Shekara túbindegi Jaısań: joldaǵy uzynsonar kezek, umyt qalǵan úıler men ótkelsiz temirjol
AQTÓBE. KAZINFORM — Qazaqstan-Reseı shekarasynyń túbinde ornalasqan Jaısań aýylynda 3 myńnan astam adam turady. Munda áleýmettik nysandardyń bári bar, keıbiri kúrdeli jóndeýden ótken. Shekara mańyndaǵy aýyldyń negizgi máselesi — júk kólikteriniń uzynsonar kezegi. Jergilikti júrgizýshiler birneshe shaqyrym boıy tizilip turǵan kólikterge tym jaqyn júrýge májbúr. Taǵy bir másele - temirjoldyń eki jaǵyn boılaı qonystanǵan aýylda áli kúnge deıin jerústi ótkeli joq. Oqýshylar asyqqanda júgirip ótse, keıde ata-analary 500 teńgelik taksı jaldaıdy. Kazinform tilshisi aýyldy aralap, turǵyndarmen tildesti, ákimdiktiń jaýabyn tyńdady.
Aqtóbe-Jaısań sapary
Aqtóbe-Orynbor tasjoly boıynda ornalasqan aýylǵa barý úshin oblys ortalyǵyndaǵy «Turǵyndar qalashyǵy» shaǵyn aýdanyna baryp, ári qaraı taksıge qyzmetine júginý kerek. Aýyl turǵyndary úshin jolaqy — 1400-1500 teńge. Al eger mekenjaıdan alyp ketse, 2000-2500 teńge, Orynborǵa jetkizý qyzmeti 2 000 rýbl bolady.
Aqtóbe qalasynan Jaısań aýylyna jetý úshin bir jarym saǵat jetkilikti. Munda eki taksı qyzmeti uıymdastyrylǵan. Árqaısysynda ondaǵan kólik bar, ıaǵnı kez kelgen ýaqytta kólik tabylady. Taksı júrgizýshileriniń aıtýynsha, kóbine shekara kesip ótkender, aýyldaǵy arnaıy mektep, kolledjge balalaryn ornalastyryp, júzdesýge keletinderdi tasymaldaıdy.
Alǵashqy aıaldama — eki qabatty turǵyn úı
Jaısań aýylyna barǵan kezde taksı júrgizýshisi mekenjaıǵa jetkizip tastaıdy. Bizdiń alǵashqy aıaldama — eki qabatty eski úı. Munda 8 páter bar. Árqaısysynyń esigin qaǵyp, turǵyndarmen sóıleskimiz keldi. Biraq kóbi qulyptaýly, birinde tek balalar bolsa, ekinshisiniń páter ıesi jumysta bolyp shyqty.
Al bir jaq búıirinde Jaısańdaǵy arnaıy mektepte bastaýysh páni muǵalimi bolǵan Galına Selezneva joldasymen birge turady. Qarııalar bir kezderi baspanany qyzmet babynda alyp, keıin jekeshelendirgen. Úıdiń búgingi hali múshkil.
— Men arnaıy mektepte 40 jyl boıy eńbek ettim. Alǵashynda munda estý qabileti buzylǵan balalar bilim aldy, keıin onyń baǵyty ózgerip, Jaısań arnaıy bilim berý uıymy boldy. Jumysshylarǵa arnalǵan eki qabatty úıdiń birinshi qabatynda turyp jatqanymyzǵa 50 jyl. 1962 jyly salynǵan úı búginge deıin jóndi jóndeý kórmedi. Áne-mine qulaıyn dep turǵan sekildi. Bıyl qysta qatty salqyn boldy, jel úrlep turdy. Shatyry, terezesi synǵan. Bul jaıtty aıtyp, Ahýal ortalyǵyna habar berdim. Olar aýdan ákimdigine siltegen. Komıssııa naqty jaýabyn bermedi, — dedi Galına Selezneva.
Turǵyn búginde kórshileri kúmándi ekenin ári qaýip kúsheıgenin aıtady. Úı aýlasy qoqys alańyna aınalǵan jáne ortaq múlikti kútip qaraıtyn eshkim joq.
Jaısań aýyldyq okrýginiń ákimi Jandos Qarjaýovtyń aıtýynsha, bul eki qabatty úıdiń ıesi — Jaısań arnaıy bilim berý uıymy.
— Bul úıdegi páterler arnaıy mektep jumysshylaryna berilgen. Qazir de sol arnaıy mekteptiń ıeliginde. Turǵyndary da arnaıy mektep jumysshylary. Ózim baryp kórdim. Erli-zaıypty zeınette jáne bir páterdi jekeshelendirip aldy, ıaǵnı eki páter jekemenshikte, qalǵany mektepke - oblystyq bilim basqarmasyna tıesili. 2022 jyly, álde 2023 jyly jóndeý jumystaryna dep qarjy surady. Ázirge qarjy bólinbeı jatyr, — dedi Jandos Qarjaýov.
Al oblystyq bilim basqarmasy baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, nysan bilim basqarmasynyń balansynda emes.
Eski dıirmen jáne qańyryp qalǵan úıler
Aýyl turǵyndary úshin eldimeken jaıly orta. Olar bet-júzin kórsetip, aty-jónin aıtpady. Alaıda aýyl ishindegi ózekti máseleni kóterdi. Ol — temirjol ótkeli.
Mektep ortalyqta ornalasqan, al arǵy bettegi oqýshylar temirjoldy kez kelgen jerden kesip ótedi. Qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin baqylaý kúsheıgen, alaıda júgirip ótken balalardy túbegeıli tyıyp tastaý múmkin bolmaı tur. Aýyldyń ondaǵan jyl boıy suraýy — jerústi ótkeli. Ázirge onyń tek jobalyq-smetalyq qujaty bar.
— Jobalyq-smetalyq qujat ázirlenip, saraptamaǵa jiberildi. Saraptama qorytyndysy shyqqan soń Mártók aýdandyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy bólimi qarjy suraıdy. Bul burynnan kele jatqan másele. Birneshe ret hat ta jazyldy, — deıdi Jaısań aýyldyq okrýginiń ákimi Jandos Qarjaýov.
Aýyldaǵy temirjol arqyly kóbine Qazaqstan men Reseı arasynda júk tasymaldanady. Halyqaralyq jáne Almaty, Astana, Mańǵystaýǵa baǵyt alǵan jolaýshylar poıyzy júredi. Kóbi toqtamaıdy.
Taǵy bir problema — qańyrap turǵan ǵımarattar. Biri — eski dıirmen.
— Bul ǵımarat 90-jyldary jekeniń qolyna ótip, kúni búginge deıin qaıta-qaıta satylyp jatyr. Jańadan satyp alǵany «qarjy kóp qajet» dep qaıta satady. Aýmaǵy — 5 gektar. Ekinshi ǵımarat — tondar zaýyty. Aýmaǵy — 5-6 gektar. Munda da ıesi jıi ózgeredi, jabyq turǵanyna 30 jyl boldy. Sonymen birge barlyǵy 41 bos nysan tur. Ollar turǵyn úı, burynǵy dúken. Qazir eshqaısysyn súrip tastaı almaımyz. Sebebi báriniń ıesi bar. Іzdeımiz, kóbi Reseıge ketken. Keıbiri izdep kelip, «biz turamyz» dep aıtyp ketedi. Ózi kelmese de murageri tabylýy múmkin, — dedi aýyl ákimi.
Jalpy Jaısań aýyldyq okrýginde 3 100 adam turady. Aýyl Reseımen shekara mańynda ornalasqan. Tipti arasy 3 shaqyrym jer. Ári assa Orynbor oblysy tıip tur. Jaısań aýyldyq okrýgine Kókpekti aýyly da qaraıdy. Onda 82 adam turady. Bári de mal sharýashylyǵymen aınalysady ári munda tek úlkender qalǵan.
— Jaısań aýylynda barlyq ınfraqurylym bar. Mektep, arnaıy mektep, kolledj jumys isteıdi. Mektepte 300-den astam oqýshy bilim alady. 2019 jyly kúrdeli jóndeý jumysy júrgizildi. Dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni 2022 jyly salyndy. Fýtbol, voleıbol, kúres úıirmeleri ashylǵan, jattyǵý zaly bar. Turǵyndardyń kóbi osy áleýmettik nysandarda eńbek etedi. Tasjol boıyndaǵy kempıngter de tabys kózi. Munda 5 janarjaǵarmaı, 2 gaz quıý beketi bar. «Naýryzǵalı» sharýa qojalyǵy myń bas iri qara ustaıdy, egin egedi. «Aýyl amanaty» jobasy aıasynda 2023 jyly 9 joba qoldaý tapty. Іri qara, qus sharýashylyǵy jáne jylyjaıǵa qarjy aldy. Barlyǵy 9 azyq-túlik dúkeni, 3 dámhana, shashtaraz, monsha bar, — dedi Jaısań aýyldyq okrýginiń ákimi Jandos Qarjaýov.
Byltyr aýylda qandaı da bir qurylys, jóndeý jumysy júrgizilmedi. Birneshe jobalyq-smetalyq qujat ázirlenip, daıyndaldy. Ol — jol, jerústi ótkeli jáne júrginshiler joly jobasy.
Esigi jabyq áleýmettik nysandar men saıabaqtaǵy Lenın eskertkishi
Aýyl ishin aralap júrgen kezde ortalyq saıabaqtan Lenın eskertkishin de kórdik.
— Saıabaq ishindegi Lenın eskertkishin súrýge bolady. Mádenıet basqarmasyna «eskertkishti alyp tastaıyq» degen usynys aıtyldy. Qoldaý tapty, alyp tastaýǵa ruqsat berdi. Adamdar arasynda shý bolady dep oılaımyn. Ol saıabaqta tur, kósheden kórinbeıdi. Saıabaqta abattandyrý bolsa, alyp tastaý jaıyn qaraımyz. Turǵyndardan usynys bolmady. Munda kóship kelýshiler az, baıyrǵy adamdar turaqty turady, — dedi aýyldyq okrýg ákimi.
Shekara mańynda júk kóligi kóbeıdi
Aýyl mańyndaǵy «Jaısań» shekara beketinde kólik aǵyny kóbeıdi. Qazirdiń ózinde birneshe shaqyrymdyq kezek bar. Bul problamany sheshý úshin Mártók aýdandyq ákimdigi 7 gektar jer bóldi. Endi arnaıy turaq salynady.
Merdiger jerdi tegistep, kóshe shamyn ornatty. Bıyl qıyrshyq tas tósep, asfalt salady. Qurylys jumysy maýsym-shilde aılarynda aıaqtalýy tıis.
— Jol boıynda kólik turaǵy salynady. Bul jol qaýipsizdigi úshin qolǵa alynǵan jumys. Júk kóligi kelip, sol jerge aıaldaıdy. Elektrondy kezek arnaıy tabloda kórinedi. Kólik kezekpen shyǵa beredi, jol boıynda turmaıdy. Munda qazir júk kólikteri 7 shaqyrymǵa deıin turady. Qysy-jazy jaǵdaı osyndaı. Eki jyldan beri Reseı, Qyrǵyzstan, Ózbekstan kólikteri kóp júredi. Olar aýylǵa kirmeıdi, bári jol boıynda tur. Dúken de, kempıng te jetkilikti. Ózim tańerteń, túske, keshke baryp, qarap shyǵamyn, — dedi aýyl ákimi.
Shekaradaǵy qylmys aýyldyń kórsetkishine áser etedi
«Jaısań» shekara beketinde tirkelgen kez kelgen quqyqbuzýshylyq Jaısań aýyldyq okrýgine tirkeledi. Bul aýyldyń kórsetkishin keri súırep tur.
— 2025 jyly shekarada 16 qylmystyq is tirkeldi. Eskirtki tasymalynyń bári aýyldaǵy kórsetkishke qosylady. Tipti ózi tutynyp, ózi alyp júrse de osyndaı. Al aýylda bir adamdy kólik qaǵyp ketti. Bıyl aýylda qandaıda bir quqyqbuzýshylyq bolmady. Shekaradaǵy tirkelgen ár is bizdiń kórsetkishti tómendetip tur, — dedi aýyldyq okrýg ákimi.
Bul aýyldaǵy kitaphana, aýyl klýbynyń ǵımaratyna barǵanymyzben, esigi qulyptaýly turdy. Ýchaskelik polıtsııa qyzmetkeriniń jumys kabıneti dál osy klýb ishinde ornalasqan. Okrýgtegi 3 myń adamǵa 1 qyzmetker bólingen.
Ákim Jandos Qarjaýovtyń aıtýynsha, bul az jáne ekinshi qyzmetkerge suranys ta berdi.
— Jolda adam kóp, olar bir-birimen shekisip qalýy múmkin. Aýyl ishine de bir qyzmetker kerek, — dedi ol.
Mektep pen kolledj
Jaısańdaǵy orta mekteptiń basshylary aýdan ortalyǵyndaǵy jınalysta boldy. Ózge qyzmetkerleri qandaı da bir aqparat bermeıtinin, eshkim de tilshi keletinin aldyn ala eskertpegenin aıtty. Al Jaısań kópsalaly kolledjinde qazir balalar tájirıbeden ótip jatyr. Munda erekshe balalar da bilim alady, mamandyq meńgeredi.
Jaısań kópsalaly kolledji 1936 jyly Herson oqý kombınatynyń bólimshesi bolyp ashyldy. Bul kombınat Qostanaı oblysyna qarasty boldy. Arada 30 jyldan astam ýaqyt ótken soń № 5 aýyldyq kásiptik ýchılışe bolyp ózgerdi.
Al 1970 jyly Álııa Moldaǵulovanyń esimi berildi. Taǵy 15 jyl ótkende № 13 kásiptik-tehnıkalyq ýchılışesi bolyp ózgerdi. 2012 jyldan beri Jaısań kásiptik kolledji ataýy berildi. Qazirgi kezde 9 mamandyq boıynsha 240 bilim alýshy bar.
— Aýyl sharýashylyǵyn mehanızatsııalandyrý, aspaz, tiginshi, dánekerleý isi, qurylysshy, esep pen aýdıt mamandyqtary bar. Sonyń ishinde tiginshi men qurylysshy mamandyǵyn erekshe bilim talap etetin balalar da meńgerip júr. Tiginshi qyzdar, qurylysshy er balalar. Erekshe bilim talap etetin bilim alýshylar Jaısań arnaıy bilim berý uıymynan, Aqtóbe qalasyndaǵy № 7 mektepten keledi. Basqa aýdan, ózge óńirden keletin jastar da bar. Kolledjdiń negizgi ǵımaraty Jaısań aýylynda bolsa, ekinshi ǵımarat Mártók aýylynda, aýdany ortalyǵynda, ornalasqan. Aýdan ortalyǵynda dánekerleýshi, esepshi, aspazshy mamandyqtarymen qatar meıramhana isi mamandyǵy ashylady. Qazir suranys bar ári aýdanda ishki týrızm damyp keledi. Aýyl balalary úıinen qatynap oqysa, ózge aýdan men oblystan kelgen jastar jataqhanada jatady. Er balalar bólek, qyzdar bólek ornalasty. Sonymen birge aýmaqta óndiristik baza, ashana, monsha, klýb bar. Jataqhanadaǵy jastar tórt mezgil tamaqtanady. Stýdentterdiń 9-y jetim jáne ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan bolǵan soń osynda tárbıelenedi, — deıdi Jaısań kópsalaly kolledjiniń dırektory Nurjan Áshimov.
Onyń aıtýynsha, aýyldaǵy jastar keıde qala kolledjderine baryp oqıdy. Biraq, keıin aýylǵa qaıta aýysyp keledi.
— Jataqhanadaǵy balalardy tańerteń tárbıeshiler oıatyp, tańǵy asqa aparady. Keıin olar sheberlermen birge sabaqqa qatysady. Tústen keıin jataqhanaǵa baryp, saǵat 22:00–ge deıin tárbıeshi janynda júredi. Sodan keıin túngi aýysymda jumys isteıtin tárbıeshi qyzmetine kirisedi. Erekshe bilimdi talap etetin stýdentter bar bolǵan soń túnde 4 medbıke aýysymmen qyzmet etedi. Al kúndiz bir medbıke jumys isteıdi. Ata-analar balalardy ákelgen kezde arnaıy anyqtamasyn kórsetedi. Oqýǵa qabileti bar, bilimge qushtary ǵana qabyldanady. Bizdiń maqsat — balany áleýmettendirý. Qoǵamǵa beıimdeý úshin «Arýnaz» qyzdar klýby ashyldy. Tamaq pisirý, bet kútimi, shash árleýdi de meńgergenin qalaımyz, — dedi kolledj dırektory.
Aıta keteıik, erekshe bilim alýdy qajet etetin jastarǵa tek káýlik beriledi. Al ózge stýdentter dıplom alady. Túlekter, dýaldy oqytý kelisimsharty negizinde, aýyldaǵy sharýa qojalyqtaryna, meıramhanalarǵa, qurylys kompanııalarǵa jumysqa kirse, keıbiri oqýyn jalǵastyrady. Dýaldy oqytý kezinde tájirıbe jınaıtyn jastar eńbekke erte aralasady.
Qazirgi kezde qurylysshy mamandyǵynyń sheberi Erlan Toǵyzbaev jetekshisi Erǵalıı Eralınmen birge Semeı qalasyńdaǵy ótip jatqan respýblıkalyq chempıonatqa qatysyp jatyr. WorldSkills chempıonatynyń oblystyq kezeńinde tórt stýdent júldeli orynǵa ıe boldy. Erekshe top balalary Vıacheslav Galadıı pen Ramazan Aıapov respýblıkalyq án baıqaýynda bas júlde aldy.
Byltyr kolledj úzdikter qatarynan kórinip, 100 mln teńge bólindi. Qarjyǵa materıaldyq-tehnıkalyq baza jańartyldy, jańa qural-jabdyq satyp alyndy. Sonymen birge 361 mln teńge bólinip, Mártók aýdanyndaǵy ǵımaratqa kúrdeli jóndeý jumysy júrgizildi. Al Jaısańdaǵy ǵımaratta kúrdeli jóndeý jumysy osydan 10 jyl buryn jasalǵan. Aǵymdy, kosmetıkalaq jóndeý jumystary jyl saıyn jasalyp jatyr.
Kópsalaly kolledj balalarnyń tájirıbe alańy — 200 gektar jer. Munda stýdentter egin egedi, shóp shabady. Birneshe tigin sheberhanasy, qurylysshylar sheberhanasy, aspaz mamandyǵyn meńgerýge arnalǵan ashana da bar. Al óndiristik alańda birneshe traktor, shalǵy, jer jyrtý tehnıkasy tur. Stýdentter munda tájirıbe jınaıdy.
— Biz bir otbasynan úsh janbyz. Egizder jáne inim. Anatolıı, Borıs úsheýimiz buǵan deıin balalar úıinde tárbıelendik. Ózim aldymen tiginshi mamandyǵyn meńgerdim, qazir tehnık-mehanık salasyna aýystym. Traktor júrgizýdi úıretedi. Maǵan mamandyǵym unaıdy. Aman-esen bitirip, jumys istegim keledi, — dedi stýdent Aelıta Kolesnıkova.
Jataqhanadaǵy jastar bos ýaqytynda sýret salady, toqyma toqıdy. Keıde aýlada sportpen shuǵyldanady. Іshki ereje boıynsha tárbıeshiler saǵat 22:00–de uıaly telefondaryn jınap alady, keıin tańda oıatady. Qyzdar jáne er balalar jataqhanasynda qazir 60 bilim alýshy bar.
— Arasynda erekshe balalar bolǵan soń oqý jylynyń basynda olar bir-birine úırenisedi. Keıin minez-qulqyna qaraı 2-3 stýdentti bir bólmege ornalastyramyz. Ár jataqhanada jýyný bólmesi, ájethana, demalý bólmesi bar. Sonymen birge bos ýaqytty tıimdi uıymdastyratyn alań qarastyrylǵan. Keshki ýaqytta stýdenttermen túrli sharalar bolady, qolónermen de shuǵyldanady, — dedi Jaısań kópsalaly kolledji dırektorynyń tárbıe isi jónindegi orynbasary Bolat Balǵabekuly.
