Qazaqstan Úkimetimen ashyq ári syndarly dıalog ornata aldyq — Derek Magness

— Magness myrza, suhbat berýge keliskenińiz úshin rahmet. «Shevron» — álemdik energetıka salasyndaǵy jetekshi kompanııalardyń biri ekenin bilemiz, osy deńgeıge jetýge qandaı negizgi kezeńder men strategııalyq sheshimder yqpal etti?

— Eń aldymen, shaqyrǵanyńyz úshin raqmet. Sizdermen júzdesip, pikir almasý — men úshin zor mártebe.

Kompanııamyzdyń qurylǵanyna 140 jyldan asty. Osy kezeń ishinde biz talaı ózgerister men synaqtardy bastan ótkerdik. Soǵan qaramastan, damýdy toqtatpaı, qyzmet aýqymyn keńeıtip, jańa baǵyttardy ıgerip kelemiz.

Kompanııanyń tabysty bolýynyń basty sebepteriniń biri — tehnologııa men ınnovatsııany turaqty túrde nazarda ustaý. Jańa tehnologııalardy engizýge jáne olardy energetıka salasynda tıimdi paıdalanýǵa árdaıym basymdyq berdik. Sonyń nátıjesinde dástúrli munaı-gaz kompanııasynan zamanaýı energetıkalyq kompanııaǵa aınaldyq.

Búginde biz úshin negizgi másele — álemdi energııamen qamtamasyz etý ǵana emes, sonymen birge adamzattyń bolashaqta órkendeýine yqpal etý.

Árıne, kompanııanyń qalyptasýyna áser etken mańyzdy kezeńder az bolǵan joq. Alaıda sońǵy on jyldy, tipti sońǵy bes jyldy alsaq, eń mańyzdy jetistikterdiń biri — bolashaq urpaqtyń qajettiligin óteý úshin energııa kózderiniń barlyq túri arasyndaǵy tıimdi tepe-teńdikti qalyptastyrýǵa umtylýymyz dep aıtar edim.

— Kompanııa Qazaqstanǵa shamamen 55 mlrd dollar ınvestıtsııa salǵan. Osy seriktestiktiń nátıjesin qalaı baǵalaısyz?

— «Shevron» Qazaqstanda táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri jumys istep keledi. Osy otyz jyldan astam ýaqyt ishinde Qazaqstan Respýblıkasymen berik seriktestik ornattyq. Búginde biz eldegi eń iri sheteldik jeke ınvestorlardyń birimiz. Bul tek Teńiz ken ornymen ǵana baılanysty emes. Qarashyǵanaq jobasyna, Kaspıı qubyr konsortsıýmyna, «Shevron Munaıgazǵa» jáne Atyraýdaǵy polıetılen qubyrlary zaýytyna da qarjy quıdyq.

Jalpy munaı-gaz jáne energetıka salasyna salynatyn ınvestıtsııalar týraly sóz bolǵanda, ony tek óndiriske jumsalǵan qarjymen ǵana ólsheýge bolmaıdy. Onyń syrtynda úkimetpen tyǵyz jumys isteý, seriktestikti nyǵaıtý jáne ınnovatsııalyq tehnologııalardy engizý bar. Onyń ishinde eń bastysy — adamdarǵa ınvestıtsııa salý, ıaǵnı energetıka salasynyń bolashaǵyna qajet bilim men tájirıbeni damytý.

— Álemde turaqsyzdyq kúsheıip turǵan kezeńde «Shevron» Qazaqstanǵa ınvestıtsııa salýdy jalǵastyra ma? Kompanııa úshin eldiń basty artyqshylyǵy nede?

— Energetıka salasyndaǵy ınvestıtsııalar turaqty ortany qajet etedi. Óıtkeni mundaı jobalar bir-eki jylǵa emes, ondaǵan jylǵa josparlanady. Sondyqtan ınvestorlar óz ınvestıtsııasynyń keleshekte qandaı nátıje beretinin túsinýi kerek. Al Qazaqstan halqy bul jobalardyń elge qandaı paıda ákeletinin bilýi qajet.

Osy jyldar ishinde Qazaqstan Úkimetimen árdaıym ashyq ári syndarly dıalog ornata aldyq. Biz memleketke ne qajet ekenin, halyqtyń múddesi qalaı qorǵalatynyn jáne bul ınvestıtsııalardan barlyq tarap qalaı paıda kóretinin birge talqylap kelemiz. Meniń oıymsha, naǵyz seriktestik degenimiz — osy. Qazaqstannyń ereksheligi de osynda. Myqty seriktestik bar jerde jańa jobalar da, jańa múmkindikter de paıda bolady.

— Qazaqstanmen seriktestik «Shevronǵa» qarjylyq tabystan bólek taǵy qandaı múmkindik beredi?

— Qarjylyq tabystan bólek, men eki mańyzdy jaıtty atap óter edim.

Birinshiden, dekarbonızatsııa máselesinde Qazaqstan kóshbasshylyq tanytyp keledi. Sonyń bir dáleli retinde 2060 jylǵa deıingi maqsattardyń qabyldanýyn atap ótýge bolady. Osy turǵydan alǵanda da biz energetıka salasynyń tıimdiligin arttyrýǵa kómektesetin tehnologııalar men ınnovatsııalar baǵytynda birlesip jumys isteýge mol múmkindik kórip otyrmyz.

Shyn máninde, bizge energııanyń barlyq túri qajet. Munaı men gaz da, jańartylatyn energııa kózderi de, jel men kún energııasy da, atom energetıkasy da kerek. Eń bastysy — olardyń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtap, árqaısysyn barynsha tıimdi paıdalaný. Qazaqstannyń bul baǵytta ózindik kózqarasy men naqty ustanymy bar.

Menińshe, energetıkanyń bolashaǵy bir energııa kózin ekinshisimen almastyrýda emes. Negizgi mindet — barlyq energııa kóziniń tıimdiligin arttyryp, olardy barynsha utymdy paıdalaný. Bir barrel munaı bolsyn, árbir tekshe metr gaz bolsyn, árbir resýrs múmkindiginshe tıimdi jumsalýy tıis.

Ekinshi — adamdardyń biliktiligin arttyrý jáne óndiristik áleýetti damytý. Qazaqstan myqty óndiristik negiz qalyptastyra aldy. Jergilikti óndiris pen qyzmet kórsetý salasynyń damýy jańa jumys oryndaryn ashyp, ekonomıkanyń nyǵaıýyna yqpal etedi.

Energetıka salasy damyǵan saıyn, ásirese jasandy ıntellekt pen esepteý tehnologııalaryna suranys artqan kezde, mundaı daǵdylardyń mańyzy odan ári kúsheıe túsedi. Bul — kez kelgen salada qajet bolatyn ámbebap qabiletter. Sol úshin olar bolashaqta da ekonomıkanyń ósýine óz úlesin qosa beredi.

Sondyqtan Qazaqstan memleket, bıznes jáne qoǵamnyń birlesken jumysy arqyly uzaqmerzimdi paıda ákeletin bastamalardy júzege asyrýǵa múmkindik beretinin atap ótken jón.

— Búginde kóptegen memleket kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýge umtylyp jatyr. Osyndaı jaǵdaıda munaı salasyna qomaqty qarjy quıý qanshalyqty oryndy dep oılaısyz?

— Menińshe, ýaqyt óte kele bul máselege birjaqty qaraýǵa bolmaıtynyn bári túsindi. Birneshe jyl buryn jańartylatyn energııa kózderine kóshýdi áldeqaıda jyldam júzege asyrýǵa bolady degen kózqaras boldy. Tipti keıbireýler dástúrli energııa kózderinen tolyq bas tartýǵa bolady dep oılady. Alaıda qazir jaǵdaıǵa shynaıy qaraıtyn bolsaq, energııaǵa degen suranys azaımaı, kerisinshe ósip jatqanyn kóremiz. Onyń ústine aldaǵy jyldary jasandy ıntellektiniń damýy men esepteý qýatyna degen suranystyń kúrt artýy bul úrdisti odan ári kúsheıtedi. Sondyqtan aldaǵy suranys kólemi búgingi energetıkalyq júıelerdiń múmkindiginen áldeqaıda asyp túsetini anyq.

Bizdiń boljamymyz boıynsha, 2050 jylǵa qaraı álemdegi energııaǵa suranys kem degende 10 paıyzǵa ósedi. Bul qazirdiń ózinde aýyr júktememen jumys istep turǵan júıege qosymsha salmaq túsiredi. Sondyqtan mundaı suranysty qamtamasyz etý úshin turaqtylyq qajet, energııany naryqqa úzdiksiz jetkizý múmkindigi qajet. Energııa barlyq salaǵa jetýi kerek. Ol senimdi, qoljetimdi bolýy jáne klımatqa áseri múmkindiginshe az bolýy tıis.

Demek, bizge qosymsha energııa kózderi qajet bolady. Olardy damytyp, óndiriske engizip, keńinen qoldanýǵa jaǵdaı jasaý kerek. Sondyqtan bul jerde tepe-teńdik mańyzdy. Sýtegi energetıkasy, jańartylatyn otyn túrleri, geotermaldyq energııa, atom energetıkasy jáne basqa da balama energııa kózderin qaýipsiz túrde qoldanysqa engizý kerek. Biz qorshaǵan ortany qorǵap, ony keler urpaqqa saqtap qalǵymyz keledi. Biraq sonymen birge tehnologııalyq damýdy da toqtatpaýymyz kerek. Ekeýi qatar júrýi tıis.

— Keıingi jyldary Shyǵys pen Batysty baılanystyratyn balama baǵyt retinde Orta dálizge, ıaǵnı Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtyna qyzyǵýshylyq aıtarlyqtaı ósti. Sizdińshe, bul baǵyttyń áleýeti qandaı? Ol Qazaqstannyń óńirlik energetıkalyq, logıstıkalyq jáne ınvestıtsııalyq ortalyq retindegi ornyn nyǵaıta ala ma?

— Osy jerde 2021 jyl men 2022 jylǵy oqıǵalardy eske túsirip kóreıikshi. Sol kezde búkil álem Qazaqstannyń daǵdarys jaǵdaıynda qalaı áreket etkenin jáne turaqtylyqty qalaı saqtap qalǵanyn kórdi. Sodan beri bul turaqtylyq odan ári nyǵaıyp keledi. Munda el basshylyǵynyń jáne onyń halyqaralyq qaýymdastyqpen syndarly qarym-qatynas ornatýǵa baǵyttalǵan ustanymynyń úlesi zor.

Ádette turaqtylyq bar jerde saýda da bar. Sondyqtan Qazaqstannyń tek Ortalyq Azııa úshin ǵana emes, jalpy Azııa óńiri úshin mańyzdy saýda toraptarynyń birine aınalýǵa naqty múmkindigi bar dep oılaımyn.

Al mundaı ekonomıkanyń damýy úshin energııa qajet. Avıatsııa bolsyn, keme qatynasy bolsyn, temirjol nemese avtokólik tasymaly bolsyn — bárine energııa kerek. Qazaqstan tabıǵı energetıkalyq resýrstarǵa baı, al bul eldiń odan ári damýyna jaqsy negiz bola alady.

Osy oraıda Orta dáliz taýarlar men qyzmetterdiń qozǵalysyn jandandyrady. Ónim óndirýshiden tutynýshyǵa, óndiris ornynan suranys bar naryqqa jetedi. Al Qazaqstan úshin bul tabıǵı baılyqtarmen qatar óziniń óndiristik múmkindikterin, ınfraqurylymyn jáne eńbek áleýetin keńinen paıdalanýǵa jol ashady.