Shıkizattan – ónerkásiptik modelge: Qazaqstan ekonomıkasy qaı baǵytta damyp keledi

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, ótken jyly óńdeý ónerkásibindegi óndiris kólemi shamamen 30,6 trln teńgeni qurap, 6,4%-ǵa ósken. Bıylǵy birinshi jartyjyldyqta ósim qarqyny 9,8%-ǵa deıin jedeldedi. Bul óńdeý sektorynyń ekonomıkadaǵy úlesi artyp kele jatqanyn kórsetedi.

Alaıda óndiris kóleminiń ósýi ekonomıkanyń ártaraptandyrylý deńgeıin tolyq sıpattaı almaıdy. Munda óndiriletin ónimniń sıpaty, Qazaqstanda jasalatyn qosylǵan qun kólemi men kásiporyndardyń ımporttyq bólshekterge, jabdyqtar men tehnologııalarǵa táýeldiligi sııaqty faktorlar mańyzdy. Sondyqtan óńdeý ónerkásibiniń ósimin baǵalaýda onyń kólemimen qatar, óndiristiń qanshalyqty tereń óńdeýge jáne tehnologııalyq kúrdelilikke kóship jatqanyn da eskerý qajet.

Óńdeý ónerkásibiniń úlesi birtindep artyp jatyr

Qazaqstan óziniń ónerkásiptik beıinin birtindep ózgertip keledi. Sońǵy jyldary ekonomıkalyq ósimge shıkizat óndirýmen qatar, metall buıymdaryn óndirý, mashına jasaý, hımııa, tamaq ónerkásibi men qurylys materıaldaryn shyǵarý salalary da úles qosyp otyr.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 2015 jyly óńdeý ónerkásibiniń JІÓ-degi úlesi 10,1%, al taý-ken óndirý ónerkásibiniń úlesi 12,7% bolǵan. 2025 jylǵa qaraı óńdeý ónerkásibiniń úlesi 12,8%-ǵa deıin ósse, taý-ken óndirý sektorynyń kórsetkishi 11,7%-ǵa deıin tómendegen. Alaıda bul ózgeris jyldar boıy birkelki bolǵan joq. Atap aıtqanda, 2020–2022 jyldary óńdeý ónerkásibiniń úlesi 13,1–13,4% aralyǵynda bolyp, keıin tómendegenimen, qaıta ósý kezeńine ótti.

Alaıda Qazaqstan Qarjygerler qaýymdastyǵynyń qarjylyq taldaýshysy Ramazan Dosov jańa ekonomıkalyq model qalyptasty dep aıtýǵa ázirge erte ekenin aıtady.

– Mundaı transformatsııanyń belgileri qazirdiń ózinde bar. Alaıda ázir ekonomıkanyń qalyptasqan jańa modeli týraly emes, osy úderistiń bastalǵany týraly aıtqan durysyraq, – dedi sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, 2026 jylǵy qańtar–maýsym aılaryndaǵy kórsetkishter de óńdeý sektorynyń róli artyp kele jatqanyn ańǵartady. Óńdeý ónerkásibi 9,8%-ǵa ósse, JІÓ ósimi 4,1% boldy, al taý-ken óndirý sektory qysqarǵan. Óńdeý ónerkásibi jalpy JІÓ ósimine 1,25 paıyzdyq tarmaq qosyp, ekonomıkalyq ósimniń úshten birine jýyǵyn qamtamasyz etti.

Bul kezeńde óńdeý ónerkásibine salynǵan negizgi kapıtalǵa ınvestıtsııalar 33,3%-ǵa ósip, 1,43 trln teńgege jetti. Al taý-ken óndirý ónerkásibindegi ınvestıtsııalar 6,5%-ǵa tómendedi.

– Eger óńdeý ónerkásibiniń ósimi men oǵan salynatyn ınvestıtsııalar birneshe jyl qatarynan joǵary deńgeıde saqtalsa, bul ekonomıkanyń qurylymynda naqty ózgeris bolyp jatqanyn kórsetedi. Bir jyldyq joǵary ósim mundaı qorytyndy jasaýǵa jetkiliksiz, — dedi ol.

Bul jerde kórsetkishterdiń eseptelý kezeńin de eskergen jón. Ótken jylǵy qorytyndy boıynsha óńdeý ónerkásibiniń JІÓ-degi úlesi 12,8% bolsa, sarapshy keltirgen 14% kórsetkish 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyna qatysty

Ósimdi qandaı salalar qamtamasyz etip otyr?

Óńdeý ónerkásibindegi oń dınamıka birneshe baǵyttyń esebinen qalyptasyp otyr. Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jyly daıyn metall buıymdaryn óndirý 13,6%-ǵa, jeńil ónerkásip 13,2%-ǵa, mashına jasaý 12,9%-ǵa, hımııa ónerkásibi 9,8%-ǵa, qurylys materıaldaryn óndirý 9,7%-ǵa, rezeńke jáne plastmassa buıymdaryn shyǵarý 7,6%-ǵa ósken. Metallýrgııadaǵy ósim 1,2% boldy.

Mashına jasaý salasynda avtokólik quraldaryn shyǵarý 17,5%-ǵa, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn óndirý 18,1%-ǵa, elektr jabdyqtaryn shyǵarý 16%-ǵa artqan. Kompıýterler, elektrondyq jáne optıkalyq jabdyqtar óndirisi 1,5 esege ósti.

Hımııa ónerkásibinde polıpropılen, ammofos jáne ammıak selıtrasyn óndirý aıtarlyqtaı úles qosty. Qurylys materıaldaryn óndirýde tsement, eritindiler men ák óndirisiniń kólemi artty.

2026 jylǵy qańtar–maýsym aılarynda ósim qarqyny jedeldedi. Daıyn metall buıymdaryn óndirý 39,9%-ǵa, mashına jasaý 23,1%-ǵa, hımııa ónerkásibi 20,7%-ǵa, rezeńke jáne plastmassa buıymdaryn óndirý 21,8%-ǵa, qurylys materıaldaryn shyǵarý 14,1%-ǵa ósti. Jıhaz óndirisiniń kólemi 24,4%-ǵa artty.

Ásirese jeńil ónerkásipte aıtarlyqtaı ósim baıqaldy. Bul toqyma, kıim jáne bylǵary ónimderin óndirý kóleminiń artýymen, sondaı-aq jańa jobalardyń iske qosylýymen baılanysty.

Tereń óńdeý qarqyny tómen

Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda óńdelgen taýarlar eksporty 15,17 mlrd dollardy qurap, 2025 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 17,6%-ǵa ósken. Bul kórsetkish sońǵy jyldardaǵy eksport kóleminiń turaqty joǵary deńgeıde qalyp otyrǵanyn kórsetedi. 2024 jyly óńdelgen taýar eksporty 28,77 mlrd dollar, 2025 jyly 28,82 mlrd dollar boldy.

Alaıda eksport kóleminiń ósýi onyń qurylymy ózgerdi degendi bildirmeıdi. Bıylǵy birinshi jartyjyldyqta negizgi ósimniń edáýir bóligi metaldar men bastapqy óńdeý ónimderine tıesili boldy. Mys pen mys katodtarynyń eksporty 58%-ǵa, mys kenderi men kontsentrattary 42,9%-ǵa, kúmis shamamen 140%-ǵa, kúkirt 192%-ǵa, al bıdaı 28,2%-ǵa artqan.

Sonymen qatar eksportta kúnbaǵys maıy, mal azyǵyna arnalǵan ónimder, un, aralas tyńaıtqyshtar men jekelegen jabdyq túrleriniń jetkizilimi de kóbeıdi. Bul taýarlardyń syrtqy naryqtaǵy kólemi artyp kele jatqanymen, ázirge olardyń jalpy eksport ósimindegi úlesi metaldar men tómen deńgeıde óńdelgen ónimderden áldeqaıda az.

Eksport qurylymynda tómen deńgeıde óńdelgen ónimder basym

2024 jyly óńdelgen taýarlar eksportyndaǵy orta jáne joǵary deńgeıde óńdelgen ónimderdiń úlesi 55,8% bolsa, 2025 jyly 55,5% boldy. Al 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda kórsetkish 53,7%-dan 51,2%-ǵa deıin tómendedi. Onyń ishinde joǵary deńgeıde óńdelgen ónimderdiń úlesi 35,1%-dan 33,3%-ǵa, orta deńgeıde óńdelgen ónimderdiń úlesi 18,6%-dan 17,9%-ǵa qysqardy. Kerisinshe, tómen deńgeıde óńdelgen ónimderdiń úlesi 46,3%-dan 48,8%-ǵa ósti.

Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrligi shıkizattyq emes eksportty ártaraptandyrý sharalaryn kúsheıtý qajettigin atap otyr. Qazaqstan Qarjygerler qaýymdastyǵynyń qarjylyq taldaýshysy Ramazan Dosovtyń pikirinshe, ekonomıkanyń ártaraptandyrylýyn tek eksport kólemimen baǵalaý jetkiliksiz. Bul rette ónimniń tehnologııalyq kúrdeliligi, el ishinde jasalatyn qosylǵan qun jáne ımporttyq komponentterge táýeldilik eskerilýi kerek.

– Shıkizattyq emes eksporttyń edáýir bóligin metaldar men bastapqy óńdelgen ónimder quraıdy. Sondyqtan ekonomıkada oń ózgerister bar. Biraq ázirge bul tolyqqandy jańa ekonomıkalyq model qalyptasty degendi bildirmeıdi. Qazirgi ózgeris kóbine eldegi qalyptasqan shıkizat bazasyna súıene otyryp, óńdelgen ónimder óndirisin keńeıtýmen shektelip otyr, – dedi sarapshy.

Agroeksport: shıkizattan daıyn ónimge deıin

Ósim baıqalǵan mańyzdy baǵyttardyń biri – agroónerkásiptik keshen. 2026 jylǵy qańtar–maýsym aılarynda aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń syrtqy saýda aınalymy 22,8%-ǵa ósip, 8,17 mlrd dollarǵa jetti. Eksport 37,2%-ǵa artyp, 4,41 mlrd dollardy qurady. Nátıjesinde saýda balansy bir jyl burynǵy 0,22 mlrd dollar tapshylyqtan 0,66 mlrd dollar profıtsıtke shyqty.

Eksporttyń negizgi bóligin bıdaı qurady: 998,4 mln dollar, ósim 28,2%. Odan keıin kúnbaǵys maıy – 533 mln dollar (+56,9%), mal azyǵyna arnalǵan ónimder – 438 mln dollar (+79,9%), zyǵyr tuqymy – 323,2 mln dollar (+2,2 ese) jáne bıdaı uny – 308,8 mln dollar (+42,4%).

Bul kórsetkishter agroeksportta shıkizatpen qatar óńdelgen ónimderdiń de kólemi artyp kele jatqanyn kórsetedi. Ásirese maı, un jáne mal azyǵyna arnalǵan ónimder boıynsha ósim baıqalady. Endigi mindet – osy úrdisti jalǵastyryp, taǵamdyq ıngredıentter, daıyn brendtik ónimder, premıkster, jemshóp qospalary men qaptama sııaqty qosylǵan quny joǵary taýarlardyń óndirisin damytý.

Mashına jasaý: eksport ósimin ne tejep tur?

Mashına jasaý – ekonomıkany ártaraptandyrýdaǵy mańyzdy salalardyń biri. Ol jańa tehnologııalyq quzyretterdi qalyptastyryp qana qoımaı, metallýrgııa, hımııa, elektronıka sııaqty ilespe sektorlardyń damýyna da serpin beredi. Alaıda salanyń ımportqa táýeldiligi áli de joǵary.

Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetinshe, salada eksport 2024 jyly 2,78 mlrd dollar, 2025 jyly 2,45 mlrd dollar boldy. 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ol 1,06 mlrd dollarǵa jetkenimen, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 14,5%-ǵa tómendedi.

Bul rette ımport kerisinshe ósip otyr. Bıylǵy alǵashqy alty aıda mashına jasaý ónimderiniń ımporty 10,8%-ǵa artyp, 8,81 mlrd dollarǵa jetti. Nátıjesinde saýda balansynyń tapshylyǵy 7,76 mlrd dollar boldy.

Eksport qurylymynda jol-qurylys tehnıkasy, teledıdarlar, monıtorlar, proektorlar jáne kir jýǵysh mashınalar bar. Sonymen qatar materıaldardy termııalyq óńdeýge arnalǵan jabdyqtardyń eksporty 3,5 ese, elektr generator qondyrǵylarynyń eksporty 88,5%-ǵa ósken. Bul jekelegen tehnologııalyq ónimder boıynsha syrtqy naryqqa shyǵý múmkindigi bar ekenin kórsetedi.

Qurastyrýdan komponentter óndirisine deıin

Mashına jasaý salasynyń damý deńgeıin baǵalaýdaǵy mańyzdy kórsetkishterdiń biri – óndiristi oqshaýlaý deńgeıi. Kásiporyn qajetti bólshekterdiń basym bóligin syrttan alyp, el ishinde negizinen qurastyrýmen shektelse, onyń ekonomıkaǵa qosatyn ishki qun úlesi de tómen bolady. Sondyqtan óndiristiń damýyn baǵalaýda daıyn ónim shyǵarýmen qatar, onyń qandaı bóliginiń Qazaqstanda óndiriletinine mán berý qajet.

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, avtomobıl ónerkásibinde mýltımedııalyq júıeler, shınalar, oryndyqtar, kýzov elementteri, akkýmýlıatorlar jáne basqa da bólshekter óndirisi jolǵa qoıylǵan. Mysaly, QazTehna kásiporny Qarmet bolatynan avtobýstarǵa arnalǵan kýzov panelderin shyǵarady. Al KamLit KZ aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyna arnalǵan qozǵaltqysh bólshekteri men kópir arqalyqtaryn quıý óndirisin ıgerdi.

Komponenttik bazany keńeıtýge baǵyttalǵan jańa jobalar da bar. Olardyń qatarynda avtomobıl symdaryn, bamperlerdi, shyǵarý júıelerin, plastmassa bólshekterin, tútikter men rezeńke tyǵyzdaǵyshtardy óndirý jobalary qarastyrylýda.

Temirjol mashına jasaý salasynda da óndiris tizbegi keńeıip keledi. Munda dońǵalaq juptary, oster, tutas ılemdelgen dóńgelekter, býksalyq toraptar men moıyntirektermen qatar, lokomotıvter, elektrovozdar jáne júk vagondary shyǵarylady.

Bul baǵytta jekelegen segmentter boıynsha naqty maqsattar belgilengen. Máselen, avtomobıl ónerkásibinde CKD ádisimen shyǵarylatyn ónimniń úlesin 2027 jylǵa qaraı 50%-ǵa, al jolaýshylar vagondary óndirisindegi oqshaýlaý deńgeıin 2030 jylǵa qaraı 50%-ǵa jetkizý kózdelgen.

Alaıda búkil mashına jasaý salasyna ortaq bir ǵana oqshaýlaý kórsetkishi joq. Sondyqtan óndiristiń nátıjesin tek paıyzben ólsheý jetkiliksiz. Qandaı komponentterdiń el ishinde shyǵarylyp jatqany da mańyzdy.

Jańa kásiporyndar

2021–2025 jyldary elimizde 514 jańa óndiris orny iske qosylǵanyn aıtý kerek. Olarǵa salynǵan ınvestıtsııa kólemi shamamen 4,4 trln teńgeni qurap, 51 myńǵa jýyq turaqty jumys orny quryldy. Bul kezeńde óndiristik qýatty arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar iri jobalar da júzege asyryldy.

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrligi olardyń qatarynda jylyna 500 myń tonna polıpropılen óndirýge qaýqarly Kazakhstan Petrochemical Industries Inc. gaz-hımııa keshenin, «Bogýty» volfram ken ornyn ıgerý jobasyn jáne KamaTyresKZ avtomobıl shınalaryn shyǵarý óndirisin atap otyr.

Mashına jasaý men avtomobıl ónerkásibinde de jańa qýattar qalyptasyp keledi. Atap aıtqanda, Astana Motors Manufacturing Kazakhstan zaýyty jylyna 120 myń avtomobıl óndirýge eseptelgen. Al Qostanaıdaǵy KIA zaýytynyń óndiristik qýaty jylyna 70 myńǵa deıin avtomobıl shyǵarýǵa múmkindik beredi.

Eńbek ónimdiligi ósip keledi

Óńdeý ónerkásibindegi óndiris kóleminiń artýymen qatar eńbek ónimdiligi de ósip keledi. Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, ótken jyly óńdeý ónerkásibindegi eńbek ónimdiligi bir adamǵa shaqqanda 62,3 myń dollardy nemese 33,1 mln teńgeni qurady. Bul 2020 jylǵy 15,8 mln teńgemen salystyrǵanda 108,4%-ǵa joǵary.

Alaıda óńdeý ónerkásibi bul kórsetkish boıynsha áli de taý-ken óndirý sektorynan tómen. 2025 jyly taý-ken óndirý ónerkásibindegi eńbek ónimdiligi bir adamǵa 64 mln teńgeni qurady. 2020 jyly kórsetkish 31,1 mln teńge bolǵan.

Sondyqtan óńdeý ónerkásibiniń ónimdiligin odan ári arttyrý mańyzdy. Ol úshin óndiristi jańǵyrtý, tsıfrlyq tehnologııalardy engizý, jumysshylardyń biliktiligin arttyrý jáne kúrdeli tehnologııalardy ıgerý qajet.

– Muny tek memleket emes, jeke kapıtal da jasaýy mańyzdy, – dep atap ótti Ramazan Dosov.

Naqty eksport nátıjesi mańyzdy

Eńbek ónimdiliginiń ósýi qazaqstandyq ónimniń básekege qabilettiligine tikeleı áser etedi. Ásirese syrtqy naryqqa shyǵý úshin óndiristik qýattyń bolýy jetkiliksiz. Kásiporyndarǵa qarjylandyrý, sertıfıkattaý, satyp alýshylardy tabý, logıstıka jáne ónimdi ilgeriletý baǵytynda qoldaý qajet. Osyndaı quraldardyń biri – QazTrade eksporttyq akseleratsııa baǵdarlamasy.

Baǵdarlamaǵa 2024 jáne 2025 jyldary 120 kásiporynnan qatysty. Al bıyl túsken 253 ótinimniń ishinen 125 kompanııa iriktelip, taǵy 25 kompanııa rezervke engizildi.

Baǵdarlama nátıjelerine kelsek, 2024 jylǵy qatysýshylar 2025 jyly 178,755 mln dollar kóleminde naqty eksporttyq jetkizilim júzege asyrdy. Buǵan qosa 10,011 mln dollar kóleminde eksporttyq kelisimder jasaldy.

2026 jylǵy 30 shildedegi jaǵdaı boıynsha baǵdarlama qatysýshylary 160 mln dollar kóleminde eksporttyq kelisimderge qol jetkizgen. Alaıda bul soma naqty júzege asqan jetkizilim kólemin emes, jasalǵan kelisimderdiń qunyn kórsetedi.

Sebebi qol qoıylǵan kelisimderdiń barlyǵy birdeı tolyq kólemde oryndala bermeıdi. Jetkizilim barysynda sertıfıkattaý, logıstıka, qarjylandyrý nemese naryqtaǵy suranystyń ózgerýi sııaqty faktorlar kedergi bolýy múmkin.

Sondyqtan memlekettik qoldaýdyń nátıjesin bıznes-mıssııalar men kelisimsharttardyń sanymen ólsheý jetkiliksiz. Onyń naqty áserin kásiporyndardyń eksporttan alǵan túsimi, turaqty satyp alýshylarmen qaıtalama kelisimderi jáne baǵdarlama aıaqtalǵannan keıin de syrtqy naryqtaǵy belsendiligin saqtaı alýy arqyly baǵalaý mańyzdy.

Qazaqstandyq ónimder qandaı naryqtarǵa shyǵyp jatyr?

Qazaqstannyń shıkizattyq emes eksporty negizinen Qytaı, Reseı, Ortalyq Azııa elderi jáne Túrkııa naryqtaryna baǵyttalǵan. Ótken jyly shıkizattyq emes eksporttyń jalpy qunynyń 72,9%-y negizgi bes baǵytqa tıesili boldy. Bul eksporttyń belgili bir naryqtarǵa shoǵyrlanǵanyn kórsetedi.

Bıyl birinshi jartyjyldyqta Qytaıǵa óńdelgen taýarlar eksporty shamamen 3,7 mlrd dollardy qurap, qundyq mánde 12,1%-ǵa, fızıkalyq kólemde 27,3%-ǵa ósti. Ózbekstanǵa jetkizilimder de artyp, 23,5%-ǵa ósip, 1,4 mlrd dollarǵa jetti. Fızıkalyq kólemdegi ósim 9,9% boldy.

Al Reseıge eksport qundyq mánde 12,1%-ǵa, fızıkalyq kólemde 15,9%-ǵa tómendedi. Túrkııaǵa jetkizilimder kerisinshe 101,6%-ǵa ósip, 1,9 mlrd dollarǵa jetkenimen, fızıkalyq kólem 21,4%-ǵa qysqardy. Bul aıyrmashylyq eksport qurylymynyń ózgerýi nemese baǵa faktorynyń áseri bolýy múmkin.

Eksport geografııasyn keńeıtý syrtqy naryqtarǵa táýeldilikti azaıtýdyń bir tetigi bolǵanymen, onyń turaqtylyǵy tek jańa baǵyttardyń paıda bolýymen ólshenbeıdi. Kásiporyndardyń naryqtarǵa qaıta-qaıta shyǵyp, turaqty satyp alýshylaryn saqtaýy jáne baǵa, sapa men jetkizý merzimi boıynsha básekege qabiletti bolýy da mańyzdy.

Іshki naryqta otandyq ónimniń úlesi joǵary

Ártaraptandyrý syrtqy naryqtarmen shektelmeıdi. Otandyq óndiristiń turaqty damýy úshin kásiporyndardyń ishki naryqtaǵy pozıtsııasyn kúsheıtý mańyzdy. Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetinshe, zańnama boıynsha saýda oryndaryndaǵy sórelerdiń keminde 30%-y qazaqstandyq ónimderge bólinýi tıis. Al memlekettik qoldaý alatyn saýda nysandarynda bul úles 50%-ǵa deıin jetýi múmkin.

2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Saýda komıteti 31 áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýary boıynsha 40-tan astam saýda jelisindegi otandyq ónimderdiń úlesin taldady. Nátıjesinde qazaqstandyq ónimderdiń ortasha úlesi 83% boldy. Eń joǵary kórsetkish pııazda – 100%, nanda – 99,7%, sábizde – 97%, jumyrtqada – 95% jáne kartopta – 94% tirkeldi.

Alaıda bul kórsetkishter negizinen azyq-túlik naryǵyndaǵy jaǵdaıdy kórsetedi. Sondyqtan olardy mashına jasaý, elektronıka, farmatsevtıka nemese kúrdeli jabdyqtar óndirisindegi otandyq ónim úlesine tikeleı qoldanýǵa bolmaıdy.

Budan bólek, saýda sóresinen oryn alý ónimniń turaqty satylatynyn bildirmeıdi. Óndirýshiler úshin logıstıka, qaptama, jetkizý kólemi, tólem merzimi jáne saýda jelilerin úzdiksiz qamtamasyz etý múmkindigi de sheshýshi faktor bolyp qala beredi.

Ártaraptandyrýdy tejeıtin úsh faktor

Óńdeý ónerkásibi ósip kele jatqanymen, ekonomıkanyń qurylymdyq ózgerisin tejeıtin birneshe faktor saqtalyp otyr. Olardyń qatarynda eksporttyń jekelegen taýarlarǵa shoǵyrlanýy, mashına jasaý salasynyń ımportqa táýeldiligi jáne óndiristiń memlekettik qoldaýǵa baılanystylyǵy bar.

Birinshi másele – eksporttyń shoǵyrlanýy. Ótken jyly ýran, mys pen mys katodtary jáne ferroqorytpalar shıkizattyq emes eksporttyń shamamen 36%-yn qurady. 2026 jyldyń qańtar–maýsymynda bul úles 35,9%-ǵa jetti. Onyń ishinde mys pen mys katodtarynyń ózine 18,8% tıesili. Mundaı qurylym eksportty álemdik metall baǵalaryna, syrtqy suranysqa jáne jekelegen naryqtardaǵy jaǵdaıǵa táýeldi etedi.

Ekinshi másele – mashına jasaý salasynyń ımportqa táýeldiligi. Bıyl birinshi jartyjyldyqta bul sektordaǵy saýda tapshylyǵy 7,76 mlrd dollarǵa jetti. ıAǵnı ishki óndiris kólemi artqanymen, mashınalar, jabdyqtar men komponentter ımportyna qajettilik ázirge aıtarlyqtaı tómendegen joq.

Úshinshi másele – óndiristiń memlekettik qoldaýǵa táýeldiligi. Ramazan Dosovtyń pikirinshe, ekonomıkanyń qanshalyqty tereń ózgerip jatqanyn baǵalaý úshin óńdeý ónerkásibiniń JІÓ-degi qosylǵan qun úlesimen qatar, eńbek ónimdiligi, jeke ınvestıtsııalar jáne taza eksporttyq áser sııaqty kórsetkishterge de nazar aýdarý qajet.

– Qazir óndirý kólemi tómendegen kezde óńdeý ónerkásibi ósip keledi. Alaıda bul onyń tolyq derbestigi týraly aıtýǵa ázirge múmkindik bermeıdi. Sebebi ónerkásiptik jobalardyń edáýir bóligi bıýdjet, damý ınstıtýttary jáne kvazımemlekettik sektordyń qatysýymen júzege asyrylyp jatyr, – dedi sarapshy.

Ónerkásip munaı kiristerin óteı ala ma?

Óndirýshi sektordyń JІÓ-degi úlesiniń tómendeýi Qazaqstannyń munaıǵa táýeldiligi joıyldy degendi bildirmeıdi. 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda shıki munaı taýar eksportynyń 46,5%-yn qurady. Al S&P Global Ratings baǵalaýynsha, munaı-gaz sektory shoǵyrlandyrylǵan bıýdjet kiristeriniń 30%-dan astamyn qalyptastyrady.

Munaıdyń memlekettik qarjydaǵy róli de aıtarlyqtaı. 2025 jyly munaı kompanııalarynan Ulttyq qorǵa túsken tikeleı salyqtar shamamen 3,7 trln teńgeni qurady. Sol jyly Ulttyq qordan bıýdjetke 5,25 trln teńge baǵyttaldy.

Sondyqtan munaı-gaz sektorynyń mańyzyn onyń JІÓ-degi úlesimen baǵalaý jetkiliksiz. Munaı eksporty eldiń valıýtalyq túsimine áser etedi, al sektordan túsetin kirister bıýdjet pen memlekettik shyǵystardy qarjylandyrýda mańyzdy ról atqarady. Bul rette munaı baǵasy men óndiris kóleminiń ózgerýi ekonomıkaǵa ártúrli áser etýi múmkin.

– Qazaqstan qazir munaı baǵasynyń tómendeýine qaraǵanda munaı óndirý kóleminiń azaıýyna tótep berýge anaǵurlym daıyn. Óńdeý ónerkásibi óndiristi, jumyspen qamtýdy jáne eksporttyń bir bóligin qoldaı alady. Alaıda munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi bir mezette tólem balansyna, bıýdjetke jáne aıyrbas baǵamyna áser etedi, – dep esepteıdi Ramazan Dosov.

Munaı kiristerin tolyq almastyrý úshin óńdeý jáne basqa da óndiris salalarynyń aýqymyn edáýir ulǵaıtý qajet. Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetovtyń baǵalaýynsha, munaı kiristeriniń ornyn toltyrý úshin ónerkásip kólemi 2024 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda shamamen 30%-ǵa ósýi kerek. Onyń pikirinshe, mundaı nátıjege jetýge shamamen úsh-bes jyl qajet.

2030 jylǵa deıingi jospar

Elimizdiń 2030 jylǵa deıingi saýda saıasaty tujyrymdamasynda shıkizattyq emes taýarlar men qyzmetterdiń eksportyn ulǵaıtý kózdelgen. Bul úshin agroónerkásiptik keshen, metallýrgııa, kólik mashına jasaý, hımııa, farmatsevtıka, elektronıka jáne qurylys materıaldary basym baǵyt retinde belgilengen.

Tujyrymdamanyń negizgi mindetteriniń biri – shıkizatty daıyn ónimge deıin jetkizetin tolyqqandy qosylǵan qun tizbekterin qalyptastyrý. Mysaly, mys óndirisin kabel, elektrotehnıkalyq buıymdar men komponentter shyǵarýǵa deıin tereńdetý, al aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn daıyn taǵam ónimderine, ıngredıentter men jemshópke aınaldyrý kózdeledi.

Bul mindetterdi ekonomıkanyń jalpy ósimimen qatar júzege asyrý josparlanyp otyr. Úkimettiń boljamynsha, 2027–2029 jyldary Qazaqstannyń JІÓ orta eseppen jylyna 5%-dan joǵary ósedi. Osy kezeńde óńdeý ónerkásibiniń negizgi draıverleri metallýrgııa, mashına jasaý, qurylys materıaldary, hımııa jáne tamaq ónerkásibi bolady dep kútilýde. Aýyl sharýashylyǵynda da ortasha jyldyq ósim keminde 5% deńgeıinde boljanyp otyr.

Ekonomıkalyq ósim syrtqy saýda kórsetkishterinen de kórinýi tıis. Úkimettiń boljamynsha, taýar eksporty 2027 jylǵy 82,8 mlrd dollardan 2029 jyly 88,5 mlrd dollarǵa deıin, al ımport 80,5 mlrd dollardan 88,4 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıady.

Alaıda bul kórsetkishterge qol jetkizý avtomatty túrde júzege aspaıdy. Jospardyń oryndalýy syrtqy suranysqa, shıkizat baǵalaryna, ınvestıtsııalyq belsendilikke, qarjylandyrýdyń qoljetimdiligine jáne qazaqstandyq kásiporyndardyń ishki ári syrtqy naryqtardaǵy básekege qabilettiligine baılanysty bolady.

Tereń óńdeý men jańa tehnologııa

Qazaqstan ekonomıkany ártaraptandyrý baǵytynda alǵa jyljyp keledi. Degenmen qazirgi kórsetkishter qurylymdyq ózgeristiń tolyq aıaqtalǵanyn emes, óńdeý ónerkásibiniń birtindep keńeıip jatqanyn kórsetedi. Óndiris pen eksport kólemi artqanymen, metaldarǵa, ımporttyq tehnologııalarǵa jáne memlekettik qoldaýǵa táýeldilik áli de saqtalǵan.

Sondyqtan kelesi kezeńdegi basty mindet – óndiris kólemin ǵana ulǵaıtý emes, ónimdi tereń óńdep, el ishinde jasalatyn qosylǵan qundy arttyrý. Bul úshin komponentter óndirisin damytý, eńbek ónimdiligin kóterý, jeke ınvestıtsııalardy kóbeıtý jáne memlekettik qoldaýsyz da syrtqy naryqta turaqty jumys isteı alatyn kompanııalardyń úlesin arttyrý mańyzdy.

Aldaǵy jyldary ekonomıkanyń jekelegen salalaryndaǵy ósimniń turaqty qurylymdyq ózgeriske aınalǵanyn osy kórsetkishter aıqyndaıdy.