Shyǵystyń hanbalyǵy Pavlodarda qystaıdy: Ertis boıynda balyq ósirýdiń qıyndyǵy men artyqshylyǵy qandaı

Mundaǵy basty resýrs – balyqtyń jemi de, qymbat tehnologııa da emes. Ol – elektr stansasynan shyǵatyn jyly sý. Aqsý qalasyndaǵy «Aqsý MAES» óndiristik tehnologııasynda paıdalanylatyn sý Belaıa ózeni arqyly aǵyp, keıin Ertiske quıady. Stansadan shyqqan sý temperatýrasy asa joǵary bolǵanymen, tabıǵı arnaǵa túskende ol birshama salqyndaıdy. Sonyń ózinde qysta qatpaıtyn jyly aǵys balyq ósirýge qolaıly mıkroklımat qalyptastyryp otyr.

Kásipker Mırhat Valıtov osy múmkindikti tórt jyl buryn baıqap, «Fish Start – Aksu» kompanııasyn qurǵan. Búginde munda tuqy, sazan, sibir bekiresi ósirilip, shyǵys óńirlerden jetkiziletin hanbalyq shabaqtary qystap shyǵady.

Torly sharbaqtyń artyqshylyǵy nede?

Torly sharbaqta balyq ósirýdiń negizgi ereksheligi – arnaıy jabyq sý aınalymy júıesin qurýdyń qajeti joq. Balyq tordyń ishinde ósedi, al syrtyndaǵy tabıǵı sý únemi jańaryp otyrady. Bul tásil jabyq keshendermen salystyrǵanda bastapqy jáne paıdalaný shyǵyndaryn azaıtýǵa múmkindik beredi.

– Sýdy jasandy túrde tazartý, úzdiksiz aıdaý nemese kúrdeli tehnologııalyq júıelerdi ustaý qajettiligi tómendeıdi. Buǵan qosa balyqtyń jaǵdaıyn baqylaý, jem berý, emdeý jáne aýlaý jumystary salystyrmaly túrde jeńil. Deıturǵanmen mundaı tehnologııa kez kelgen sý aıdynyna jaraı bermeıdi. Sý temperatýrasy, ottegi mólsheri, aǵys jyldamdyǵy men ekologııalyq qaýipsizdik sııaqty faktorlar sheshýshi mánge ıe, – dep bastady áńgimesin Mırhat Farhatuly.

Aqsýlyq kásiporynnyń ózgesheligi de osynda: sharbaqty balyq sharýashylyǵynyń óndirisin jyly aǵyspen ushtastyra alǵan. Kásipkerdiń aıtýynsha, qoldanystaǵy torly sharbaqtarda bir mezgilde 500-600 tonnaǵa deıin balyq ósirýge múmkindik bar. Qazir sharýashylyqta shamamen 2,5 myń sibir bekiresi ósirilip jatyr. Buǵan qosa tuqy men sazan shabaqtary taýarlyq salmaqqa jetkiziledi. Ónim Pavlodar, Almaty men Óskemen qalalaryna jóneltiledi. Byltyr kásiporyn 137 mln teńgeniń ónimin satqan. Taýarly balyqtyń bir kılogramy shamamen 2-2,5 myń teńgeden ótkiziledi. Bul kórsetkishtiń ózi shaǵyn kásiporynnyń naryqtaǵy ornyn kórsetkenimen, onyń negizgi áleýeti ónim kóleminen góri óndiris modelinde jatyr.

Bul jerdegi sýdyń temperatýrasy jazda +25+30 gradýs, qysta +10+12 gradýsty kórsetip turady. Tuqy men hanbalyqqa, jyly sýda jyldam kóbeıetin ózge de balyq túrleri úshin taptyrmaıtyn oryn.

Arzan ónimniń syry – jemde

Balyq sharýashylyǵyndaǵy eń iri shyǵynnyń biri – jem. Kásiporyndaǵy shyǵynnyń 40 paıyzy soǵan jumsalady eken. Birneshe gramdyq shabaqtyń taýarlyq salmaqqa deıin jetýi úshin edáýir mólsherde qorek qajet. Kásiporyn bul shyǵyndy azaıtýdyń ózindik tásilin tapqan. Balyq satylǵan kezde qalatyn qabyrshaq, ishek-qaryn sekildi qaldyqtar kádege jaratylady. Olar keptirilip, usaqtalady da, syrttan satyp alynatyn jemge aralastyrylady.

Kásipkerdiń esebinshe, ımporttyq jemniń kılogramy 800-1000 teńgeden 400 teńgege deıin arzandaıdy. Bul – tek bir kásiporynnyń shyǵynyn qysqartý amaly emes. Otandyq balyq sharýashylyǵynda ımporttyq jemge táýeldilik joǵary bolǵan jaǵdaıda, jergilikti shıkizatty qaıta paıdalaný óndiris qunyn tómendetýdiń yqtımal baǵyttarynyń biri. Sharýashylyqtaǵy tuqynyń ózindik quny da bul tıimdi únemdeýdiń nátıjesin baıqatyp otyr: kásipker ony naryqtaǵy uqsas ónimnen shamamen 25-30 paıyz arzan satatynyn aıtady.

Shyǵystyń hanbalyǵy osynda qystaıdy

Kásiporynnyń taǵy bir baǵyty – shyǵys óńirlerdegi hanbalyq sharýashylyqtaryna qyzmet kórsetý. Hanbalyqtyń sý sapasyna talǵampaz ekeni belgili. Ony qys boıy jabyq keshenderde ustaý qymbatqa túsedi. Sondyqtan qara kúzde Shyǵys Qazaqstan óńirinen salmaǵy shamamen 1 gramdyq shabaqtar Aqsýǵa jetkiziledi. Olar qys boıy jyly sý aǵynynda torly sharbaqtarda ósiriledi. Kóktemde, mamyr aıynda salmaq jınaǵan shabaqtar qaıtadan Óskemenge jóneltiledi.

Mundaı júıe qos óńir arasyndaǵy kooperatsııanyń qarapaıym, biraq tıimdi mysalyna aınalyp keledi. Bir óńirde balyq ósirýge qolaıly tabıǵı-óndiristik jaǵdaı bolsa, ekinshi óńirde qalyptasqan naryq pen óndiristik baza bar.

Deıturǵanmen kásipker bul protsesti jańa deńgeıge kóterýdi josparlap otyr. Aıtýynsha, hanbalyqty daıyn shabaq kúıinde satyp alyp tasymaldaǵannan góri, ýyldyryqtan bastap óz kásipornynda ósirý tıimdi. Ol úshin ınkýbatsııalyq tseh qajet. Jospar boıynsha onda jylyna shamamen 1 mln shabaq ósirýge bolady. Modýldik tsehtyń qurylysyna shamamen 30 mln teńge qajet. Qazir bolashaq nysannyń irgetasy daıyn, alaıda qarjy máselesi sheshilmeı tur. Bul jobanyń iske asýy tasymaldaý shyǵynyn azaıtyp qana qoımaı, sharýashylyqty qarapaıym taýar óndirýshiden tolyq tsıkldy akvasharýashylyq kásipornyna aınaldyrar edi.

Sharýashylyqtyń taǵy bir ereksheligi – onyń birneshe kásiporyndy ózara baılanystyratyn kooperatsııalyq modelge umtylýy. Bir kompanııa ýyldyryqtan shabaq alady, ekinshisi ony ósiredi, úshinshisi taýarly balyqqa aınaldyrady. Al sońǵy býyn daıyn ónimdi naryqqa shyǵarady. Shaǵyn kásiporyndardyń bir-birimen birlesip, kooperatsııa qurýy salanyń turaqtylyǵyn arttyrýy múmkin. Onyń seriktesteri arasynda Almaty, Óskemen jáne basqa óńirlerdegi balyq ósirýshiler bar.

Sýbsıdııa bar, biraq oǵan jetý ońaı emes

Otandyq akvasharýashylyqtyń damýyna memleket tarapynan qoldaý tetikteri qarastyrylǵan. Alaıda kásipkerdiń tájirıbesi memlekettik qoldaýdyń bolýy men oǵan naqty qol jetkizýdiń arasynda ádeýir aıyrmashylyq bar ekenin baıqatyp otyr. «Fish Start – Aksu» osy ýaqyt ishinde bıýdjetten shamamen 8 mln teńge sýbsıdııa alǵan.

Kásipkerdiń aıtýynsha, negizgi máseleniń biri – kepilzatynyń jetkiliksizdigi. Torly sharbaqtar men akvasharýashylyq ınfraqurylymy bankter úshin ótimdi kepil retinde qarastyrylmaıdy. Sonyń saldarynan kásiporyn óndiristi keńeıtýge qajet qarjyǵa qol jetkizýde qıyndyq kórip otyr. Bul jerde salanyń júıelik máselesi aıqyn baıqalady: memlekettik sýbsıdııalaý tegigi bar bolǵanymen, akvasharýashylyq aktıvteriniń ereksheligi qarjylandyrý júıesinde tolyq eskerilmeýi múmkin.

Kadr da bólek másele

Sharýashylyq qurylǵan alǵashqy jyldary taǵy bir problema maman tapshylyǵy bolǵan. Kásiporyn úsh qyzmetkerin ózge qalaǵa jiberip, «balyq tehnology» mamandyǵy boıynsha oqytyp alypty. Qazir bul mamandar óndiristiń negizgi tehnologııalyq protsesterin meńgergen. Bul da akvasharýashylyqtyń kóbine nazardan tys qalatyn qyry. Balyq ósirý – tek sýǵa shabaq jiberip, jem berýmen bitpeıdi.

Sýdyń temperatýrasy, ottegi mólsheri, jem kólemi, balyqtyń salmaǵy men aýrýlardyń aldyn alý únemi baqylaýdy qajet etedi. Mysaly, jas shabaqtarǵa beriletin jem mólsheri olardyń salmaǵy men sý temperatýrasyna qaraı esepteledi. Artyq qorek sýdyń sapasyna keri áser etip, balyqtyń qyrylýyna ákelýi múmkin. Al jem jetkiliksiz bolsa, balyq arasynda agressııa kúsheıip, birin-biri jeı bastaýy yqtımal. Sondyqtan bul bıznestiń negizgi kapıtalynyń biri – tehnologııany biletin maman.

Bekireniń berekesi mol

Ertis pen onyń mańaıyndaǵy ózen-sýlardy balyqtandyrý – búginde úlken máseleniń biri. Buǵan deıin ǵalymdar sý aıdyndaryna tuqy balyǵyn bosatýdyń qyr-syryn zerttegen. Deıturǵanmen jergilikti ıhtıologtar tuqy Ertiske tán balyq emes ekenin aıtqan soń, ózende ejelden tirshilik etetin, Qyzyl kitapqa engen sibir bekiresin jiberýge sheshim qabyldanǵan edi. Sonaý erte zamandarda sibir bekiresi Ertis ózeni arqyly Zaısan asyp, Qara Ertiske jetken desedi. Ókinishke qaraı, túrli jaǵdaılar saldarynan onyń sany búginde óte sırep qalǵan. Endigi arada jergilikti iri kásiporyndar balyqtyń bul túrin kóbeıtýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, ıaǵnı sibir bekiresiniń genin taza qalpynda saqtap, keleshek urpaqqa qaldyrý asa mańyzdy.

- Sibir bekiresin ósirý bıznesiniń áleýeti mol ekeni ras. Bul balyq uzaq jyl ómir súrip, 100-200 keli salmaq qosýǵa qabiletti. Negizinen jyly sýdy jaqsy kóredi, +26 gradýs temperatýraǵa deıin júre beredi. Kún ystyq mezgilde sibir bekirelerin jyly aǵysqa kelip quıatyn Belaıa ózenindegi sharbaqta ustaımyz. +15 +25 gradýsta ózderin jaqsy sezinedi. Al sý temperatýrasy odan ári tómendese, anabıoz paıda bolyp, tirshilik áreketteri baıaýlap qalady. Sondyqtan sýdyń qyzýy qaıta bastaǵanda qaıtadan jyly aǵysqa alyp kelemiz. Sibir bekiresin ósirip, satýǵa ruqsat beretin Keden odaǵynyń sertıfıkatyn alǵanbyz. Kerek kezde, TMD memleketterine satýǵa bolady. Biraq ósiretin kólemimiz shekteýli bolǵandyqtan, syrtqy eksportty oılaý ázirshe erte. Keleshekte bir maýsymda sibir bekiresiniń 10-15 myń danasyn ósire alamyz. Biraq bul úshin qosymsha qarajat kózderi qajet. Al ázirshe Almaty qalasynyń kásiporyndary tarapynan bizdiń balyqqa suranys joǵary. Aıtýlarynsha, pavlodarlyq ónimniń dámi jabyq jerde ósiriletin balyqtarǵa qaraǵanda dámdi ári sapaly, - dep túıindedi áńgimesin kásipker.

Aqsý tájirıbesiniń eń mańyzdy tusy – óndiristik jyly sýdyń akvasharýashylyqqa paıdalanylýy. Qazir «Fish Start – Aksu» ókilderi jylyna shamamen 600 tonna tuqy jáne 200 tonna sibir bekiresin óndirýge múmkindik baryn aıtady. Bul – josparly qýat. Al kásiporynnyń keleshektegi maqsaty budan áldeqaıda aýqymdy: shabaq óndirý, taýarly balyq ósirý, óńdeý jáne muzdatylǵan ónim shyǵarýdy bir júıege biriktirý. Buǵan qosa, kásiporyn jyly aǵys pen Belaıa ózeni túıisetin mańdaǵy shaǵyn toǵandy qalpyna keltire bastaǵan. Bolashaqta munda demalys úıleri, monsha, tamaqtaný oryndary jáne áýesqoı balyq aýlaýǵa arnalǵan ınfraqurylym qurý josparlanǵan.

Eske sala keteıik, Qyzylordada kúrish alqaptarynan 50 myń balyq shabaǵy qutqaryldy.