi qozǵaýshy kúshter – elektr kólikteri, jańartylatyn energetıka, elektronıka, kompıýterler men smartfondar. Tsıfrlyq ekonomıkaǵa kóshý sırek jer elementteri naryǵynyń damýymen tikeleı baılanysty, - dedi sarapshy.

Sırek jer metaldary naryǵy joǵary deńgeıde shoǵyrlanǵan kúıinde qalyp otyr. Búginde álemdik óndiristiń 70 paıyzdan astamy, al óńdeýdiń shamamen 90 paıyzy Qytaıdyń enshisinde.

Sarapshylardyń aıtýynsha, Qytaıdyń ústemdigi birneshe faktordyń úılesiminen týyndaıdy: eńbek qunynyń tómendigi, damyǵan ónerkásiptik baza jáne zamanaýı tehnologııalardyń bolýy elge salany damytýda aıtarlyqtaı artyqshylyq beredi.

Qazirgi jaǵdaıda álemdik naryq jetkizilimdi ártaraptandyrýǵa muqtaj. Bul Qazaqstanǵa, eleýli múmkindikter ashady.

Qor mol, óńdeý az

Qazaqstan álemdegi iri mıneraldyq-shıkizat qoryna ıe elderdiń biri. QR Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, sırek jáne sırek jer metaldarynyń ken oryndaryn ıgerý, sondaı-aq olardyń negizinde álemdik naryqta suranysqa ıe ónim shyǵarý – eldiń ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damýynyń basty basymdyǵy. Qazirgi tańda memlekettik balansqa toǵyz myńnan astam ken orny engizilgen. Sonyń ishinde júzden astamynda sırek jáne sırek jer elementteri bar. 

Qazaqstannyń shıkizattyq bazasy erekshe. Mysaly, kóptegen sırek element ýran, tústi jáne baǵaly metaldardy óndirý kezinde qosalqy ónim retinde alynady. Bul óz kezeginde keshendi óńdeýdi jáne zamanaýı tehnologııalardy engizýdi talap etedi.

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, elde volfram, molıbden, tıtan, tsırkonıı jáne renıı óndiriledi ári óńdeledi. Sonymen qatar ilespe elementter de alynady. Olardyń qatarynda selen, tellýr, germanıı, gallıı, ındıı, tallıı, vısmýt, gafnıı, skandıı, kadmıı, osmıı jáne ıttrıı bar.

Qazirgi tańda bul sala ónerkásip óndirisiniń tek 0,3 paıyzyn quraıdy. Alaıda bastapqy bazanyń tómen bolýy, kerisinshe, ósim áleýetin aıqyndaıdy. Ásirese, sırek jáne sırek jer metaldaryna jahandyq suranys artqan qazirgi kezeńde bul baǵyttyń múmkindigi joǵary.

Jańa óndiristik oryndar men ınvestıtsııa

Qazaqstanda sırek kezdesetin metaldardan ónim shyǵarý úshin bazalyq ónerkásiptik ınfraqurylym qalyptasqan. Negizgi óndiristik qýattar birneshe kásiporynda shoǵyrlanǵan. Eń perspektıvaly aımaqtar retinde Shyǵys Qazaqstan oblysy men Ortalyq Qazaqstan atalady.

Máselen, «Óskemen tıtan-magnıı» kombınaty tıtan men magnıı óndirýge mamandanǵan. Kásiporyn avıatsııa jáne metallýrgııa salalaryna jetkizilimniń negizin qalyptastyrady. Al Úlbi metallýrgııalyq zaýyty berıllıı, nıobıı jáne tantal óńdeýmen aınalysady. Bul metaldar atom energetıkasy men elektronıkada joǵary suranysqa ıe. Jezqazǵanda «Jezqazǵanredmet» kásiporny renıı men osmıı shyǵarady. Olar joǵary temperatýradaǵy qorytpylar men hımııalyq ónerkásipte qoldanylady.

Bul salada basqa da kásiporyndar bar. Qyzylorda oblysynda «Balaýsa» kompanııasy vanadıı kontsentratyn óndiredi. Al Almaty oblysyndaǵy «Jetisý Volframy» JShS volfram kenderin ıgeredi. Qazirgi tańda elimizde óndiriletin sırek metaldardy atalǵan kásiporyndar shyǵarady. Degenmen, olardyń óndiristik qýaty men tehnologııalyq deńgeıi áli metaldardy tolyq tereń óńdeýge múmkindik bermeıdi. 

Qazaqstanda jeke óndirister bolsa da, sırek jáne sırek jer metaldarynyń tereń óńdelý deńgeıi shekteýli bolyp otyr. Sarapshy Serik Qonaqbaevtyń pikirinshe, kásiporyndarda tehnologııa men tehnıkalyq baza jetkiliksiz. Sonyń saldarynan elimiz áli de shıkizat óndirýge jáne ony syrtqy naryqqa jetkizýge ǵana baǵdarlanǵan. Basty mindet – óz tehnologııasyn damytý, óńdeýshi qýattardy qurý jáne tolyq óndiristik tsıkldi el ishinde qalyptastyrý.

– Shyn máninde, bizde eleýli qorlar bar, olardyń kóbisi Sovet dáýirinde barlanǵan. Degenmen, óńdeý ınfraqurylymyn belsendi damytý, ınvestıtsııa tartý jáne zamanaýı tehnologııalardy engizý qajet. Bul ónimdi barynsha óndirýge jáne tolyq óndiristik tsıkl boıynsha shyǵarýǵa múmkindik beredi, - deıdi ınjener-geolog.

Qazaqstandaǵy resýrstardyń basym bóligi áli ekonomıkaǵa tartylmaǵan. Sarapshynyń aıtýynsha, Qazaqstanda molıbden men volframnyń kóptegen ken oryndary bar. Olar 2000-jyldarǵa deıin jumys istegen. Alaıda qorǵanys ónerkásibinen suranys azaıǵannan keıin ekonomıkalyq mánin joǵaltqan jáne qazirgi kezde is júzinde ıgerilmeıdi. Lıtıı, tantal jáne berıllıı qorlary da bar, biraq ishki naryqtaǵy suranys shekteýli.

Elimizdiń jańa jobalary men óndiristik áleýeti

Osyǵan oraı, memlekettik saıasat óndiristik bazany birtindep keńeıtýge baǵyttalýda. 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan salany keshendi damytý jospary keminde bes jańa sırek metall óndirisin iske qosýdy kózdeıdi. Jobalardyń bir bóligi qazirdiń ózinde júzege asyryldy. Almaty oblysyndaǵy Bogýty keninde volfram men marganets sýlfatynyń monogıdraty shyǵaryla bastady.

Al 2026 jyly ERG kompanııasynyń qatysýymen gallıı óndirisin iske qosý josparlanyp jatyr. Jyldyq qýaty 15 tonna. Sonymen qatar, lıtıı-ıondyq batareıa qaldyqtaryn óńdeý jáne «Jezqazǵanredmet» bazasynda renıı metalyn óndirý jobalary pysyqtalýda.

Jeke baǵyt – akkýmýlıatorlar úshin materıaldar ındýstrııasyn damytý. Osy salada «Sarytoǵan» grafıt jobasy júzege asyrylyp jatyr. Al Aqsý qalasynda marganets haby qurylady. Ol jerde elektrolıttik marganets pen marganets dıoksıdi óndirledi.

Bul saladaǵy damý munymen shektelmeıdi. Turaqty magnıtter men jylýǵa tózimdi nıkel qorytpalaryn óńdeý jobalary da qarastyrylýda. Bul joǵary tehnologııalyq óndiristerdiń damýyna tikeleı baılanysty.

Joǵary ósim núkteleriniń biri – Qaraǵandy oblysy. 2025 jyly osy óńirdegi Quıryqtykól ýchaskesinde «Jańa Qazaqstan» ken orny anyqtaldy. QR Ónerkásip jáne qurylys vıtse-mınıstri Iran Sharhannyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta qor kólemin rastaý úshin keshendi geologııalyq barlaý jáne zerthanalyq zertteýler júrgizilip jatyr.

– Quıryqtykól ýchaskesiniń boljamdy qory shamamen 935,4 myń tonna sırek jer metalyn quraıdy. Qazirgi ýaqytta bul aýmaqta «Taý-ken Samuryq» AQ qatty paıdaly qazbalardy barlaýǵa lıtsenzııa rásimdep, qordy naqtylaý úshin keshendi geologııalyq barlaý jáne zerthanalyq zertteýler júrgizip jatyr, - dedi Iran Sharhan.

Shıkizattan ónerkásiptik óńdeýge kóshý

Memleket bul salany júıeli damytýǵa basymdyq berip otyr. Osy maqsatta 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar qabyldandy. Jospar aıasynda keminde bes jańa óndiristi iske qosý kózdelgen. Al jumys istep turǵan kásiporyndardy jańǵyrtyp, shıkizatty keshendi óńdeý tehnologııalary engizk josparlanyp jatyr. Sonymen qatar, ınvestıtsııalyq ekojúıe qalyptasyp keledi. Onyń quramyna:

– 16 arnaıy ekonomıkalyq aımaq,
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy,
– Minerals.e-Qazyna.kz tsıfrlyq platformasy,
– kólemi 1 mlrd dollardy quraıtyn Qazaqstan Damý Bankiniń qarjylandyrý baǵdarlamasy kiredi.

Negizgi maqsat – el ishinde tolyq óndiristik tsıkl qalyptastyrý.

– Jańa ınvestıtsııalyq tsıkldi qalyptastyrý úshin 2029 jylǵa deıingi ınvestıtsııalyq saıasat tujyrymdamasy iske asyrylýda. Investıtsııalyq kelisimsharttar basym sektorlardaǵy kompanııalarǵa usynylady. Olar salyq jáne kedendik jeńildikter alýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq zattaı granttar berý kózdelgen, - dedi QR Ónerkásip jáne qurylys vıtse-mınıstri Iran Sharhan.

10 aqpanda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qazir tehnologııalar qarqyndy damyp jatqan kezde asa qajetti materıaldarǵa, ıaǵnı, sırek metaldarǵa suranys kúrt artyp jatqanyn atap ótti.

– Qazaqstanda mundaı jobalardy júzege asyrýǵa Batys elderi jáne basqa da damyǵan memleketterdiń ınvestorlary zor qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Bul – Qazaqstannyń jahandyq básekedegi artyqshylyǵy. Osy artyqshylyqty tıimdi paıdalanýymyz kerek, ony el ıgiligine jaratý qajet, - dedi Prezıdent.

Geologııalyq barlaýǵa qazirdiń ózinde AQSh, Germanııa, Aýstralııa jáne Qytaıdan halyqaralyq seriktester qatysyp jatyr.

– AQSh-tyń Cove Capital LLC kompanııasy birlesken kásiporyndar arqyly volfram, lıtıı, tantal, nıobıı jáne sırek jer metaldary jobalaryna qatysyp jatyr. Avstralııalyq Sarytogan Graphite Limited kompanııasymen birge akkýmýlıatorlyq materıaldar óndirýge baǵyttalǵan iri «Sarytoǵan» grafıt jobasy damýda. Germanııalyq Bergbau AG kompanııasymen lıtıı ken oryndaryn ıgerý jobasy júzege asyrylyp jatyr. Qazirgi ýaqytta geologııalyq barlaý jumystaryna shamamen 8 mln dollar jumsalyp otyr. Qorlar rastalsa, jalpy ınvestıtsııa kólemi 500 mln dollarǵa jetýi múmkin, - dep málimdedi QR Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń redaktsııanyń resmı saýalyna bergen jaýabynda. 

Múmkindikter terezesi

Qazir Qazaqstan ónim ótkizý boıynsha Qytaı men Reseı naryǵyna táýeldi. Bul – logıstıka men suranysqa baılanysty qalyptasqan jaǵdaı. Aldaǵy ýaqytta elimiz Eýropa men Azııa naryǵyna shyǵýǵa múmkindik ala alady. Bul úshin jetkizý tizbegin keńeıtý qajet.

Sırek jáne sırek jer metaldary álemdik ekonomıkada strategııalyq resýrsqa aınaldy. Qazaqstanda mundaı qor jetkilikti. Salany damytýǵa negiz de bar. Basty másele – shıkizat satýdan daıyn ónim óndirýge kóshý. Bul baǵytta naqty qadam kerek. Eger bul mindet oryndalsa, Qazaqstan joǵary tehnologııaly naryqqa kire alady. Al júzege aspasa, el shıkizat jetkizýshi bolyp qala beredi.

Bul – bir salanyń emes, el ekonomıkasynyń bolashaǵyn aıqyndaıtyn tańdaý. 

Eske sala keteıik, buǵan deıin Qazaqstan men Ulybrıtanııa sırek metaldar salasynda ózara tıimdi áriptestik ornatýǵa nıetti ekenin jazǵan edik.