Shámshi ánderi jyldar ótse de halyq júreginde
ASTANA. KAZINFORM — Búgin — halqymyzdyń súıikti kompozıtory, «Qazaq valsiniń koroli» atanǵan Shámshi Qaldaıaqovtyń týǵan kúni. Sazgerdiń syrly ánderi halyqpen birge jasasyp, ýaqyt ótken saıyn óziniń ómirsheńdigin dáleldep keledi.
Shámshi Qaldaıaqovtyń ánderi — qazaqtyń mýzykalyq jadynda óshpes iz qaldyrǵan mura. Sazger týǵan jerdiń tynysyn, eldiń rýhyn, mahabbat pen adam júreginiń syryn áýenmen órnekteı bildi. Sondyqtan onyń shyǵarmalary jyldar jyljyp, urpaq aýyssa da óz tyńdarmanyn joǵaltqan emes.
Shámshi áni barda qazaqtyń rýhy bar
Astana qalasy Mýzykalyq jas kórermen teatrynyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ónertaný PhD doktory, rejısser Ashat Maemırovtyń aıtýynsha, Shámshi esimi ýaqyt ótken saıyn halyqpen bite qaınasyp keledi.
— Shámshi ánderi ulttyń qazynasyna aınalǵan, eshqashan eskirmeıtin, ómirsheń shyǵarmalar. Shámshi Qaldaıaqov júrekke án qondyrǵan kompozıtor ǵana emes, uly dalanyń ózin, taýymyz ben tasymyzdy, ózen-kólderimizdi, týǵan jerdiń búkil bolmys-bitimin óziniń ánderine arqaý etti, — deıdi ol.
Rejısserdiń pikirinshe, Shámshi shyǵarmalary belgili bir óńirdiń bolmysyn tanytyp, onyń rýhyn kóteretin týyndylarǵa aınalǵan. Buǵan «Aqerke Aqjaıyq», «Kógildir Kókshe», «Arqalyqtyń aq tańy», «Shalqyǵan Sháýildir», «Syr sulýy» sekildi ánder dálel.
— Osyndaı uly shyǵarmalardy aǵa býyn da, orta býyn da, búgingi jas urpaq ta súıip tyńdap, oryndap keledi. Demek, Shámshi ánderi ultty, halyqty, eldi biriktirýshi úlken rýhanı kúshke ıe, — deıdi Ashat Maemırov.
Onyń aıtýynsha, kompozıtor shyǵarmalarynan XVIII–XIX ǵasyrlardaǵy sal-seriler men halyq kompozıtorlarynyń murasyndaǵy ulttyq ún men saryn anyq seziledi. Bul — qazaqtyń tamyry tereń mýzykalyq bolmysy men baı dástúriniń jalǵasy.
Shámshi ánderiniń ómirsheńdigin teatr sahnasynan da kórýge bolady. Ashat Maemırov jetekshilik etetin Mýzykalyq jas kórermen teatrynda jetinshi maýsym boıy kórermenniń erekshe yqylasyna bólenip kele jatqan qoıylymdardyń biri — kompozıtor ánderi negizinde qoıylǵan «Shámshi» mıýzıkli.
Teatr ujymy Qazaqstannyń kóptegen óńirin aralaǵan. Qaı qalaǵa barsa da, mıýzıkl bastalǵan sátten kórermen ánge qosylyp, spektakl boıy birge shyrqaıdy. Ásirese zaldyń lyq tolýy óner ıesin qýantady.
— Shámshi Qaldaıaqovty Qazaqstannyń án ónerindegi jarqyrap turǵan altyn tájimiz dep esepteımin. «Eń jaqsy kóretin ánińiz qaısy?» dep surasa, bir ándi bólip aıta almaımyn. Júzden astam ánin jatqa bilemin desem, artyq aıtqandyq emes. Shámshi ánderi meniń shyǵarmashylyq álemime, izdenisime únemi shabyt syılaıdy, — deıdi ol.
Ashat Maemırovtyń paıymynsha, júrekten týǵan dúnıe mindetti túrde júrekke jetedi. Sondyqtan tsıfrlandyrý men jasandy ıntellekt dáýirinde de Shámshi ánderi halyqpen birge jasaı beredi.
Júrekten týǵan án halyqpen birge jasaıdy
Qazaqstannyń halyq ártisi Nurjamal Úsenbaeva úshin Shámshi Qaldaıaqovtyń shyǵarmashylyǵynyń orny bólek. Ánshiniń kompozıtormen bala kúnnen qalǵan jyly esteligi bar.
— Shámshi Qaldaıaqovpen jerles ekenimdi árdaıym qýanyshpen ári maqtanyshpen aıtamyn. Ol — men úshin ǵana emes, búkil qazaq halqy úshin orny bólek uly tulǵa. Shámshi Qaldaıaqov Arysta bizdiń úıde qonaq bolyp, ata-anamyzben aralasqan. Anamdy «Aq jeńeshem» dep erekshe qurmet tutatyn. Sondyqtan onyń shyǵarmashylyǵy maǵan erekshe jaqyn, — deıdi ánshi.
Nurjamal Úsenbaevanyń repertýarynda da Shámshi ánderi aıryqsha oryn alady. Ol «Arys jaǵasynda», «Qaıyqta» sekildi shyǵarmalardy el ishinde de, sheteldegi úlken sahnalarda da oryndap júr.
— Shámshi Qaldaıaqovtyń 300-ge jýyq áni bar. Onyń kóptegen áni halyqtyń júreginen máńgilik oryn aldy. Sondyqtan da ony «Qazaq valsiniń koroli» dep ataýy beker emes. Al «Meniń Qazaqstanym» ániniń elimizdiń memlekettik ánuranyna aınalýy — barshamyz úshin úlken maqtanysh ári mártebe, — deıdi Qazaqstannyń halyq ártisi.
Onyń aıtýynsha, kompozıtor halqyna sarqylmas rýhanı qazyna qaldyrdy. Sazger murasy halyq jadynda saqtalyp, keleshekke jol tarta bermek.
Shámshimen júzdesý — óner jolyma shabyt bergen sát
Qazaqstannyń halyq ártisi Maıra Ilıasova da Shámshi Qaldaıaqovpen baılanysty esteligin erekshe yqylaspen eske alady.
Ol kompozıtordy 1977-1979 jyldary Estrada-tsırk óneri stýdııasynda oqyp júrgen kezinde alǵash kórgen. Sol jyldary ustazdary stýdentterge Qazaqkontsert zalynda ótetin kontsertterge tegin barýǵa múmkindik beretin.
— Bir kúni «Shámshi Qaldaıaqovtyń kontserti bolady» degendi estı sala, sabaqtan júgirip shyqtym. Sol kontsertte ózim kórgen ánshilerdiń ishinde Roza Baǵlanova, Sara Tynyshtyǵulova jáne Roza Rymbaeva esimde erekshe qalypty. Olar án aıtty. Ol kezde ózim aýyldan jańa kelgenmin, — dep eske alady Maıra Ilıasova.
Ánshiniń esinde sol keshtiń taǵy bir erekshe kórinisi saqtalǵan. Árbir ánshi óner kórsetip bolǵan soń, Shámshi Qaldaıaqov ornynan turyp, olarǵa jyly sózin aıtyp, alǵysyn bildirip otyrǵan.
— Ózi de erekshe jarqyrap, qýanyp otyrdy. Men ol kisini sol kezde birinshi ret kórdim, ókinishke qaraı, sońǵy ret kórýim de sol boldy. Keıde qazir oılap qoıamyn, sol kúni «jataqhanaǵa qaıtaıyn» dep ketip qalsam, ańyz adamdy kórmeı qalatyn edim. Osy bir sát jadymda máńgi qaldy. Shámshi aǵamen júzdesý maǵan shabyt syılap, ómirlik rýhanı azyq boldy, — deıdi halyq ártisi.
«Otyrardaǵy toı» — óner jolyndaǵy baǵymdy ashqan án
Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri Hadısha Shalabaevanyń óner jolyndaǵy alǵashqy úlken qadamdarynyń biri de Shámshi Qaldaıaqovtyń esimimen baılanysty.
Otyrar aýdanynyń 60 jyldyq mereıtoıy qarsańynda jazylǵan «Otyrardaǵy toı» ánin laıyqty oryndaıtyn ánshini tabý ońaıǵa túspegen. Aýdandaǵy Mádenıet úıinde oryndaýshylardy Shámshi Qaldaıaqovtyń ózi tyńdaǵan.
Ánniń notasyn túsirgen — Hadısha Shalabaevanyń naǵashy aǵasy, ónerdegi ustazy Jaqsylyq Ábýov. Bir kúni ol jıenin arnaıy kólikpen aldyryp: «Tez kel, Shámshi aǵa osynda otyr, sen oryndaıtyn bir áni bar», — dep kompozıtormen kezdesýge shaqyrǵan.
Ol kezde ónerge endi qadam basqan qarshadaı qyz mektepte oqıtyn, notany da bilmegen. Soǵan qaramastan Shámshi Qaldaıaqov jas oryndaýshyǵa ándi yqylaspen úıretedi.
— Shámshi aǵamyz «Myna jerin bylaı aıtasyń, myna tusynda ánniń tynysyn osylaı jetkizesiń» dep, ár sózin, ár notasyn úıretti. Sol kúni ándi oryndap shyqqanymda, ózi de rıza boldy. Bul kezdesý meniń óner jolymdaǵy mańyzdy sátterdiń birine aınaldy, — deıdi ol.
1992 jyly Shymkentte ótken respýblıkalyq festıvalde Hadısha Shalabaeva «Otyrardaǵy toı» ánin oryndap, júldege ıe bolady. Ol kezde shyǵarma Otyrar aýdanynan tys jerlerde keńinen tanymal emes edi. Baıqaýdan keıin ánge degen kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵy artyp, shyǵarma el kólemine keń taraı bastaıdy.
— Bul án ýaqyt óte kele Otyrardyń ǵana emes, búkil qazaqtyń rýhyn kóterdi. Óner jolyndaǵy alǵashqy úlken jetistikterimniń biri de osy ánmen baılanysty. Keıin onyń Shámshi aǵamyzdyń sońǵy ánderiniń biri ekenin bildim, — deıdi mádenıet qaıratkeri.
Shámshi Qaldaıaqovtyń ánderi — bir ǵana dáýirdiń emes, birneshe urpaqtyń rýhanı serigine aınalǵan mura. Onyń shyǵarmalary birine týǵan jerin eske salsa, endi birine óner jolyndaǵy alǵashqy qadamyn eske túsiredi. Al keıbiri úshin sazger ánderi qýanysh pen saǵynyshty jetkizetin syrlasqa aınalǵan.
Sazger shyǵarmalarynyń ómirsheńdigi de osynda. Ýaqyt ózgerip, talǵam jańarǵanymen, Shámshi ánderiniń áýezi men ulttyq úni óz mánin joǵaltqan joq. Kerisinshe, ár býyn onyń murasynan ózine jaqyn sezimdi taýyp keledi.
Sondyqtan Shámshi Qaldaıaqovtyń esimi qazaq mýzykasynda ǵana emes, halyq jadynda da máńgi jasaı bermek. Onyń ánderi oryndalǵan saıyn sazger murasy jańǵyryp, qazaqtyń án ónerindegi bıik dástúr keler urpaqqa jalǵasa beredi.
