«Shalqardy» shalqytqan edi Sárken aǵa...

Muhammed paıǵambardyń hadısinde «Úmbetimniń arasynda eki túrli top bar. Eger bular jaqsy bolsa kópshilik te jaqsy bolady. Bular jaman bolsa jurtshylyq azady. Olar - basshylar men muǵalimder» degen eken. Osyndaı jaqsy basshylardyń biri kóp jyl boıy Qazaq radıosynda aǵa redaktor, Bas redaktor qyzmetin atqaryp júrgende qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlermen sháı despegen. Ol kisi óziniń baısaldy minezimen, aqyl-parasatymen jas jýrnalısterge tálim-tárbıe berip, qyran qustaı baýlı bergen ulaǵattylyǵymen este qalǵan jan edi.

Tektiliktiń ózi ata-babalardyń qanymen keletinin eskersek, kórikti Kókshe jerindegi Aıyrtaý aýdanyna qarasty Dáýqara aýylynda dúnıege kelgen Sárken Shuǵaıypuly sol óńirge aty málim dindar adam Shońqara qajynyń urpaǵy eken. Úsh jasynan ákeden, alty jasynan shesheden aıyrylǵan jas bala aǵaıyndaryn jaǵalap Qyzyljar jerindegi mektepte, keıin Kókshetaýdaǵy muǵalimder daıyndaıtyn ýchılışede oqyp, aıryqsha dıplommen bitiredi. Osy oraıda Sárken Ospanovtyń zaıyby Dınara Nurmuhambetqyzynyń oıyn ortaǵa salsaq:

- Men Sákeńmen ýchılışede birge oqydym. Elýinshi jyly túsip, elý tórtinshi jyly bitirdik. Ekeýmiz bir-birimizdi unattyq. Sondaı ádepti boldy. Bertin kele oǵan «sen jetim boldym deısiń, seni osyndaı sypaıy etip kim tárbıeledi?» dep suraıtynmyn. Kúlip qoıatyn. Ózim «tek qoı, babalardyń qany ǵoı, shirkin!» dep oıymdy túıgem.

Oqý bitirgen soń ata-anamnan ruqsat surap qosyldyq. Sárken Almatyǵa Qazaqtyń Sergeı Mıronovıch Kırov atyndaǵy ýnıversıtetine oqýǵa tústi. Ol tórtinshi kýrsta oqyp júrgende men JenPı-ge kitaphana bólimine oqýǵa tústim. Kókshetaýda Málik Ǵabdýllın atyndaǵy qazaq mektebin alǵash ashqan meniń ákem edi. Ákem kisi tanıtyn adam bolatyn. Meniń áke-sheshem Sárkendi sondaı jaqsy kórdi. Keıde kóńildenip otyrǵanda «atajanym» dep qoıatyn, -dep edi apaı.

Óziniń tabıǵı asyl qasıetimen, aǵaıyn-týǵanǵa, dos-jaranǵa, júrgen ortasyna syıly bola bilgen Sárken Shuǵaıypuly otbasynyń uıytqysy edi.

Sárken fılologııa fakýltetin úzdik bitirip shyqty. Sol jyly Mádenıet mınıstrliginiń uıǵarýymen «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń stsenarıı bólimine redaktor bolyp ornalasady. Jiger-qaıraty mol jas mamanǵa qoǵam qaıratkeri Іlııas Omarov, jazýshy Іlııas Esenberlın men Qapan Satybaldınnyń tálim-tárbıesi erekshe edi. Ol kisiler kelesheginen úmit kúter jas jigitke aqyl-keńes berip, óz qamqorlyqtaryna aldy. Ómir atty uzaq jolda adaspaıtyn sara joldy siltedi. Durys baǵyt berdi. Jas kezinen ár iske asa jaýaptkershilikpen qaraıtyn Sárken Shuǵaıypuly jańa jumysty birden ıgerip, óner salasyna da óz úlesin qosa bildi.

Ol kisi kózi tirisinde «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynda belgili jýrnalıst Átına Jáketovanyń, «Temirjolshy» gazetinde qyzmet etip júrgende bas redaktor Ibraıym Tinikınniń qamqorlyǵyn kórgenin áńgime etip aıtyp otyratyn.

«Ózi jaqsy kisige bir kisilik oryn bar» demekshi, sypaıy da kishipeıil minezimen jurtqa jaqqan inilerine óz izettterin bildirip, jýrnalıstıkanyń qyr-syryn túsindirgen aǵa-apalaryna alǵysy sheksiz edi.

1965 jyldan Qazaq radıosynda jýrnalıstik eńbegin jalǵastyrǵan Sárken aǵa ómiriniń otyz jyl ýaqytyn osy bir kózge kórinbeıtin, eńbegi áýede qalyqtap baryp tyńdaýshysyna jetetin «qaǵazsyz gazet» dep atalatyn tolqynda jemisti eńbek etti. Ótkir tildi shynshyl pýblıtsıst júrgen ortasynda adal eńbegimen syıly bilgen jáne úlken-kishige baýyr bola bilgen júregi jumsaq, adamgershiligi mol, jany sulý jan edi.

Alǵash Qazaq radıosynyń esigin attaǵanda Sárken Shuǵaıypuly «Óndiris» redaktsııasyna tilshi bolyp qabyldanady. Ol kezde jýrnalıst Kenjebek Esimov aǵa redaktor, Ýálıhan Ahmetbekov redaktorlyq qyzmette eken. Birshama tájirıbe jınaqtaǵan soń qalamy tóselgen Sákeń Qazaq radıosyndaǵy «Sońǵy habarlar» redaktsııasyna aǵa redaktor bolyp aýysady. Os kez jáne «Shalqar» radıosynyń ashylýy jaıly «Altyn qorymyzda saqtalǵan Sárken Ospanovtyń oıyn jalǵastyrsaq:

«Domna peshi qandaı bolsa, radıodaǵy eń bir qıyn jumys «Sońǵy habarlar» Bas redaktsııasy bolatyn. Qazaqsha jańalyqtar az bolady. Otyz paıyzdan aspaıtyn. Osy olqylyqty toltyrý úshin ne isteý kerek?

Bizdiń aldymyzda Máskeýdiń «Maıak» degen baǵdarlamasy boldy. Ýkraınanyń «Proımın» degen baǵdarlamasy boldy. Olarda sońǵy habarlardy beredi. Al bizdiń alystaǵy aýyldarymyzǵa, shopandarymyzǵa habarlar jetpeıdi. Sym jetpeıdi, jelisi joq. Sondyqtan «Maıakqa» baǵyt túzeı otyryp, bir baǵdarlama ashýdy basshylar alǵa másele etip qoıdy. Ol, árıne, «Sońǵy habarlar» Bas redaktsııasyn ashý edi. Munda uıymdastyrý jumysyn júrgizip, 1966 jyldyń 1 qańtarynda «Shalqar» baǵdarlamasy ómirge keldi. Ózimizdiń qazaq ultynyń atyna laıyq at izdedik. Ol kezde Shalqarov degen jigit Qytaıdan kelgen jigit edi, bizde qyzmet etetin. Ol kisi «osy meniń ákemniń atyn qoısańdar jetip jatyr, ári óleń, ári jyr, áli áńgime dep másele kóterdi. Durys eken dep «Shalqar» dep qoıdyq. Sol «Shalqarymyz» kúni búginge deıin halyqqa eńbek etip keledi. Bul «Shalqardyń» jaqsy jumys istep ketýine sol kezdegi jýrnalıster Núrseıit Erýbaev, Málik Qaraǵulov, Kekilbaı Núsipbekov, Abaı Ótegenov, Nursultan Álimqulov, Ýálıhan Shyńǵysuly, degen áriptesterimiz «Shalqardyń» durys jolǵa qoıylýyna jaqsy qyzmet etti. Maǵan kómekshi boldy. Men «Shalqardyń» tuńǵysh Bas redaktory boldym, soǵan qýanyshtymyn»- degen edi Sárken aǵamyz.

«Shalqar»mýzykalyq-aqparattyq baǵdarlamasy ol kezde dúnıejúzine taraıtyn. Ásirese sheteldegi qandastarymyzdyń elge oralýyna uıtqy bola bilgen, olarǵa oı salǵan sol kezdegi basshy Sárken Shuǵaıypuly jáne sol kisiniń qaramaǵyndaǵy jýrnalıster edi. Mine, kóp tilegi oryndalyp, ár saladaǵy óner, ǵylym, ádebıet salasynyń mamandary, nebir qolóner sheberleri ataqonysqa oralyp, halqymyzdyń sanyn kóbeıtti. Ekonomıkamyzdyń órkendeýine atsalysty. «Shalqar» baǵdarlamasy úsh jylǵa jýyq jabylyp qalǵanda da qatty keıigen Sárken aǵamyz bolatyn. Shúkir, keshegi aǵalarymyzdyń mańdaı terimen ashylǵan bul baǵdarlama sol úrdiste ulttyq qundylyǵymyzdy dáripteı otyryp, óz jumysyn ári qaraı jalǵastyrýda.Búginde jeke radıoǵa aınaldy.

Qarymdy jýrnalıst Sárken Ospanovty eske alǵanymyzda KSRO Televıdenıesi men radıosynyń úzdigi, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, belgili radıoardager Rýslana Qudaıbergenova tebirene otyryp sóz bastady:

Meniń kásibı radıojýrnalıst bolyp qalyptasýyma, ómirlik mol tájirıbe jınaqtaýyma, sóz qudiretin túsinýime tálimger ustaz aǵalarymnyń eńbegi zor. Onyń ishinde Sárken Shuǵaıypulynyń eńbegi erekshe. Ýnıversıtettiń sońǵy kýrsynda oqyp júrip, men Qazaq radıosyna jumysqa keldim. Alǵash «Sońǵy habarlar» redaktsııasynyń aǵa redaktory Sárken aǵań dep tanystyrdy. Ol kisi teletaıpqa túsken jańalyqtardy aýdarýǵa tapsyrma berdi. Sákeńe aýdarǵanym birden unady. «Kásibı aýdarmashysyń ǵoı, qaıdan úırendiń?» dep surap edi, men «stýdent kezimnen aýdarmamen aınalysamyn» dedim. «Oı, jaraısyń» dep rıza bolyp qaldy. Ol kisi bizge úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn. Sárken aǵa daladan alyp kelgen habarlarǵa «ne, qaıda, qashan degen suraqqa jaýap beretindeı bolsyn»- deıtin.

Sárken aǵanyń basqalardan ereksheligi- ol óte qarapaıym, kishipeıil, baýyrmal bolatyn. Maǵan qamqorlyǵy aıryqsha edi. Er kisilermen birdeı qyzmet etip, aǵalarymnyń qamqorlyǵyn kórdim. Sárken aǵanyń ónegesin kórgen meni áriptesterim «Sárkenniń qaryndasy» dep atap ketti. Birde Sárken aǵa maǵan «Rýslana, sen «Sońǵy habardyń» tutqasyn ustaıtyn bolasyń» degen. Aıtqany aıdaı kelip, jıyrma jeti jyl «Sońǵy habarlar» redaktsııasynda Bas redaktor bolyp qyzmet ettim.

Sárken aǵa shyndyq úshin shyryldap júretin. «qarǵam, opasyz adamdardan saq bol» deıtin, árdaıym qoldap, qorǵap júretin. Redaktsııanyń, radıonyń jastaryna da «qarǵam», «aınalaıyn» deıtin. Sárken aǵa sońǵy habardy qalaı daıyndaý syryn úıretti, árdaıym qadaǵalap, qamqor bolyp júretin. «Sońǵy habarlar» redaktsııasy - bul Qazaq radıosyndaǵy sońǵy núkte deıtin.

Aǵa seksen jasqa jetpeı, aǵalyq sózin, atalyq aqylyn berer shaǵynda ómirden ozdy.

Ádildik pen shyndyqtyń jolyndaǵy kúrestiń aq jelkenin árkez bıik kóterip, júrgen ortasyna shýaq shasha bilgen, qandaı úlken ister atqarsa da ásire maqtaýdan boıyn aýlaq ustap, qarapaıymdylyqtan bir tanbaıtyn Sárken aǵa ózine eliktegen shákirtteriniń júreginde jaqsy isimen esimi jattalyp qalǵan tamasha tálimger edi. Osyndaı kóńil tolqytar eske alý sátinde Qazaq radıosynyń ardageri Úmbet Ábnazarulynyń da aıtary bar:

- Sárken aǵamyzdyń tulǵasy zańǵar taýmen teńdesip turǵan sııaqty. Adamgershilikke toly jyly beınesi, syrshyl áńgimesi, úlkenge de, kishige de jaıly minezi, ásirese keıingi tolqyn inilerine ustazdyq ulaǵaty bári-bári kóz aldymyzda. Meniń esimnen ketpeıtini radıoǵa jańa kelgen jastarǵa neniń ne ekenin, óziniń shynaıy minezimen, jumsaqtyǵymen barlyǵyn jáıimen túsindirip, sony kirpishshe qalap, toǵaıtyp otyratyn. Sákeńniń redaktsııasyna kelgen adamdar ol kisiniń bilimimen sýsyndap, adamgershilik qasıetinen úlgi alatyn. Sol arqyly kemeldenip ketetin kezderi bolýshy edi. Ol kisiniń shyǵarmashylyq zerthanasynyń ózi aıtýǵa turarlyq dúnıe. Ár sózdiń sóz tirkesterin buzbaı, saýatty sóıleýge, ári qysqa, ári nusqa sóıleýge bizderdi tárbıeledi.

Redaktsııada yntymaqtyń bolýy, basqara bilýdiń sheberligine baılanysty eken. Ár jýrnalıstiń qabilet-qarymyna qaraı tapsyrma beretin. Sákeń «Shalqar» baǵdarlamasyn derbes ashty. Sony júıeli túrde damytýǵa kúsh saldy. Sonyń arqasynda sheteldik qandastarymyz Qazaqstannyń tarıhy, ádebıeti men mádenıeti jaıly aqparat ala bastady,- dep edi.

Al Sárken Ospanovtyń radıo qyzmetkerleriniń turmystyq jaǵdaıynyń jaqsarýyna jasaǵan qamqorlyǵy da erekshe. Osy jaıly Úmbet Ábnazar aǵamyz oıyn bylaısha jalǵastyrady:

- Mysaly, 70-jyldary baspana máselesi óte qıyn bolatyn. «Úıi joqtyń kúıi joq» degendeı, bárimiz páter jaldap turdyq.

Sárken Shuǵaıypuly joǵaryǵa hat jazyp, kásipodaq arqyly biraz adamdarǵa úı alýyna kómektesti. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen osy da...-dep sózin aıaqtady.

Sárken Ospanov jas jýrnalısterdi tárbıelegende ósıet etip aıttatyn sózi bar edi, «radıo mıllıondar trıbýnasy, tikeleı áýe tolqynyna shyqqanda sózge toqtaý salyp, qysqa, túsinikti etip, mádenıetti aıta bilý kerek» dep árkez aıtyp otyratyn.

Sárken aǵanyń qarapaıymdylyǵy men qaıyrymdylyǵy jaıly Qazaq radıosynyń ardageri Túgel Máden aǵynan jaryla sóıledi:

- Sárken aǵa júregi jylylyqqa, qaıyrymdylyqqa toly altyn kisi edi. 1975 jyldyń qańtar aıy bolatyn. Radıo dırektory Qýanysh Ormanov kezdesip qalyp «oblystyq radıoǵa barasyń ba?» -dedi. «Baraıyn»-dedim. Úlken shańyraqqa kelip Sárken aǵaǵa sálem berdim.

- Qaıdan júrsiń?-dedi

- Oblystyq radıoǵa ornalastym

- Bizge kelseń qaıtedi?-dedi aǵa. Ol kisi meniń buryn jazyp júretinimdi biletin. Sol joly men ol kisiniń kisige jaqsylyq jasaıyn degen meıirimdiligin kórdim.

Ol kezde lezdeme bolady. Aǵa «búgin saǵan eskertpe bolady» dep, aldyn ala kóńiline almaýymdy ótinetin. Ol kisi jigitter qaljyńdasyp otyrǵanda Qadyrdyń bir óleńin ylǵı aıtyp otyratyn:

«Týǵan jerdiń tylsym syryn uǵyp kór,

Tuma bulaq darııadan úmitker.

Qarap turyp myna baıtaq dalaǵa,

Qalaı tómen bolamyz-eı, jigitter?»- dep Qadyrdyń aıtqanyn esterińnen shyǵarmańdar,-dep kúlip qoıatyn. Bul parasatty adamnyń aıtatyn aqaly.

Zeınetke shyqqan soń naýryz merekelerinde kelip júretin. Biz týǵan aǵamyzdy kórgendeı qatty qýanýshy edik,-degen Túgel aǵamyz.

Shyndyǵynda da ardagerler esteliginde ómir bar. Túgel Mádenulynyń aıtqanyndaı, Sárken Shuǵaıypuly «áýe tolqynyna shyǵar kezde asyqpaı, jazǵandaryńdy qarap alyńdar, áıtpese orynsyz, qunarsyz sózder ketip qalýy múmkin.Qazaq radıosyn tyńdaýshyny tárbılelıtin qural deýge bolady» dep árkez jastarǵa aıtyp otyrýshy edi. «Shalqardy» shalqytyp, dúnıejúziniń qazaqtarynyń basyn qosqan Sárken Ospanov «Atameken» radıostýdııasyna basshylyq etken kezinde sheteldegi qandastarymyzdan úzdiksiz hat alyp turatyn. Olar týǵan jerdiń topyraǵyn basyp, kóship kelýdi armandaıtyndyqtaryn jazatyn.

Mine, osyndaı ıgilikti istiń basy-qasynda Óziniń baısaldy minezinen bir jazbaıtyn úlken adamgershilik ıesi Sárken Shuǵaıypuly mıllıondaǵan tyńdaýshymyzǵa ulttyq qundylyǵymyzdy nasıhattaýdan bir jalyqpaıtyn.

Sárken aǵa Dınara apaı ekeýi tatý-tátti ómir súrdi. Uldar Baıǵalı men Janǵalı, qyzdary Anar shańyraqty shattyqqa toltyryp, atanasynyń qýanyshy bola bildi. Baıǵalı ekonomıst, Janǵalı jýrnalıst, al qyzy Anar bolsa mýzyka mamany. Anardyń balasy Danııar da mýzykant. Baıǵalıdyń uly Dáýren áke jolyn qýǵanmen atasyna eliktep, azdap óleń jazatyny bar.

1967 jyly kenje uly Janǵalı dúnıege kelgende ata-anasynyń qýanyshynda shek bolmap edi. Aıaýly áke osy balasyn jazý-syzýǵa tárbıeledi. Janǵalı áke jolyn qýyp, Qazaq radıosynda 13 jyl jýrnalıst bolyp eńbek etti. Endi nemerelerinen úmit kútip júrgende otyz bes jastaǵy Janǵalıynan aıyrylyp, Sárken aǵa dúnıeden baz keship ketti. Kúńirenip júrip, qaıǵysyn qaǵazǵa túsirdi.

2004 jyly Dınara apaı jýrnalıst jyrlaryn tasqa bastyryp, «Shynym da, syrym da osy» degen Sárken Shuǵaıypulynyń jınaǵyn shyǵardy.

Jaqsy adamnyń artynda maǵynaly sóz aıtar zamandasy turǵanda Sárken Shuǵaıypulynyń ónegeli isi el esinde. Shákirtter júreginde máńgi saqtala bermek.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva