Shıkizattan tereń óńdeýge: Qazaqstannyń taý-ken salasyn ne kútip tur

- Búgingi tańda álemdik taý-ken óndirisi salasy aldynda qandaı mańyzdy máseleler men múmkindikter tur?

- Álemdik taý-ken óndirisi salasy damýdyń mańyzdy kezeńinde tur. Mıneraldyq resýrstarǵa suranystyń ósýi geosaıası ózgeristermen, tehnologııalyq transformatsııamen jáne turaqty damý salasyndaǵy talaptardyń kúsheıýimen qatar júrýde. Osy suranysty qanaǵattandyrý úshin sala óndirý jáne óńdeý qýattaryn ulǵaıtyp, sonymen birge bıznestiń tıimdiligi men ornyqtylyǵyn arttyrýy qajet.

Bir jyl ishinde salanyń iri oıynshylary turaqty qarjylyq nátıjeler kórsetti: naryqtyq kapıtaldandyrý deńgeıi boıynsha álemdegi eń iri 40 taý-ken kompanııasynyń túsimi 3,3% ósip, 909 mlrd AQSh dollaryna jetti, EBITDA kórsetkishi 23% ulǵaıyp, 248 mlrd AQSh dollaryn qurady, al taza paıda 120 mlrd AQSh dollaryna jetti.

Alaıda syrtqy ortanyń kúrdelene túsýi jaǵdaıynda mundaı nátıjelerdi saqtaý úshin salalyq ekojúıeniń barlyq qatysýshysy úsh negizgi baǵyt boıynsha ózara is-qımyldy kúsheıtýi qajet.
Birinshiden, árbir memleket jobanyń uzaq merzimdi damýyna qoldaý kórsetip, olardyń ekonomıkalyq tıimdiligin qamtamasyz etetin turaqty retteýshi ortany jáne ınvestıtsııalardy yntalandyrý tetikterin qalyptastyrýy qajet.

Ekinshiden, resýrstardyń ornalasýyn geologııa anyqtaýyna qaramastan kóp jaǵdaıda qaı jobanyń iske asyrylatynyn jáne túpki nátıjede qunnyń qaı jerde qurylatynyn kapıtalǵa qoljetimdilik belgileıdi. Sondyqtan taý-ken jobalarynyń ınvestıtsııalyq tartymdylyǵyn arttyrý — óndirý men óńdeý kólemin ulǵaıtýdyń asa mańyzdy sharty.

Úshinshiden, taý-ken kompanııalary tehnologııalardy, atap aıtqanda tsıfrlyq sheshimder men jasandy ıntellektini engizý arqyly ónimdilikti arttyrýy qajet. Bul operatsııalyq tıimdilikti kóterip, basqarýshylyq sheshimderdiń sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi.

- Osy jahandyq úrdisterdiń qaısysy Qazaqstan úshin barynsha ózekti jáne olar elimizge qandaı múmkindikter bere alady?

- Qazaqstan resýrstarǵa baı el bola otyra bizdiń zertteýimizge engen álemdegi eń iri 40 taý-ken kompanııasynyń qatarynda joq. Resýrstardyń bolýy ózdiginen kóshbasshylyqqa kepildik bermeıdi. Munda bıznestiń aýqymy, kapıtalǵa qoljetimdilik, shıkizatty óńdeý deńgeıi jáne ishki qosylǵan qun qalyptastyrý qabileti mańyzdy.

Sonymen qatar Qazaqstannyń álemdik salada bolyp jatqan ózgeristerdi óz paıdasyna sheshýge múmkindigi mol. Elimizdiń basymdyqtary jaqsy belgili: Qazaqstan tabıǵı resýrstardyń qomaqty qoryna ıe, strategııalyq metaldardyń álemdik jetkizilimin qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady ári Eýropa men Azııa arasyndaǵy iri kólik-logıstıkalyq torap sanalady.

Búginde elde boljamdy retteýshi ortany, ınvestorlar úshin tartymdy jaǵdaılardy qamtamasyz etý jáne shıkizat óndirýden bastap óńdeý men logıstıkaǵa deıingi búkil qosylǵan qun tizbegin damytý aıryqsha mańyzdy.

Taǵy bir mańyzdy baǵyt — ónimdilikti arttyrý. Álemniń jetekshi kompanııalary óndiristiń tıimdiligi men qaýipsizdigin kúsheıtý úshin tsıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini belsendi engizýde. Biz úshin bul qoldanystaǵy aktıvterdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne jańa jobalardy iske asyrýdy jedeldetýge múmkindik beredi.

- Búginde Qazaqstannyń durys baǵytta damyp kele jatqanyn kórsetetin belgiler bar ma?

- Belgili bir dárejede Qazaqstan durys baǵytta damyp keledi. Memleket taý-ken metallýrgııa keshenin belsendi damytyp, iri ınvestorlardy tartýda. Naqty nátıjeler qazirdiń ózinde baıqalady: bıýrokratııalyq rásimder jeńildetilip, mys pen sırek metaldardy óndirý jónindegi jańa jobalar iske qosylýda, sondaı-aq ónimdi Qytaıǵa jáne basqa elderge eksporttaýǵa arnalǵan temirjol ınfraqurylymy damyp keledi.

Investorlarǵa kórsetiletin memlekettik qoldaý da mańyzdy. Máselen, taý-ken metallýrgııa keshenindegi jobalardy júzege asyratyn kompanııalarǵa birqatar yntalandyrý sharasy qarastyrylǵan. Olardyń qatarynda ınvestıtsııalar týraly jáne qatty paıdaly qazbalardy óńdeý týraly kelisimder aıasyndaǵy salyqtyq jeńildikter, zattaı granttar, sondaı-aq jeńildetilgen ınvestıtsııalyq kelisimshart sheńberinde ımporttalatyn taýarlarǵa kedendik baj tóleýden bosatý bar. Osyndaı qoldaý sharalarynyń nátıjesinde birneshe iri kompanııa óndirisin keńeıtý josparyn jarııalap úlgerdi.

Árıne, sheshimin kútken máseleler áli de bar: logıstıkalyq ınfraqurylymdy nyǵaıtý, qarjylandyrýǵa qoljetimdilikti keńeıtý jáne normatıvtik-quqyqtyq ortanyń boljamdylyǵyn qamtamasyz etý qajet. Degenmen, eleýli resýrstyq bazanyń, bilikti kadrlardyń bolýy jáne salany memlekettiń júıeli túrde qoldaýy bolashaqqa senimmen qaraýǵa negiz beredi. Qazirgi reformalar baǵyty saqtalǵan jaǵdaıda, Qazaqstannyń álemdik naryqtaǵy ornyn odan ári nyǵaıtýǵa múmkindigi mol.

- Jetekshi taý-ken óndirýshi elderdiń tájirıbesine súıensek, sizdiń oıyńyzsha qandaı tásilder Qazaqstanǵa salanyń damýyn jedeldetip, kóbirek ınvestıtsııa tartýǵa kómektese alar edi?

- Ártúrli elderdiń tájirıbesine qarasaq, ámbebap tásildiń joq ekeni anyq. Degenmen, búginde resýrstyq áleýetin tabysty paıdalanyp otyrǵan memleketterge ortaq birneshe tásil bar.
Birinshi mańyzdy sabaq — elder tek shıkizat óndirýge ǵana senim artýdan birtindep bas tartyp keledi. Zertteýde qarastyrylǵan Avstralııa men Kanadadan bastap Úndistan men Brazılııaǵa deıingi elderdiń barlyǵy derlik óńdeý, tazartý jáne qosylǵan qun tizbeginiń basqa da býyndaryn damytýǵa umtylýda. Negizgi maqsat — óz resýrstarynan el ishinde kóbirek ekonomıkalyq paıda alý.

Ekinshi mańyzdy qorytyndy — ınvestıtsııalar úshin tartymdy jaǵdaı qalyptastyrý qajettigi. Mysaly, Avstralııa, Kanada jáne Ulybrıtanııa salyqtyq yntalandyrý sharalaryn, memlekettik kepildikterdi, mamandandyrylǵan qorlardy jáne jobalardy birlesip qarjylandyrý tetikterin qatar qoldanady. Bul rette óndirýdi qoldaýmen ǵana shektelmeı, ınfraqurylymdy, óńdeýdi jáne tehnologııalyq damýdy qarjylandyrýǵa da basymdyq beriledi.

Úshinshi tásil — naqty memlekettik strategııa. Kóptegen elder strategııalyq mańyzy bar mıneraldardyń tizbesin jáne olardy damytýdyń uzaq merzimdi josparlaryn aıqyndap qoıǵan. Bul ınvestorlarǵa memlekettiń basymdyqtaryn jaqsyraq túsinýge kómektesip, ınvestıtsııalyq sheshim qabyldaý kezindegi belgisizdikti azaıtady.

Bul turǵyda shıkizat eksportyna shekteý qoıý jáne óńdeýdi yntalandyrý arqyly ishki óńdeý qýattaryn edáýir arttyryp, qosylǵan qun tizbeginde joǵary satyǵa kóterilgen Indonezııanyń tájirıbesi qyzyǵýshylyq týdyrady. Mundaı tásil barlyq elge birdeı qolaıly bolmaǵanymen, ol dáıekti ónerkásiptik saıasattyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi.

- Esepte taý-ken óndirisi salasynyń jasandy ıntellektini paıdalanýǵa daıyndyq deńgeıi boıynsha ózge sektorlardan ázirge artta qalyp otyrǵany atap ótiledi. Qazaqstan jasandy ıntellektini engizýdi salanyń jedel damýy men onyń jahandyq básekege qabilettiligin arttyrý múmkindigi retinde paıdalana ala ma?

- Iá, meniń oıymsha, Qazaqstan jasandy ıntellektini engizýdi taý-ken óndirisi salasyn jedel damytýǵa múmkindik beretin mańyzdy quraldardyń biri retinde paıdalana alady.

Óńdeý qýattaryn nemese kólik ınfraqurylymyn salý kóp ýaqyt pen qomaqty ınvestıtsııany qajet etedi. Al jasandy ıntellektini engizý aıtarlyqtaı nátıjege áldeqaıda qysqa merzimde qol jetkizýge múmkindik beredi.

Qazaqstan úshin negizgi múmkindik jeke jasandy ıntellekt modelderin ázirleýde emes, qoldanystaǵy sheshimderdi negizgi óndiristik úderisterge jedel engizýde jatyr.

Atap aıtqanda, bul ken sapasyn boljaý, tasymaldaý baǵyttaryn ońtaılandyrý, jabdyqtardyń isten shyǵýynyń aldyn alý, energııa tıimdiligin arttyrý jáne taý-ken jumystaryn josparlaýdy avtomattandyrý sekildi baǵyttardy qamtıdy. Mundaı tehnologııalar shyǵyndardy azaıtyp, ónimdilikti arttyrýǵa jáne óndiris qaýipsizdigin jaqsartýǵa múmkindik beredi.