«Shekarany shegendeý» N.Nazarbaev pen S.Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan

- Siz jańa memleketti qurýdyń bastapqy belesinde shekara máselesinde qandaı ustanymdardy basshylyqqa aldyńyz? Іsti neden bastadyńyz?

- Napoleonnan qalǵan qanatty sóz kóp qoı. Solardyń biri - «Memlekettiń saıasatyn onyń geografııasy aıqyndaıdy» degen sózi. Óte dál aıtylǵan. Mysaly, bizdiń teńizge shyǵa almaıtyn memleket retindegi sıpatymyz búkil ekonomıkalyq saıasatymyzǵa dáıim áser etetin bolady. Sondyqtan da biz teńizge shyǵa alatyn kórshilerimizben qarym-qatynasqa erekshe qunttylyqpen qaraýǵa tıispiz. Bul jóninde men Ulytaýdaǵy suhbatymda aıtqanmyn. «Bizdiń «teńizimiz» - Reseı terrıtorııasy. Bizdiń «teńizimiz» - Qytaı terrıtorııasy. Osy eki memleketti teńiz dep sanasaq, biz solardyń jaǵasynda turmyz, degenmin. Árıne, ol aıtqanym - beıneli sóz. Ekonomıkalyq ıntegratsııa arqyly shekara shepterin keńeıte alatynymyzdy bildirgenim. Biraq, Qazaqstannyń teńizge tikeleı shyǵatyn múmkindigi joq memleketter qatarynda qala beretindigi de anyq. Sondyqtan biz úshin shekaranyń máni tipti bólek. Shekara máselesi, ıaǵnı elińniń syrtqy shepteriniń qaı memleketpen shektesetindigi tikeleı memlekettiligińniń taǵdyryn aıqyndaı alatyn másele. Sondyqtan da biz táýelsizdigimizdiń tańsári shaǵynda-aq geosaıası jaǵdaıymyzdyń ózindik ereksheligi eldiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde eń aldymen saıası quraldarǵa, onyń ishinde kókeıge qonymdy, sarabdal dıplomatııaǵa arqa súıeýdi talap etetinin naqty túsindik. Sóıttik te ulttyq qaýipsizdik strategııasynyń negizgi qaǵıdattary eldiń memlekettik jáne aýmaqtyq tutastyǵyn bárinen buryn beıbitsúıgish saıasat, qalyptasqan shekaralardyń myzǵymastyǵyn qorǵaý arqyly qamtamasyz etý bolýǵa tıis dep belgiledik. 1991 jylǵy alasapyran kezinde bet-betimen ketýdiń az-aq aldynda turǵan keńestik res­pýb­lıkalar basshylarynyń basyn Alma­tyda qostyryp, Táýelsiz Memle­ketter Dostastyǵyn qurǵan Almaty Dek­laratsııasynda keńesten keıingi respýb­lıkalardyń memlekettik shekaralary KSRO taraǵan kezdegi burynǵy keńestik respýblıkalardyń ákimshilik-aýmaqtyq shekaralary bolady dep kórsetilýine qol jetkizdik. Resmı túrde belgilengen, bekitilgen shekarany qaı memlekettiń de bir jaqty buzýy nemese qaıta qaraýǵa tyrysýy halyqaralyq quqyqqa qaıshy keledi degen ustanymmen Almaty Dek­la­ra­tsııasyna qol qoıýshylardyń bári de kelisti. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin­gi álemniń saıası kartasy negizinen bel­gi­lenip bolǵannan keıin de qanshama ter­rı­torııalyq qaqtyǵystar ótkeni málim. KSRO tarıh sahnasynan ketýge ja­qyn­daǵan kezde radıkalıstik ustanymdaǵy saıasatkerler, ashyqtan-ashyq ultshyldyq baǵyttaǵy qaıratkerler bir kezde ádiletsiz bólingen dep sanaǵan shekaralardy qaıta qaraýdy talap etip jatty. Shekara daýlaryn kelissóz jolymen retteýdiń múmkindigi tabylmaǵan tustarda tipti bir eldiń ishindegi, tipti «erkin elderdiń myzǵymas odaǵy» dep sanalyp, gımnde shyrqap kelgen KSRO-nyń ózindegi respýblıkalar arasyndaǵy shıelenisti qarym-qatynastar tikeleı qaqtyǵystarǵa soqtyrdy. Taýly Qarabaq jeri úshin bastalǵan armıan-ázerbaıjan qaqtyǵysy solaı týyndaǵan edi. Onyń 1991-1994 jyldarda kádimgi keń aýqymdy soǵys qımyldaryna ulasqany belgili.

- Iá, siz Eltsın ekeýińiz sol tusta Ar­menııaǵa, Ázerbaıjanǵa baryp, ara­aǵaıyndyq mıssııa ja­sa­ǵandaryńyz este. Máskeý áýejaıyna túsken bette bir telejýrnalıstiń sizge: «Qaı konıak­ty kóbirek unatasyz? Armıan konıa­gyn ba? Ázerbaıjan konıagyn ba?» dep suraq qoıǵany da este. Sonda Ciz: «Men orys araǵyn kóbirek unatamyn», dep ázil sózben ustatpaı ketken bolatynsyz.

- Qıturqy suraqqa solaı jaýap berý kerek. Másele konıaktyń dáminde emes ekeni belgili ǵoı. Sózdi túsinetin adam meniń de sol eki arada orys araǵyn maqtaı qalmaǵanymdy uǵady. Aıtqandaı, bizdiń ol mıssııamyz dál sol tusta naqty nátıje bermegenimen, keıingi kelissózderge jol ashqany, sóıtip Taýly Qarabaqtaǵy qandy qyrǵyndy toqtatýǵa septigin tıgizgeni anyq. Jańaǵy «Іsti neden bastadyńyz?» degen saýalyńa biz bul isti táýelsizdiktiń al­ǵashqy kúnderinen óz elimizdiń halyq­aralyq quqyqtyń barlyq normalary men qaǵıdattaryn tolyq saqtaıtynyn málimdeýden bastadyq der edim. Ókinishke oraı, ótken zamandarda jalpy halyqaralyq qarym-qatynastarda, sonyń ishinde biz quramynda bolǵan Reseı ımperııasynda, odan keıingi Keńes Odaǵynda shekara máselelerine tıisinshe kóńil bólingen joq. Mysaly, Qytaıdyń Reseıge terrıtorııalyq talap qoıýy sonaý Tsın ımperııasy ydyraǵan kezden beri jalǵasyp keldi. San túrli ǵasyrlarda Qytaı búkil Baıkal boıy men Qıyr Shyǵystyń talaı jerine kóz salýmen bolǵan. Patshalyq Reseı olardyń eshqaısysyn eskergen emes. Ol saıasatty bolshevıkter de jalǵastyrdy. Lenınniń «Dlıa ınternatsıonalısta vopros o granıtsah vtorostepennyı, eslı ne desıatıstepennyı», degen sózi belgili. Qoly jetken jerin qosyp ala bergen patsha ókimeti de, birese Fınlıandııanyń bir buryshyn, birese Polshanyń bir buryshyn kesip ala bergen, qalasa Qyrymdy Ýkraınaǵa, qalasa Bostandyqty Ózbekstanǵa syılaı salyp júrgen keshegi keńestik ókimet te shekarany óktemdik jolmen sheship kelgeni málim. «SSSR s kem hochet, s tem ı granıchıt», degen qyljaq sóz solaı shyqqan ǵoı. KSRO syndy alyp memlekettiń ydyraýy ońaı bolǵan joq. Toqsanynshy jyldardyń basynda burynǵy KSRO-nyń kúngeı shekaralary turaqsyzdyq pen áskerı shıelenister shebine aınalyp shyǵa keldi, Aýǵanstandaǵy soǵys shekarany attap ótip, Tájikstandaǵy azamattyq janjaldarmen jalǵasty. Onyń ber jaǵynda Qazaqstan qol sozym jerde turǵan edi. Jaýapsyz saıasatshylardyń baýyrlas halyqtar - ózbekter men qyrǵyzdardy bir-birine aıdap salǵanyn da, qyrǵyz-tájik shekarasynda sý men jer úshin áldeneshe qaqtyǵys bolǵanyn da kórdik. Osynyń bári shekara máselesin túbegeıli sheshý qajettigin túpkilikti kórsetti.

- Endi aınalamyzdaǵy sheka­ralardyń jaıyna naqtyraq toqtalýǵa aýyssaq. Qytaımen shekarany alaıyq. Eń qıyn másele osy boldy ǵoı?

- Solaı deýge bolady. Bizge KSRO-dan qalǵan aýyr mura kóp edi. Solardyń ishindegi eń aýyrynyń biri - shekara máselesiniń sheshilmegendigi edi. Bizge qalǵan aýyr muranyń eń úlkeni Qytaımen eki aradaǵy shekara máseleleri edi. 1700 shaqyrymǵa sozylǵan shekaranyń ón boıyna buryn qaptaǵan qarýly kúsh shoǵyrlandyrylǵan-dy. Qytaı-keńes shekaralary uzaq jyldar boıy shıelenis shebi bop kelgeni belgili. Qytaı men KSRO-nyń arasyndaǵy shekara daýynyń ábden shegine jetken jeri Daman aralyndaǵy 1969 jylǵy qaqtyǵys. Onda júzdegen adam oqqa ushqan. Sondaı qaqtyǵystardyń biri qazaq jerinde de oryn aldy. Dál sol jyly Jalańashkólde sovet jáne qytaı áskerleriniń qandy urysy bolǵanyn da umyta qoıǵan joqpyz. Semeı aımaǵynda Qytaı áskeri shekarany buzyp, bizdiń jerimizge kirip ketken edi.

- Bul tusta «bizdiń jerimizge» deý dál keledi. Al Daman araly jónindegi áńgime basqashalaý bolyp shyqty. Júzdegen adamnyń ólimimen aıaqtalǵan ol qyrǵyn qaqtyǵystyń sońy aqyr aıaǵynda araldyń Qytaıǵa typ-tynysh jaǵdaıda berile salýymen aıaqtaldy.

- Solaı aıaqtalatyn jóni bar eken. Demokratııalyq úrdister ornyǵyp, ha­lyq­aralyq qarym-qatynastarda zańdy­lyqqa toqtaý beleń ala bastaǵan kezde júrgizilgen jańa kelissózder barysynda Daman aralynyń Qytaıǵa tıesili ekeni anyqtalǵan. Sóıtip, Daman Qytaıǵa ótken. Ol aral qazir basqasha atalady. Reseı-Qytaı shekarasynda nemiz bar, biz óz máselemizdi sóz eteıik te deý­ge de bo­la­tyn sııaqty kórinedi. Biraq, olaı deı al­maımyz. Óıtkeni, bizdiń Qytaımen sheka­ra­myzdyń belgilenýi negizinen Reseı-Qytaı, KSRO-Qytaı shekaralarynyń qalaı qalyptasqanyna tikeleı baılanysty. Qazaqstan-Qytaı shekarasynyń aı­qyndalý tarıhy uzaq. Keminde úsh ǵasyr­daı ýaqytty alyp jatyr. Al jalpy qaǵaz júzinde, qujat kúıinde resimdele bastalýynyń ózine 150 jyldan asty. Qazaq jeri Reseı ımperııasynyń quramynda bolǵan kezde Reseı men Qytaı arasyndaǵy memlekettik shekara alǵash ret zańdy turǵydan qujattalǵan. Onyń ózi Reseı men Tsın ımperııasynyń Ortalyq Azııadaǵy geosaıası múddelerine tikeleı baılanysty. Sol tusta Jetisý jerine tórt jaqtan birdeı dámeliler shyqqan edi. Bul quıqaly aýmaqqa osy jerdiń baıyrǵy ıesi retinde qazaqtar, jerdiń biraz bóligin naqty basyp alǵan Qoqan handyǵy, Jońǵarııany jeńgen, sóıtip, onyń qol astyndaǵy aýmaqqa ıelik etýge quqym bar dep sanaǵan Qytaı, qazaq handarynan orys memleketine adaldyqqa ant qabyldaǵan Reseı talasty. Osyndaı jaǵdaıda Reseıdiń de, Qytaıdyń da sol jerdegi ózderiniń ıelikterin tańbalaıtyn shekaralyq shepterdi belgilep alýǵa múddeli bolýy zańdy edi. Onyń ústine qazaq jeriniń Qytaı jaq beti de tynysh emes bolatyn. Shyńjańdaǵy bitpeıtin de qoımaıtyn ulttyq kóterilisterden qajyǵan Qytaı da Іle ólkesindegi shekarasyn zańdastyryp alýǵa yqylas tanytty. Reseı men Qytaı arasyndaǵy aýmaqtyq shekteý jónindegi kelissózder Sháýeshekte 1862 jyly bastalǵan eken. Onyń hattamasyna 1864 jyly qol qoıylypty. Sháýeshek hattamasy boıynsha qazaqtar aýmaqtyq shekteý bekitilgen kezde olardyń kóship barǵan jerleri qaı eldiń aýmaǵynda qalsa, sol eldiń bodandary sanalatyn bolyp belgilengen. Qazaqtyń kóptegen rýlarynyń bólinip, ol elde de, bul elde de turyp kelgeni sodan. Álgi qıly kezeńnen mynandaı bir áńgime aıtylady. Reseı jaǵynan, Qytaı jaǵynan shekara belgileýshiler kelip: «Memleketter jerdi belgilep aldy, shekara myna jerden ótedi, qaı aýyl qaı jaqta qalatynyn sheship, sol jaqqa kóshsin», degen sııaqty áńgime aıtqanda asyp-sasqan qazaqtardyń biri: «Taqsyr, osy biz eshkimge qaramaıtyn bolsaq, osy jerde ózimizben ózimiz tura bersek qaıtedi?» deıtin kórinedi... Bul da bolsa shekara belgileýdiń halyqtar taǵdyryna, adamdar taǵdyryna qandaı áser etetinin kórsetetin jaı ǵoı. Sháýeshek hattamasynyń tez oryn­dal­maýynyń bir sebebi - Shyńjańdaǵy duńǵandar men uıǵyrlardyń kóterilisi. Aqyr aıaǵynda 1871 jyly Reseı áskerleri Jońǵarııanyń strategııalyq turǵydan mańyzdy sanalatyn Іle ólkesine enip, onyń ortalyǵy - Quljaǵa bekinip alady. Munyń sońy Tsın ımperııasy úkimetiniń Іle ólkesin ózine berý týraly másele kóterýimen, ilelik uıǵyrlar men duńǵandardyń Reseı bodandyǵyna ótý jóninde ótinish bildirýimen, soǵan baılanysty eki eldiń arasy edáýir ýshyǵýymen, 1881 jyly Peterbýrg shartyna sáıkes shamamen 70 myńdaı uıǵyrlardyń, duńǵandardyń, qazaqtardyń Reseı jerine kóshýimen aıaqtalǵan. Sol oqıǵalar tusynda ekonomıkalyq turǵydan da, áskerı turǵydan da anaǵurlym kúshti Reseı ımperııasynyń shekara belgileý kezinde talaı jerde belden basyp jibergeni, tipti shekarany Qytaı jaǵyna qaraı 10-15 kılometrge deıin jyljytyp qoıýǵa deıin barǵany belgili. Ásirese, 1917-1922 jyldardaǵy azamat soǵysy kezinde memlekettik shekara qaraýsyz qalyp, shekaralyq baǵanalar joıylǵan. Mysaly, Maqanshy men Alakól mańaıynda 20 shekara belgisi qurtylyp, bul keıinnen keńes shekarashylaryna Qytaı aýmaǵyna biraz jerge deıin suǵyna kirýge múmkindik bergen. Panfılov aýdanyndaǵy Qorǵas ózeniniń bastaýy jaǵynda, Alakól aýdanyndaǵy Saryshilde ózeniniń tusynda shekara Qytaı jerine edáýir jyljytylyp jiberilgen.

- Ol tusta kádimgi anekdot deıtindeı jaǵdaılar da ushyrasypty. Syrtqy ister mınıstrligi shyǵarǵan «Pravda o gosýdarstvennoı granıtse Respýblıkı Kazahstan» degen kitapta mynandaı bir oqıǵa aıtylady. Frıde degen bir komıssar-demarkator patshaǵa ótinish jazyp, on alty bótelke shampannyń shyǵynyn tólettirip berýdi surapty. Sóıtse ol shekarany birge belgilep júrgen qytaılyq áriptesin jańaǵy on alty bótelke shampanmen qaıta-qaıta sýaryp, ol uıyqtap jatqan kezde shekarany Reseıdiń paıdasyna jyljytyp kelgen kórinedi... Taǵy bir reseılik komıssar-demarkator óziniń kúndeligine qytaılyq áriptesi apıyndy tarta-tarta esinen aýa qulaǵanyn, ári qaraı ózi jeke ketip, shekarany qalaǵanynsha belgilep alǵanyn jazypty...

- Ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda, ıaǵnı Máskeý men Beıjińniń arasyndaǵy ıdeologııalyq teketires ábden asqynǵan kezde keńes-qytaı sheka­rasyndaǵy jaǵdaı da óte qıyndaǵan. 1964 jyly bastalǵan kelissózder aqyry úzilip qalǵan. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Memlekettik Keńes Premeri Chjoý Enlaı shekaradaǵy talasty ýchaskeler jónindegi máseleniń sheshilmeýi qantógiske soqtyrmaı qoımaıdy dep málimdegen bolatyn sol kezde. 1967 jyldan bastap KSRO shekarasyn buzý jıilep, onyń aıaǵy baǵana aıtqan Daman araly men Jalańashkóldegi qaqtyǵysqa soqtyrǵany belgili. Bul máseleniń keshegi keńestik kezeńde ýshyqqany sonshalyq, 1967 jyly QHR syrtqy ister mınıstri Chen I keńes-qytaı qarym-qatynastaryn úzý jáne soǵys jarııalaý múmkindigi jóninde málimdeýge deıin barǵandyǵy, al Chjoý Enlaı AQSh-pen soǵystan buryn Qytaı men KSRO arasynda shekara soǵysy bas­talýy múmkin ekendigin ańǵartqandyǵy belgili. 1969 jylǵy eki qandy qaqtyǵystan keıin ıadrolyq qarýǵa ıe eki iri sotsıalıstik derjavanyń soǵystyń erneýine kelip tirelgenin bárimiz bilemiz.

- Keńes Odaǵy men Qytaı sol tusta soǵysqa shyndap daıyndaldy deýge bola ma?

- Ábden bolady. Shekaranyń eki betine jer qaıysqan qalyń ásker toptastyrylǵan edi. Sol tusta Túrkistan áskerı okrýgine qosa jańadan Ortalyq Azııa áskerı okrýgi qu­ryl­ǵany munyń naqty dáleli. Tıan-Shan­nyń eki betindegi talaı asýlarǵa áske­rı tehnıka toltyrylyp, bekinister, ae­ro­dromdar men arsenaldar salynǵany belgili.

- Osydan biraz jyl buryn Naryn­qolǵa barǵanymyzda kádimgi dzottardy kór­genbiz. Óte qalyń etip quıylyp, tórt jaǵynan oq atatyn tesikter qal­dyrylady eken.

- Qazaqstan sondaı teketirestiń naǵyz ótinde turǵan edi. Áıteýir, úlken janjaldyń órti órshı qoıǵan joq abyroı bolǵanda. Sóıtip, Reseı ımperııasy da, Keńes Odaǵy da Qytaımen shekarany túpkilikti anyqtamaǵan kúıi tarıh sahnasynan ketti. Sońdaryna daý-damaı shyǵatyndaı kóp máseleni qaldyryp ketti. Ol túıinniń bárin bizdiń tarqatýymyzǵa týra keldi.

- Bul túıinniń tamasha tarqa­tyl­ǵany búginde barshaǵa belgili. Endi osy irgeli istiń naqty atqarylýy týraly aıtsańyz deımin.

- Qazaqstan-Qytaı shekarasynyń bar­lyq máseleleriniń halyqaralyq zań­nama talaptaryna sáıkes rettelýi - bizdiń dıplomatııamyzdyń jarqyn jetistigi. Qa­zaqstan nebári on jyldyń ishinde Qytaımen terrıtorııalyq máseleni tolyq rettestire aldy. Demarkatsııalanǵan shekaranyń jalpy uzyndyǵy 1783 kılometrdi qurady. Ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda bas­talyp, álemniń eki iri ıadrolyq derjavasyn qarýly qaqtyǵysqa jetkizgen, ony bylaı qoıǵanda kádimgi soǵysqa jaqyndatýǵa deıin barǵan talas jańa jaǵdaıda tolyq sheshildi. Shekara syzyǵyn belgileý jónindegi jumys eki kezeńnen turdy. Áýelde, 1994 jyly shekaranyń uzyna boıyndaǵy sy­zyq­tyń ótýi týraly kelisimge qol qoıyl­dy. Talas týdyratyn ýchaskeler ǵana ol kelisimnen syrt qaldyryldy. Munyń ózi eki jaqtyń shetin másele boıynsha kelisýge ázirligin qýattaǵan úlken qadam edi.

- Saıası ádebıette sizdiń sol kezdegi Qy­taı basshysy Tszıan Tszemınmen jeke qarym-qatynasyńyz eki eldiń ara­syn­daǵy shekara máselesin sheshýdiń úlken fak­tory boldy degen pikir jıi aıtylady, jazylady. Bul jóninde Siz ne der edińiz?

- Mundaı úlken saıası másele tek jeke qarym-qatynas arqyly sheshildi deý qate bolar edi. Kelissózderde ár memleket óz múddesin qorǵaýǵa tyrysady. Bul iste tek bilim, naqty argýmentter kerek. Eki elge de tıimdi usynystar jáne kompromıss qajet. Osylardan keıin jeke qarym-qatynastyń kómegi bolýy múmkin. Meniń Qytaı eline alǵashqy resmı saparym 1993 jyldyń qazanynda jasaldy. Qytaı tarapy ol saparǵa erekshe mán berip, el basshylyǵy bólekshe qonaqjaılylyq tanytty. Sonda Qytaı basshylyǵy halyqaralyq isterde barlyq memleketterdiń, olar úlken bolsa da, ortasha bolsa da, tipti kishi bolsa da, teń quqyqty qarym-qatynas jasaýyn tabandy túrde jaqtaıtynyn kórsetti. Qazir de kórsetip keledi. Qytaı taraby meniń eki el arasyndaǵy shekarany delımıtatsııalaýǵa kirisýge, sondaı-aq, kezinde Qytaı Halyq Respýblıkasy men Keńes Odaǵynyń arasynda bastalyp, úzilip qalǵan qarýly kúshterdi qysqartý jáne shekara mańyndaǵy senimdi nyǵaıtý, eki el arasynda dostyq qarym-qatynas ornatý jónindegi kelissóz úderisin jalǵastyrýǵa shaqyrǵan usynysymmen de tolyq kelisti. Qytaı basshysy Tszıan Tszemın shekarany zańdyq turǵydan qaǵazǵa túsirý jónindegi usynysty da birden qoldady. Kelissóz kezinde ol Qytaı Qazaqstanǵa terrıtorııalyq talaptar qoımaıdy, shekara máseleleri bizge tarıhtan muraǵa qalǵan, al olardy kelissóz jolymen, teń quqyqtylyq qaǵıdaty, mámilege kelý jáne ózara jol berý negizinde sheshýge bolady degen óte mańyzdy málimdeme jasady.

- Qasym-Jomart Toqaevtyń «Nur men kóleńke» atty kitabynda Sizben bir kezdesýinde Tszıan Tszemınniń shekara problemasyn tym súrleı bermeı sheshý kerek, basshylardyń keler býyndary bul máseleni sheshe almaýy múmkin, ondaı jaǵdaıda biz ózimizdiń urpaqtarymyzǵa kóp qıyndyqtar qaldyramyz degenin keltiredi. Bul jóninde ne aıtar edińiz?

- Solaı bolǵany ras. Bir kezde sonaý Balqashqa deıingi jerlerdi Aspanasty eline tıesili dep karta shyǵarylǵan memlekette jańa geosaıası ahýalmen sanasý beleń alǵany úshin, sondaı jaǵdaıǵa jetkizgen táýelsizdigimiz úshin táýbe deımin. Eń basty máseleni - shekara máselesin sheshe alǵanymyz eki eldiń arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty odan ári damytýǵa negiz boldy. Oǵan Qytaıdyń sol kezdegi basshysy Tszıan Tszemınmen ish ashysyp uzaq sóıleskenim qolaıly jaǵdaı jasaǵanyn «Ǵasyrlar toǵysynda» degen kitabymda jazǵanmyn. Tszıan Tszemın - kópti kórgen, talaı ótkelekten ótken tulǵa. Ózi Máskeýde oqyǵan. Orys, aǵylshyn, japon tilderin jetik biletin kisi. Orystyń klassıkalyq ádebıetimen óte jaqsy tanys. Mýzykany sondaı jaqsy kóredi. Ózi án aıtady. 2002 jyly ShYU-nyń Sankt-Peterbýrgtegi sammıtinde qabyldaý kezinde men ózimizdiń «Dýdaraıdy» shyrqap bergenimde ol ań-tań qalyp edi. Menen keıin dál sol ándi ózi aıtty. Qytaı tilinde aıtty. «Bizdiń ánimiz sizderge qalaı jetken?» dep suraǵan. Endi men ań-tań qaldym. «Bul bizdiń ánimiz - orys qyzynyń qazaq jigitine ǵashyq bolyp shyǵarǵan áni», dedim. Sóıtsem, «Dýdaraı» Qytaıda halyq áni bolyp sanalady eken, árıne, múldem basqa mátinmen aıtylady. Aty - «Aq lalagúl». Qysqasy, Qytaı basshysynyń parasattylyǵy, bolashaqtyń bıiginen qaraı biletindigi osy kúrdeli máseleni ýaqtyly, óz deńgeıinde sheshýge septeskendigi anyq. Memleket basshylarynyń arasyndaǵy adamdyq jyly qarym-qatynastardyń halyqaralyq saıasatta úlken ról atqaratyn kezderi kóp. Árıne, shekara belgileý sııaqty asa mańyzdy máselede sheshýshi sóz memleketter basshylaryna tıesili. Eldiń osy istegi saıasatynyń tujyrymyn el basshylary aıqyndaıdy. Sonymen birge, strategııa­sy belgilengen sharýanyń taktıkalyq turǵydan oıdaǵydaı júzege asyrylýy, ıaǵnı kelissózder úderisiniń kóńildegideı júrgizilýi, shekaranyń zańdyq turǵydan minsiz resimdelýi, tıisti adamdardyń upaıymyzdy jiberip almaıtyndaı bilikti, tabandy, elshil, memleketshil bolýy da óte mańyzdy. Qazaqstannyń jas dıplomatııasy sol bıikten tabylǵanyn erekshe aıtqym keledi. Bul iste kóptegen jyldar boıy syrtqy saıasat vedomstvosyn basqarǵan Qasym-Jomart Toqaevtyń kásibı qytaıtanýshy bolýynyń da kóp yqpaly tıdi. Syrtqy ister mınıstrliginiń osy jumysqa tartylǵan komandasy da tamasha biliktilik kórsetti.

- Áńgimeniń basyndaǵy bir sózińizde áýelde talas týdyrǵan ýchaskeler týra­ly aıtyp qalyp edińiz. Sol ýchaske­lerdiń jaıy qalaı boldy?

- Bul jaıynda «Pravda o gosýdarstvennoı granıtse Respýblıkı Kazahstan» degen kitapta egjeı-tegjeıli jazylǵan, soqyrǵa taıaq ustatqandaı naqty kórsetilgen. Ol kitapty oqyǵan adamnyń Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy memlekettik shekarany belgileý kezinde bizdiń eshqandaı esemiz ketpegenine kózi jetedi. Naqty aıtsam bylaı. Qazaqstan taraby Shaǵan-oba jáne Baımyrza asýlary mańyndaǵy ýchaskeni terrıtorııanyń 70 paıyzy Qazaqstanǵa, 30 paıyzy Qytaıǵa qaraıtyndaı etip bólýdi usyndy. Al Saryshilde ózeniniń mańaıynda bul araqatynasty kerisinshe etý, ıaǵnı talasty jerdiń 30 paıyzyn Qazaqstanǵa qaldyrýdy, 70 paıyzyn Qytaıǵa qaratýdy usyndy. Eki usynys ta biraz talqylaýdan keıin qabyl alyndy. Ol usynystar jasalardyń aldynda jańaǵy jerlerdiń barlyq málimetterin tıisti adamdar maǵan ákelip kórsetken. Ol jerlerde shekara belesi bolǵandyqtan eldi mekender joqtyǵy, qazba baılyqtarynyń tabylmaǵandyǵy, sharýashylyq qyzme­tiniń júıeli júrgizilmeıtindigi anyq­talǵan. Ýchaskelerdi bólý nátıjesinde Shaǵan-oba tóńiregindegi orman alqaby, al Saryshilde ózeniniń tóńiregindegi shabyndyq, jaıylymdyq jerlerdiń bári, ormandy jerlerdiń bir bóligi bizde qaldy. Naqty aıtatyn bolsam, o basta kelisilmegen eki ýchaskede jerdiń 57 pa­ıyzy Qazaqstanǵa, 43 paıyzy Qytaıǵa tıesili bolyp sheshildi.

- Men Siz aıtyp otyrǵan kitaptan sol ýchaskelerdiń naqty kólemin jazyp alǵan edim. Shamamen 994 sharshy shaqyrym jerdiń 537 sharshy kılometri Qazaqstanǵa, 407 sharshy kılometri Qytaıǵa ótken eken.

- Sonda da bizdegi baspasóz betinde «Qytaıǵa biraz jerimiz berilipti» degen sııaqty josyqsyz jaılar jazylyp jatty. Keıin ondaı kóńil-kúıge Par­lamenttiń biraz depýtattary da be­rildi. Kelisimdi ratıfıkatsııalaý má­selesin qaraǵan otyrysqa osy másele­men tikeleı aınalysqan mamandar shaqyryl­ma­ǵandyqtan, óz suraqtaryna tyńǵylyqty jaýap ala almaǵan depýtattar kelisim jobasyn jetildirý úshin qaıtaryp tastady. Kelesi otyrysta bilikti mamandardyń jaýaptarynan keıin kúmán týǵyzǵan máselelerdiń báriniń basy ashylyp, kelisim ratıfıkatsııalandy. Nazar aýdararlyq jaǵdaı mynaý. Qytaıdyń ózinde de Qazaqstanmen shekara jónindegi sharttarǵa jurttyń bári birdeı rıza bolǵan joq. Aspanasty elinde Qytaı úkimeti Qazaqstanǵa «jer berip qoıdy» dep pikir aıtýshylar da tabyldy. Olardyń arasynda áskerı adamdar kóbirek boldy. Beıjińniń bul istegi ustanymy Gonkong pen Taıvan tarapynan da kezinde synalǵanynan jaqsy habardarmyn. Olar Qytaı ózinen áldeqaıda álsiz memleketke «jol berip aldy» dep sanaıtynyn bildirgen edi. Eki jaqtyń synaýshylaryna da myna jaıdy aıtý kerek. Talasty terrıtorııalar dep atalǵan jerler - talasty terrıtorııalar. Ol jerlerdi bizdiń jerimiz edi dep kesip aıtýdyń da, ondaı jerler ózge elge ótkende óz jerińnen aıyrylǵandaı qınalýdyń da, ondaı jerler ózińe ótkende ózgeniń jerine ıe bolǵandaı qaraýdyń da reti joq. Buny tarıhı ádildiktiń qalpyna kelýi dep sanaý kerek.

- Qytaı basshylyǵymen jaras­ty syı­lastyq Hý Tszıntao bılikte bol­ǵan tusta da, qazirgi Tóraǵa Sı Tszın­pın­men qarym-qatynasyńyzda da saq­talyp kele jatqany qýanyshty. Endi basqa kórshilerimizben shekara bekitýdiń jaıyna aýyssaq. By­laı­sha qaraǵanda Qazaqstannyń Qyr­ǵyzstanmen, Túrikmenstanmen shekara­laryn delımıtatsııalaýda eshqandaı problema týyndamaýǵa tıis bolyp kórinedi. Solaı boldy ma?

- Negizinen alǵanda solaı boldy deý­ge keledi. Áýelde tipti is ońaı júretin sııaqty edi. VTsIK 1930 jyly qabyldaǵan «Qazaq jáne Qyrǵyz ASSR-leriniń she­ka­ralary týraly» qaýly bar eken. Qazaq­stan-Qyrǵyzstan memlekettik sheka­ra­syn delımıtatsııalaý jónindegi kelis­sóz úderisi sol shekarany naqtylaý jáne syzyǵyn belgileý ustanymdary bo­ıynsha júrgizildi. Eki jaq ta bir-birine eshqandaı terrıtorııalyq talaptar qoıǵan joq. Sonyń ózinde birneshe másele týyndady. Birinshisi Han Táńiri shyńynan Semenov shyńyna deıingi aralyqtaǵy shekara syzyǵyna baılanysty. Burynǵy KSRO-nyń kartografııalyq materıaldary boıynsha shekara jańaǵy eki shyńnyń arasyn tike qosatyn syzyq boıynsha júretin. Qazaqstandyq alpınıster, onyń ishinde Everestke alǵash kóterilgen Qaz­bek Ýálıev te bar, eki shyńnyń arasyndaǵy syzyqty Qyrǵyzstan terrıtorııa­syna qaraı birshama jyljytýdy usyn­dy, óıtkeni, Han Táńirine kóterilý mar­shrý­tynyń negizgi bóligi batys betpen, taý baý­raıynyń jaıdaqtaý jaǵymen ótedi eken. Sonymen birge, shamamen eki jarym shaqy­rymdaı jerdi Qyrǵyzstan terrıtorııasy arqyly ótýge týra keledi. Áýelde qyr­ǵyz jaǵy bul usynysty qarastyryp kórý­ge daıyn ekenin bildirgen, tipti bizdiń usyny­symyzdy eskeretin sıpattamalyq joba daıyn­dap ta qoıǵan bolatyn. Biraq keıin­nen delegatsııa basshylyǵy Han Táńiri shyńy mańaıyndaǵy shekara syzyǵy­na qandaı da bir túzetý engizýge qarsy­lyq bildirdi. Nesi bar, bul olardyń quqy. Aqy­­ry sol tustaǵy shekara syzyǵy burynǵy KSRO-nyń kartografııalyq materıal­­dar­yndaǵy tike syzyq boıynsha belgilendi. Shekaranyń Shý ózeni boıynsha óte­tin­digine baılanysty da biraz talasty jaılar týdy. Jańaǵy men aıtqan VTsIK-tiń 1930 jylǵy qaýlysyna saı jasalǵan kartada shekara syzyǵy Shýdyń arnasy boıynsha dep belgilengen. Biraq odan bergi 70 jyldyń ishinde ózenniń arnasy keı tusta aýysqan eken. Qazaqstan jaǵy shekarany Shýdyń qazirgi arnasy boıynsha belgileýdi usyndy. Bul usynys qabyl alyndy. Óıtkeni, Shýdyń 1930 jylǵy arnasynyń talaı jeri topyraqpen kómilip te qalypty, onyń ornyna Toqmaq qalasynyń biraz qurylystary boı kóteripti. Qyrǵyz jaǵy Bish­kek - Sholpanata tasjolynyń Qa­zaqstan jeri arqyly ótetin 800 metrlik ýchas­kesin ózderine qaratýdy suraǵan edi, bul ótinishti oryndaı almadyq, óıt­keni jańaǵy 800 metrlik ýchaskede qazaq­standyqtar jekemenshik qurylystar salyp úlgergen eken. Elder arasyndaǵy shekara belgileýde týysqandyq, adamgershilik jaǵy da eskerilip otyrdy. Qyrǵyzdarda Stepnoe degen bir selo bar. Shekara syzyǵy sol selonyń dál janynan ótedi eken. Shekara anyqtaý barysynda sol aýyldyń qabir-qorymy Qazaqstan jaǵynda qalatyndyǵy anyqtaldy. Qyrǵyzdar jańaǵy tustan 13 gektar jer berýdi, ıaǵnı ata-babalary jatqan beıittiń aýmaǵyn ózderinde qaldyrýdy surady. Men bul ótinishke túsinistikpen qaraýdy tapsyrdym. Onyń esesine Jambyl aýdanynyń biraz demalys úıleri men saıajaılary kartografııalyq talap boıynsha qyrǵyzdarda qalyp qoıýy kerek eken, olar bizge sol jerlerdi Qazaqstanǵa qosýǵa kelisti. Sondaı-sondaı basqa da aýys-túıister boldy, olardyń bári daý-damaısyz sheshildi.

- Túrikmen aǵaıyndarmen shekarany belgileý qalaı ótti? Mańǵystaý jaqta kezinde túrikmender túrip shy­ǵa­rylǵan delinetin jerler bar emes pe edi?

- Memleketter arasyndaǵy shekarany belgileý jumysy sen aıtqandaı «delinetin» degen sózge súıenbeıdi. Ol zamanda sol jer­diń bári resmı túrde bir eldiń - Reseı ım­­pe­rııasynyń jeri. Myna jerge deıin qazaq­tiki, myna jerge deıin túrikmen­diki dep kesip, eshkimniń qolyna qaǵaz usta­tylmaǵan.

- Degenmen, túrikmen basshylyǵy áýelgi bette shekarany qaıta qaraý jóninde usynys aıtyp kórdi emes pe?

- Ondaı usynys resmı túrde aıtylǵan joq. Ashǵabadqa resmı saparym kezindegi qabyldaý ústinde Prezıdent Saparmurad Nııazovtyń: «Nursultan Ábishuly, aıyp etpeseńiz kezinde aýysqan jerler máselesin de qarap qoısaq artyq bolmas edi», dep qalǵany bar. Ne aıtqysy kelip turǵany belgili. Sodan men sózin jalǵastyrýǵa múmkindik bermeı: «Saparmurad, oıyńdy túsindim, ondaı is bolsa bolǵan da shyǵar, áıteýir, ótken is ótti. Sen odan da baıaǵyda adaılardyń myna Ashǵabadqa deıin túgel alyp qoımaǵanyna qýansaıshy», dep ázildedim. Saparmurad kúlip jiberdi. Eki jaqtyń delegatsııa músheleri qosyla kúlip jatyr. Sonymen, ol áńgime sol jerde bitti. Bul sóz qabyldaý kezinde, ıaǵnı beıresmı jaǵdaıda aıtyldy. Túrikmen jaǵy ondaı máseleni resmı túrde kótergen emes. Saparmurad, tegi, jaı tamyr basyp kóreıin degen sııaqty. Negizinde, Qazaqstan men Túrikmenstannyń shekarasy Ústirt oıpatyndaǵy el qonystanbaǵan shóleıt dalamen ótedi, ol jerler sharýashylyq turǵydan ıgerilmegen de. Sondyqtan, memlekettik shekara kóp qıyndyqsyz bekitildi.

- Ózbekstanmen shekara belgileý jumysy áldeqaıda kúrdeli jaǵdaıda júrgen bolar?

- Olaı dep te aıta almas edim. Qazaqstan basshylyǵy da, Ózbekstan basshylyǵy da salǵan betten 1991 jylǵy Almaty Deklaratsııasynyń barlyq qol qoıýshy memleketter qazirge deıin qalyptasqan shekaralardyń myzǵymastyǵyn moıyndaıdy degen ustanymyna berik boldy. Eń qıyn jaǵdaılarda da biz aǵaıyndas eki el­diń dástúrli dostyǵyn, tarıhı tamy­ry te­reń týystastyǵyn tý etip ustap otyrdyq. Qazaqstan men Ózbekstannyń shekarasy alǵash ret 1924-1925 jyldarda Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń ulttyq arajik ajyratýdy júzege asyrý kezinde belgilengen. Ol kezde Qazaqstan RSFSR-diń quramynda bolǵandyqtan, áńgime RSFSR men Ózbek KSR-iniń arasyndaǵy shekara týraly ekendigi túsinikti ǵoı. Eki respýblıka arasyndaǵy qarym-qatynasqa edáýir salqynyn tıgizgen jaǵdaı - 1956 jyly Bostandyq aýdanynyń, Myrzashóldegi biraz jerdiń Qazaq KSR-iniń quramynan alynyp, Ózbek KSR-iniń quramyna berilgendigi. Árıne, ol kezdegi tásilder boıynsha aldymen Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń atalǵan jerlerdi Ózbekstanǵa berý jóninde qaýlysy qabyldanǵan, arada úsh kún ótkennen keıin Ózbek KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qazaqstannan berilgen jańa jerlerdi qabyldap alý jónindegi qaýlysy qabyldanǵan, araǵa aı salmaı jatyp KSRO Joǵarǵy Keńesi Qazaq KSR-i men Ózbek KSR-iniń shekaralaryn ishinara ózgertý týraly qaýly shyǵarǵan. Bylaısha aıtqanda, Máskeý eki respýblıkanyń ózara kelisken ýaǵdalastyqtaryn qujattap qana qoıǵan... Soǵan qarap, «E, ózimiz solaı sheshken ekenbiz ǵoı», deı qalýdyń qajeti joq, árıne. Óıtip qarasaq, 1986 jyly Qazaqstan kommýnısteriniń tańdaýly ókilderi respýblıka basshylyǵyna Kolbındi ózderi qalap alǵandaı bolyp shyǵady. Sondaı zaman edi ǵoı. Ras, Bostandyq aýdanyn jáne Myr­za­shóldiń biraz jerin Ózbekstanǵa berý quqyqtyq turǵydan minsiz resimdelgen. Ony jańa aıttym. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń sheshiminde ekonomıkanyń ortaqtyǵy, terrıtorııalyq jaqyndyq, sharýashylyq jáne mádenı baılanystardyń tyǵyzdyǵy kórsetilgen. Ózbek KSR-i Joǵarǵy Keńesiniń sheshimin­de ózbek halqynyń atynan baýyrlas qazaq halqyna sol jerlerdi bergeni úshin tereń alǵys sezimi bildirilgen. Osynaý dostyq akt KOKP HH seziniń dırektıvalaryna baılanysty sharýashylyq qurylysynda jalpymemlekettik mindetterdi oıdaǵydaı sheshýge septesedi jáne ózbek pen qazaq halyqtarynyń myzǵymas dostyǵyn odan ári nyǵaıta túsedi dep kórsetilgen. Qysqasy, belgili bir terrıtorııany ekinshi odaqtas respýblıkaǵa berý aktisi sol kezeńdegi keńestik demokratııalyq normalar men qaǵıdattar aıasynda, barlyq konstıtýtsııalyq erejelerdi saqtaı otyryp júzege asyrylǵan.

- Osy oraıda esime bir jaǵdaı túsip otyr. 1992 jyl edi. Siz dúnıejúzi qazaq­tarynyń quryltaıyn uıym­das­tyrý jóninde tapsyrma berdińiz. Ol kezde Prezıdent Apparatynda bólim meń­gerýshisiniń orynbasary edim. Bir kúni Vıtse-premer Myrzataı Joldasbekov: «Sen Prezıdenttiń qabyldaýyna barasyń. Arnaýly tapsyrma beredi», dedi. Belgilengen ýaqytta qabyldaý bólmeńizde turdym. Bir kezde Siz kabınetten shyqtyńyz da: «Menimen júr», dedińiz. Arnaıy qabyldamaıdy eken ǵoı, asyǵys bolǵandyqtan tapsyrmany dálizde aıtatyn shyǵar dep oıladym sońyńyzdan erip kele jatyp. Dálizge shyǵysymen-aq sol jaq betke burylyp, burynǵy Bıýro zalyna kirdińiz. «Kabınette telefon jumys istetpeıdi», dedińiz. Sol jerde aldaǵy bergen negizgi tapsyrmańyz quryltaıda sóıleıtin sózińizdiń alǵashqy nobaıyn jasaý boldy. Sózde qamtylýǵa tıisti máselelerdiń bárin tezıs túrinde naqpa-naq aıtyp shyq­tyńyz. Úlgergenimshe jazyp otyrdym. Bir tusta: «Shetelderden keletin aǵa­ı­yndar bizdegi ishki jaǵdaıdy onsha bile bermeıdi, elimizdiń kópultty erekshe­ligin eskermeıtinderi de tabylýy múmkin. Sondyqtan, olarǵa osy jaılar­dy naqty túsindirýimiz kerek. Eldiń ty­nyshtyǵyn buzý eń aldymen qazaq­tyń tynyshtyǵyn buzý, ózimizdiń bo­la­shaǵymyzǵa ózimiz balta shabý ekenin aıtý kerek. Biz dostyq­ty, tynyshtyq­ty, tatýlyqty saqta­saq qana el bola alamyz. Erkindik beril­genniń jó­ni osy eken dep táýelsiz Qazaq­stan endi ana jerdi qaıtaryp alýǵa tıis, myna jerdi qaıtaryp alýǵa tıis dep betal­dy maqala jarııalaı salatyn gazet­ter de shyǵyp jatyr. Solardan kórip maǵan álgindeı usynystarmen hat jaza­­tyndar da bar. Osynyń bárine myna qu­ryltaıda birjolata jaýap berip, máse­leniń basyn túpkilikti ashý kerek. Biz eshkimge terrıtorııalyq talaby­myz joq ekendigin málimdegen elmiz. Óz jeri­miz ózimizge jetedi. Ondaı aranda­tý­shy­lyqqa jol bermeımiz. Osyny jaz», dedińiz.

- Solaı degenmin. Quryltaıdaǵy sózimde bul jaǵyn shegelep turyp aıttym da.

DÁIEKTEME: «Kezinde Qazaqstanǵa qaraǵan keıbir aýdandardy respýblıkaǵa qaıtarý jónindegi talaptarǵa qatysty mynany aıtýǵa bolady. Mundaı oılan­­baı aıtylǵan sózder, jaýapsyz jazyl­ǵan gazet materıaldary baýyr­las halyqtardyń arasyna jik salyp, onsyz da ýshyǵyp turǵan ult­aralyq qatynastardy shıelenis­tir­gennen basqa eshteńe de bermeıdi. Biz táýelsiz memleketterdiń aýmaq­tyq tutastyǵyn jaqtaımyz, búgingi qalyptasqan shekaralardyń myzǵy­maýǵa tıis ekenin qýattaımyz, aranda­tý­shylyqqa ermeımiz. Qazir bizdiń ultymyzdyń aldynda tur­ǵan eń basty mindet, eń qıyn mindet - Qazaqstannyń egemen memleket re­tinde qalyptasýy men damýynyń negizgi baǵyt-baǵdaryn dál aıqyndap, sol maq­satqa neǵurlym tezirek jetý­diń jolynda aıanbaı eńbek etý. Ekono­mıkalyq dáýletimiz artpaıynsha, rýhanı sáýletimiz de artpaıtynyn anyq uǵynýymyz qajet».

Nursultan NAZARBAEV,

Dúnıejúzi qazaqtarynyń І quryltaıynda sóılegen sózinen.

«Tańdamaly sózder», ІІ tom, 178-179-better.

- Qalyń qazaq uıysyp otyrǵan Bostan­dyqty bylaı qoıǵanda, Tash­­kent­­­tiń ózinde de, tóńireginde de qazaq­­tar óte kóp bolǵan ǵoı. 1924-1925 jyldarda Ortalyq Azııa respýblı­ka­larynyń ulttyq arajik ajyratýy barysynda Tashkentti qazaqqa astana etý máselesine deıin qaralǵan, kádimgideı qyzý talas-tartys bolǵan eken. Leonıd Levıtınniń 2001 jyly Máskeýdiń «Vagrıýs» baspasynan shyqqan «Ýzbe­kıstan na ıstorıcheskom povorote» degen kitabynda: «Vesma aktıvno debatırovalsıa vopros o peredache Tashkenta Kazahstaný na tom osnovanıı, chto v raıonah, raspolojennyh vblızı Tashkenta, projıvalo znachıtelnoe chıslo kazahov. Eslı by ıa sam ne chıtal sootvetstvýıýşıe arhıvnye dokýmenty, ne poverıl by, chto takoı absýrd mog ımet mesto», dep jazylypty. Avtor qansha jerden «absýrd» dese de, osy máseleniń aıtys arqaýyna aınalǵanynyń ózi kóp jaıdy ańǵartpaı ma?

- Mundaıda qazaqtyń «Ónbes daýdy bolmas jigit qýady» degen sózine toqtaý kerek. Kezinde Qoqan handyǵyna qarap turǵan edi dep bizdiń biraz jerimizge olar kóz tikse ne aıtar edik? Óıte berseń kezinde Qaraqalpaqstannyń Qazaqstan quramynda bolǵan kezi de bar, Qazaq sovettik avtonomııalyq respýblıkasy bolyp turǵanynda. Sondyqtan, ondaı-ondaı áńgimeniń bárine barlyq taraptar salaýat aıtýǵa tıis. Enshimiz bólinbeı turǵan zamandarda Tashkentte ortaq tarıhymyzdyń talaı betteri jazylǵany ras, jıyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy zııaly qaýymymyzdyń talaı iri tulǵalary Tashkentte bilim alǵany, tipti alǵashqy joǵary oqý ornymyz - Qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń negizi Tashkentte qalanǵany ras. Baýyrlas eki halyqtyń ortaq qazynasy az emes. Islam Karımovtyń 1993 jyly Ordabasy bıiginde turyp: «Bizdiń bazarymyz da bir, mazarymyz da bir», degeni sondyqtan. Qazaq-ózbek shekarasyna qatysty birqatar máseleler qordalanyp qalǵan bolatyn. Aıtalyq, Shardara sý bógeni mańaıynda kezinde Ózbekstanǵa ýaqytsha paıdalanýǵa berilgen jerler bar edi. Eki eldiń arasyndaǵy eń qıyn tus Qazyǵurt baýraıyndaǵy Baǵys pen Týrkestanets eldi mekenderiniń máselesi bolyp shyqty. Kezinde bekitilgen topografııalyq kartalardy qaıtadan dáldep, salǵastyra kelgende memlekettik shekara osy eki eldi mekendi kesip ótetini anyqtalǵan. 1940 jyly bekitilgen kartaǵa Baǵys túspegen, ol kezde poselok atymen bolmaǵan eken, al 1963 jyly bekitilgen kartada poselok bar bolsa da belgilenbeı qalypty. Onyń ústine eki eldi mekenniń turǵyndary da túgeldeı Qazaqstan aýmaǵynda qalǵylary keletinderin aıtqan. Ózbek jaǵy Baǵys eldi mekenine eshqandaı daý aıtpaǵanymen, Týrkestanets poselkesiniń KSRO tara­ǵannan keıin Ózbekstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrliginiń qaraýyna berilgenin eske saldy. Osy eki arada ulttyq ıntellıgentsııanyń keıbir toptarynyń máseleni qoldan ýshyqtyrýymen daý-damaı qyza túsip, aqyr aıaǵynda tipti Baǵys turǵyndary ózderiniń «táýelsiz Baǵys Qazaq Respýblıkasyn» jarııalap, «prezıdentin» saılap ta jiberdi. Bul tusta da barlyǵyn salqyn sabyrǵa salýǵa týra keldi. Baǵys pen Týrkestanetske úkimettik delegatsııanyń múshelerin, Parlament depýtattaryn arnaıy jiberdim. Olar jergilikti turǵyndarmen qaıta-qaıta kezdesip, ózbek jaǵymen shekaranyń osy talasty ýchaskeleri boıynsha júrgizilip jatqan kelissóz úderisiniń mánin túsin­dirdi. Aqyr aıaǵynda Baǵys Qazaqstan jaǵy­na qarady da, Týrkestanetste turyp, Ózbek­stan aýmaǵynda qalǵysy kelmegen qan­das­tarymyz kóshirilip alyndy. Baǵys mań­yndaǵy 517 gektarlyq taý bıigin­degi jaıylymdyq jerler Qyzylorda oblysyndaǵy Nysan-1, Nysan-2 jáne Baımurat atalatyn jartylaı shóleıt aımaqtaǵy eldi mekender aımaǵyna aýys­tyryldy. Mundaı máseleler Arnasaı sý bógeti mańaıynda da jónimen qaras­tyryldy. 2002 jylǵy 9 qyrkúıekte Qazaq­stan Respýblıkasy men Ózbekstan Respýb­lıkasy arasyndaǵy memlekettik shekaranyń jekelegen ýchaskeleri týraly shartqa qol qoıylyp, uzyndyǵy 2351 shaqyrymdyq shekarany delımıtatsııalaý máselesi birjolata sheshildi. Bul iste Ózbekstan Prezıdenti Islam Karımovtiń osy máseleni udaıy nazarda ustaýynyń máni de úlken boldy.

- Endi teriskeıdegi uly kórshimizben - Reseımen memlekettik shekaranyń belgilenýiniń jaıyna kelsek. Bul másele ońaılyqpen sheshilmegenin jaqsy bilemiz. Sózime bir dálel keltireıin.

«Reseı ózge respýblıkalardan, so­nyń ishinde Qazaqstannan jer másele­sin qaıta qaraýdy talap etýi kerek dep oı­laı­­syz ba?» - kórshi elimizdegi bir saıası qaı­­rat­kerge ótken ǵasyrdyń toqsanyn­shy jyldarynda osyndaı suraq qoı­ylǵan. Ol bylaı dep jaýap qaı­tarǵan: «Árıne, olar buǵan moıyn­sunar edi. Qazaqstannyń baıyrǵy jeri - Shymkent, Jambyl, Qyzylorda. Barlyǵy qazaqtyń atamekeni. Biraq Qazaqstannyń soltústigi - Oral men Ońtústik Sibirdiń olarǵa esh qatysy joq. Tipti, 150 jyl bolǵan Almatynyń oryssha ataýy - Vernyı. Reseıdiń Azııa­daǵy senimdi bekinisi degen sóz. Onda birde-bir qazaqtyń úıi bolmaǵan, taza orystardyń qonysy. Semeı, Óskemen, Petropavl - barlyǵy Reseıdiki». Sóz saptaýynan baıqap otyrsyz, bul - ká­dim­gi Jırınovskıı. Bi­raq, Jı­rı­novs­kıı ǵoı, ol osylaı sóılemegende qalaı sóıleıdi dep qoıa salýdyń jóni joq.

- Táýelsizdiktiń alǵashqy belesinde bizge terrıtorııalardy qaıta qaraýǵa baılanysty neshe túrli urynshaq sózder aıtyla bastaǵany bir bul emes edi. Gorbachevtiń ózi bılikten ketip bara jatyp Qazaqstannyń teriskeıdegi bes oblysy Reseıge tıesili edi degen syńaıda sóılep salǵany, Amerıkadan qaıtyp oralǵan Soljenıtsynnyń «Qazaqtar malynyń tuıaǵy ilikken jeriniń bárin óziniki sanaı bergen», degeni sol jyldarda edi. Mundaı sózderge baılanys­ty jaýabymdy tez-aq qaıtarýǵa týra keldi. B.Eltsınge joldaǵan jedelhatymda men Reseıdiń ózimen shekaralas respýblıkalarǵa terrıtorııalyq talabynan aıqyn tujyrymdardan bas tartýy osy kezge deıin baspasóz betinde es­tilmeýine baılanysty Qazaqstanda sal­daryn boljap bilgisiz jurtshylyq qar­sylyǵy kúsh alyp kele jatqanyn ashyq jazǵanmyn. Osyndaı qaýipti saıa­sı oıyndar Qazaqstanda ashý-yza týǵy­zyp otyrǵanyn, osylaı kete berse bul bárimiz úshin de jaǵymsyz jaı­larǵa soqtyratynyn habarlaǵanmyn. Sol jedelhatym Kremlge jetkennen keıin-aq Reseı saıasatkerleriniń sol kezdegi vıtse-prezıdent A.Rýtskoı basqar­ǵan úlken toby Qazaqstanǵa keldi. Reseı de­legatsııasy bizben ekijaqty kelisim­ge qol qoıdy jáne Reseı bizdiń terrı­to­rııamyzǵa dámeli emes ári eshqashan dámelik etpeıdi degen málimdeme jasady. Sondaı qadamdarymyzdyń arqa­synda Qazaqstannyń óz upaıyn uttyr­maıtynyna, urymtal tusta eshkimge uryn­baı-aq óz pozıtsııasyn berik qorǵaıtynyna táýelsizdikke jyl tolmaı jatyp-aq barsha jurt kóz jetkize aldy.

DÁIEKTEME: «Nursultan Nazarbaev óziniń pozıtsııasyn ashyqtan-ashyq bylaı dep bildirdi: «Qazaqstanǵa (jalpy, kez kel­gen basqa da respýblıkaǵa) qan­daı da bir shekaralyq talap qoıý qantó­giske soqtyrmaı qoımaıdy. Men bul aıtqanymnyń jurtqa jetke­nin qalaımyn. Eger kimde kim Nazar­baev qoryqqanynan dostasady, Qazaq­stan­nan terrıtorııanyń bir bóligin tartyp alýǵa bolady dep oılasa, ol adam qatty qatelesedi. Búginde árkim óziniń táýelsiz memleketiniń múddesin qorǵaýǵa daıyn».

Olga VIDOVA, «Nýrsýltan Nazarbaev»,

M., «Eksmo», 2014, 205-bet.

Mundaı tamyr basyp, synap kórý áre­ket­teri odan keıin de birneshe ret qaıta­landy. Solardyń arasynda Reseı Fede­ratsııasy Memlekettik Dýmasynyń 1996 jylǵy 15 naýryzdaǵy qaýlysyn eleýli túrde nazar aýdararlyq qujat dep qaramasqa bolmaıdy. Ol qaýlyda Mem­lekettik Dýma RSFSR Joǵarǵy Keńe­siniń 1991 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy KSRO-ny qurý týraly shartynyń kúshin joıý jóninde sheshim qabyldaǵan edi. Ony moıyndaý shyn máninde KSRO-ny qalpyna keltirýge kirisý degen sóz bolatyn. Bul, árıne, RSFSR-diń óz ishindegi másele emes, óıtkeni KSRO bir Reseı Federatsııasynyń aýmaǵynda qalpyna kele almaıtyny ózinen ózi túsinikti. 1996 jylǵy 17 naýryz kúni men respýblıkalyq televızııa arqyly sóz sóılep, kórshiles eldiń zań shyǵarýshy organynyń bizdiń táýelsizdigimizge nuqsan keltirerlik qadamyna tıisti baǵa berdim. Onda TMD-ǵa qatysýshy memleketter basshylarynyń qańtardyń 19-yndaǵy májilisiniń ózinde-aq arnaý­ly málimdeme jasaǵanyn, onda Keńes Odaǵyn qalpyna keltirý jónindegi qandaı da bir árekettiń aýyr zardaptary bolatyny jaıynda saqtandyrǵanyn eske salyp óttim. Sol sózimde mundaı áreketterdiń TMD aýmaǵyndaǵy ahýaldy turaqsyzdandyryp, tipti qantógiske aparyp soqtyrýy múmkin ekeni de aıtyldy. Osy málimdemede Qazaqstan óziniń egemendigi men táýelsizdigin eshqa­shanda qoldan bermeıtini, alaıda ınte­gratsııany tereńdetý úshin ortaq kúsh-ji­gerdiń qajet ekendigi atap kórsetil­gen. Málimdemede Qazaqstannyń táýel­siz­digine onyń Konstıtýtsııasynda kepil­dik berilgeni atap kórsetildi. Saıası qozǵa­lystardyń, partııalardyń nemese jekelegen adamdardyń Konstıtýtsııaǵa qaıshy keletin, elimizdegi jaǵdaıdy turaqsyz­dandyrýdy kózdeıtin kez kelgen áreketteri zańsyz dep tanylady jáne olarǵa batyl toıtarys beriletin bolady. Elimizdiń Kons­tıtýtsııasyn buzýǵa eshkimniń de qaqy­sy joq jáne men, el Prezıdenti retin­de, onyń múltiksiz saqtalýyn qatań qadaǵa­laıtyn bolamyn dep kesip aıttym. Stılıs­tıkasy jaǵynan qatqyl shyqqan bul m­álimdeme elimizdegi saıası ahýaldy tez tu­raqtandyrýǵa sheshýshi yqpal etti. Kóp uzamaı reseılik depýtattar da artyq qa­damdaryn moıyndap, raılarynan qaıtty. Qazaqta «Basy qatty bolsa, aıaǵy tátti bolady» degen sóz bar. Qazaqstan-Re­seı memlekettik shekarasyn delımıtatsııa­laý máselesine baılanysty osy sózdi eske túsire alamyz. Táýelsizdiktiń bastap­qy belesinde Reseı Prezıdenti Borıs El­tsınniń memlekettik shekarany belgileýdiń mańyzdylyǵyna tıisinshe kóńil bólip, san túrli saıası oıyndarǵa qatysty ońdy-soldy aıtyla beretin joǵarydaǵydaı jaısyz jaılardy múmkindiginshe retteý­ge tyrysqanyn aıtý jón.

- Borıs Nıkolaevıchpen qarym-qaty­nasyńyzdyń jaqsy bolǵanyn bile­miz. Qazaqstan men Reseıdiń arasyndaǵy memlekettik shekara týraly áńgime jańa qozǵala bastaǵan tusta oryndy ázilińizdi osy máselede de paıdalanǵan jaıyńyz bar eken... Ony Mahmut Qa­symbekov «Jan jadyratar jasyn sóz» degen kitabynda keltirgen. Sonda da óz aýzyńyzdan estisem deımin.

- Ol bylaı boldy. Táýelsizdiktiń al­ǵash­qy jyldaryndaǵy áńgime ǵoı. Eki­jaqty qarym-qatynastardyń ár qyryn talqylap otyr edik, áńgime munaı, gaz ke­nishterine aýysqan tusta Borıs Nıko­laevıchtiń aıaq astynan, bas joq, kóz joq, «Nursultan Ábishuly, osy Teńizdi Reseıge berseńizshi...» dep qalǵany. Teńiz ken ornynda munaı men gazdyń keremet qory bar ǵoı. Áýelde qaljyńy shyǵar dep oılaǵanmyn. Joq, oıy tamyrymdy basyp kórý sııaqty. Qaıter eken dep: «Onda bizge Orynbordy oblysymen qosyp bere qoıyńyzdar?» dedim. Ol shorshyp tústi. «Sonda qalaı, Qazaqstannyń Reseıge terrıtorııalyq talaby bar bolǵany ma?» dedi. Túri ózgerip shyǵa keldi. Jandy je­rine tıip ketkeni kórinip-aq tur. «Reseıge terrıtorııalyq talabymyz joq. Jáı, Orynbordyń bir kezde Qazaqstannyń alǵashqy astanasy bolǵanyn aıtqanym ǵoı...» dedim. Taýyp aıtqan sózińe tánti bolatyn er minezdi kisi edi ǵoı, jańaǵy sózime qarqyldap kúlip jiberdi. Men de kúlip jatyrmyn. Odan keıin bul taqyrypty qozǵamaıtyn boldyq. Menimen telefon arqyly sóıleskende Memlekettik Dýma qabyldaǵan qaý­ly­lardyń Reseı Federatsııasynyń halyq­aralyq quqyq sýbektisi retindegi márte­besine qatysy joqtyǵyn jáne halyq­aralyq sharttardyń kúshin toqtatý máse­leleri mundaı nysanda júzege asyrylmaıtynyn, kerisinshe tıisti zańdardy qabyldaý jolymen sheshilýge tıis ekenin, Dýma qaýlylarynyń qandaı da bir quqyqtyq saldary bolmaıtynyn qýattaǵan adam da naq Borıs Nıkolaevıch bolatyn. Eki el basshylarynyń osy máse­lede salǵan betten til tabysýy kóptegen máse­lelerdi asyqpaı-saspaı, tarıhı qujat­tar negizinde, jónimen qarastyrýǵa múmkindik berdi. Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Fede­ratsııasynyń memlekettik shekarasyn delımıtatsııalaý jónindegi kelissóz­der 1999 jyldyń qyrkúıek aıynda bas­talǵan. Kelissózderdiń Astanada, Máskeý men Almatyda ǵana emes, Qazaq­stan­nyń shekara shebindegi jeti oblys orta­lyqtarynda, Semeıde, Reseıdiń sheka­ralyq óńirlerindegi toǵyz qalasynda, sondaı-aq, Sankt-Peterbýrgte ótkizilgeni máseleni sol jerde naqty qaraýǵa, saıası, ekonomıkalyq, zańdyq, geografııalyq, tarıhı, mádenı, ulttyq jáne basqa da qyrlarynan egjeı-tegjeıli taldaýǵa jaǵdaı jasady.

- «Pravda o gosýdarstvennoı granıtse Respýblıkı Kazahstan» degen ki­tapta barlyq máselelerdi retteý­ge jum­salǵan bes jarym jyldyń ishinde kelissózderdiń 50 raýndy, olardyń ishinde delegatsııalardyń 26 keńeıtilgen otyrysy, jumys toptarynyń 13 kezdesýi, az adamdyq aıadaǵy 11 kezdesý ótkendigi jazylǵan. Demek, qyrýar jumys atqarylǵan.

- Eki jaq ta máseleni keıingi urpaq­tarǵa sheshilmegen másele qalmaıtyndaı etip qarastyrýǵa tyrysty. Keshegi keńestik kezeńdegi basshylardyń respýb­lıkalar, olardyń shekaralary degen uǵymdardy tipti eleýsiz etip jibergeni sonshalyq, Qazaq KSR-i men RSFSR arasyndaǵy respýblıkaaralyq shekara, KSRO Konstıtýtsııasyna qaıshy kúıde, kórshiles oblystardyń ózara kelisilgen kezekshi kartalaryna, jer ornalastyrý men orman ornalastyrýdyń kereǵar materıaldaryna ǵana negizdelgen bolyp shyqty. Sonyń saldarynan shekaranyń biraz jerinde sharýashylyq daýlary týyndap, bir terrıtorııanyń qaǵaz júzinde eki respýblıkaǵa qarap kelgeni sııaqty jaılarǵa deıin anyqtaldy. Al Qa­zaq­­stannyń jeti oblysy - Atyraý, Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Qostanaı, Sol­tús­tik Qazaqstan, Pavlodar jáne Shyǵys Qa­zaq­stan oblystary Reseı Federa­tsııasynyń on eki sýbektisimen - Astra­han, Volgograd, Saratov, Samara, Oryn­bor, Chelıabi, Qorǵan, Túmen, Omby, Novosıbırsk oblystarymen, sondaı-aq Altaı ólkesi men Altaı Respýblıkasymen shektesetinin eske alsaq, bul shekaranyń álemdegi eń uzyn (7591 shaqyrym!) qur­lyqtyq shekara ekenin aıtsaq, máselelerdiń qan­shalyqty qordalanyp qalǵanyn shama­laýǵa bolady. Bul qujatty jerine jetkizýge Re­seı Prezıdenti Vladımır Pýtınmen or­taq til tabysa, búgingi jáne bolashaq urpaq­tarymyzdyń múddesin oılaı oty­ryp, birlese atqarǵan jemisti jumy­symyzdyń sheshýshi áseri boldy. Vladımır Vladımırovıch osy máseleni udaıy nazarda ustap otyrdy. Memleketter basshylarynyń bul iske tikeleı aralasýy kóp túıindi tarqatty deı alamyn. 2005 jyldyń qańtar aıynda meniń Reseı Federatsııasyna resmı saparymnyń barysynda biz bul shartqa qol qoıýdyń shyn máninde tarıhı oqıǵa ekendigin atap aıttyq, qadap kórsettik. Men bul shart burynǵy keńestik keńistiktegi eń iri eki eldiń yntymaqtastyǵyn sapaly jańa beleske shyǵarady dedim. Reseı Prezıdenti shekaradaǵy qarym-qatynasty retteý ózara senimdi arttyratynyn aıta kelip, munyń ózi Qazaqstannyń egemendigin Reseı tarapynyń tolyqtaı tanýy ekendigin jetkizdi, shart baýyrlas halyqtardyń jan-jaqty kemeldenýine baǵyttalǵan strategııalyq áriptestiktiń jańa kezeńiniń basy, dedi. Iá, rasynda da, sol kúni biz asa úlken tarıhı oqıǵanyń kýási bolǵan edik. Óıtkeni, qadym zamandardan qazaq-orys elderi arasynda shekara birinshi ret zańdy túrde tartyldy. Qazaqstan men Reseıdiń ortaq tarıhy qalyptasqan. Biz qaı kezde de qýanysh pen qaıǵyny birge bólistik. Jarty bıdaıdy jaryp, bútin bıdaıdy bólip jedik. HH ǵasyrda álem tarıhyndaǵy eń zulmat soǵysta birge shaıqastyq, jaýdy birge jeńdik. Sondyqtan da rýhanı jaǵynan asa jaqynbyz. Shekarany belgileý sharasy Reseı úshin de tarıhı oqıǵa, buǵan deıin ımperııalyq Reseı degen ıdeologııa endi túp tamyrymen joıylyp, halyqtar arasyndaǵy senim bekitile tústi. Qazaqstan-Reseı qarym-qatynastarynyń ózara senimge negizdelgen jańa kezeńi bas­taldy.

- Nursultan Ábishuly, Qazaqstan óz táýelsizdiginiń on bes jylǵa jetpeıtin kezeńiniń ózinde eń iri, eń qıyn, eń mańyzdy máseleni sheshe aldy. Osy istiń sátimen bastalyp, sátimen aıaqtalýy bárinen buryn sizdiń búgingi jáne bolashaq urpaqtardyń qamyn oılaǵan sara saıasatkerligińizdiń arqasynda múmkin boldy. Ásirese, Reseımen, Qytaımen aradaǵy shekaranyń máńgilikke sheshilýi qandaılyq tarıhı sheshim ekendigin biz barynsha sergek sezinýge tıispiz. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy shekaranyń túpkilikti belgilenbeýi qıyn jaǵdaıǵa soqtyrǵanyn kórip otyrmyz. Kezinde olar Azov teńizi mańyndaǵy bir kishkentaı aralǵa baılanysty toqtamǵa kele almapty da, sodan kelissózder jalpy toqtap qalypty. Siz shyǵys jaq bettegi uly kórshimizben shekarany birjolata bekitý arqyly azattyq úshin alysyp, eki eldiń ortasynda arpalysyp ótken Abylaı atamyzdyń amanatyn atqaryp shyqtyńyz. Táýelsizdiktiń bes jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta sóılegen sózińizde sol bir qıly kezeń jaıyndaǵy Maǵjan jyryn keltirgen edińiz. Endigi jerde qazaq balasy, qazaqstandyqtar «Alystan orys, qytaı aýyr salmaq, Jaqynnan tynshytpaıdy qalyń qalmaq. Arty - or, aldynda - kór, jan-jaǵy jaý, Daǵdarǵan Alash endi qaıda barmaq?!» degen aqyn sózin tek sol zamannyń ýa­ıymyn jetkizgen ádebı mura retinde ǵana qarastyratyn bolady.

- Durys aıtasyń. Ár nárseniń baǵasyn bilgen jaqsy. Ata-babalarymyz aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen qorǵap qalǵan baıtaq jerimizdi Táýelsizdiktiń arqasynda zańdastyryp, shekarany shegendeý arqyly urpaqtarymyzdyń alańsyz ómir súrip, jasampazdyq jumyspen aınalasýyna múmkindik beretin jaǵdaı jasaı alǵanymyz - baǵa jetkisiz baqyt. Máńgilik El qurýdyń bir sharty da osy.

- Áńgimeńiz úshin kóp rahmet «Egemen Qazaqstan» gazeti, №104(28582). 5 maýsym 2015 jyl