Shah-Shah shatqaly: dınozavrlar dáýirinen jetken mura
QYZYLORDA. KAZINFORM – Ótken kúzde Qyzylorda oblysy Qarmaqshy aýdanynyń ortalyǵynan soltústikke qaraı 90 shaqyrym jerde ornalasqan Shah-Shah shatqalynan ejelgi janýardyń qaldyqtary tabylǵan bolatyn. Arheologtar aldyn ala derekter boıynsha onyń mezozoı dáýiriniń bor kezeńinde ómir súrgen dınozavrdyń súıegi bolýy múmkin ekenin aıtty.
Bor dáýirine tıesili omyrtqaly janýarlardyń qazba qaldyqtary el aýmaǵynyń birqatar qurlyqtyq stratıgrafııalyq qabatynan tabylǵan.
- Solardyń ishinde eń belgilisi ári jan-jaqty zerttelgeni — Aral teńiziniń soltústik-shyǵysynda júzdegen shaqyrymǵa sozylyp jatqan Boztóbe formatsııasy.1956 jyly Boztóbe formatsııasyndaǵy Shah-Shah shatqalynan orys paleontologtary K.V.Nıkıforova men N.A.Konstantınova alǵashqy omyrtqaly janýarlar, sonyń ishinde tasbaqa, krokodıl tárizdi jáne dınozavrlardyń qazba qaldyqtaryn jınaǵan. 1957 jyly Máskeýdegi KSRO Ǵylym akademııasynyń Paleontologııa ınstıtýtynyń A.K.Rojdestvenskıı jetekshilik etken ekspedıtsııasy Shah-Shahta aýqymdy qazba jumystaryn júrgizdi.1961-1964 jyldar aralyǵynda Almatydaǵy Zoologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri T.Nurymovtyń jetekshiligimen Shah-Shah aýmaǵyn zertteý jalǵasty. 1977 jyly paleontolog P.V.Shılın Shah-Shahtyń soltústiginde Aqqorǵan mekenin ashty. Al L.A.Nesov Boztóbe formatsııasynan birneshe jańa omyrtqaly janýarlar mekenderin (sonyń ishinde Bórioınaq, Báıbishe jáne Egizqara) anyqtady. 1980, 1982 jyldary Jerkindik formatsııasynan alǵashqy omyrtqaly qaldyqtardy (Túlkili) tapty. Qosymsha omyrtqaly janýarlardyń qazba qaldyqtary, onyń ishinde mıkrojanýarlarǵa jatatyn úlgiler, 1995 jyly qazaq-amerıkan ekspedıtsııasy barysynda paleontologııalyq materıaldar jınaqtaldy. 2012 jyly Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Reseı Ǵylym akademııasyna qarasty Zoologııa ınstıtýty uıymdastyrǵan ekspedıtsııa qosymsha úlgilerdi toptastyrdy. 2007 jáne 2012 jyldary Shah-Shah jáne Túlkili mekenderinde aýqymdy eleý-jýý (screen-washing) jumysy júrgizilip, nátıjesinde kóptegen mıkrojanýardyń, sonyń ishinde sútqorektilerdiń qaldyqtary tabyldy, - dedi oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı hatshysy Ashat Saılaý.
1968 jyly KSRO paleontology Anatolıı Rojdestvenskıı Qyzylorda oblysyndaǵy Aral teńiziniń soltústik shyǵysyndaǵy Boztóbe shatqaly mańyndaǵy Shah-Shah shatqalynan sensatsııalyq jańalyq tapty. Bul mezozoı erasynyń bor kezeńine (santondyq jáne kampandyq kezeńderdiń shekarasy) jatatyn dınozavrdyń súıekteri edi.
- Tabylǵan qaldyqtardyń ishinde negizinen bas súıeginiń artqy jartysy (tómengi jaqsúıegi joq) jáne keıbir dene súıekteri (mysaly, ıyq súıegi, jambas súıekteri, aıaq súıekteri) boldy. Bul arheologııalyq olja óz ýaqytynda aıryqsha jańalyq retinde tarady. Sebebi, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, bul buǵan deıin ǵylymǵa belgisiz dınozavr túri edi. Sol sebepti ǵalymdar ony «Aralozavr» (Aralosaurus tuberiferus) dep atady. Araldan tabylǵan olja «Aral teńiziniń alyp kesirtkesi» degen ataýmen ǵylymı aınalymǵa endi. Aralozavr – gadrozavrlar tuqymdasyna (Hadrosauridae) jatatyn shópqorekti dınozavr. Onyń uzyndyǵy shamamen 8-10 metr, bıiktigi 3-4 metr dep esepteledi. Bas súıeginiń ereksheligi sonda, muryn bóligindegi qýysty ósindiler dybys shyǵarý nemese juptasý rásimderi úshin qoldanylǵan bolýy múmkin. Tabylǵan súıekterdiń fragmentterine qaraǵanda bul dınozavr óz zamanyndaǵy eń alǵashqy lambeozavrınderdiń (Lambeosaurinae) biri bolǵan, - dedi ólketanýshy.
Shah-Shah kesheninen tabylǵan (93-86 mln jyl) tirshilik ıeleri, ósimdikterdiń qaldyǵy jáne Aralozavrdyń rekonstrýktsııasy búginde mýzeı tórinde tur. Mamandar Shah-shah paleontologııalyq kesheni ǵylymı týrızmniń jańa baǵyty bolatynyna úmit artyp otyr.
- Aldaǵy ýaqytta bul orynnan tarıhı park uıymdastyrý oıymyzda bar. Ol úshin elimizdiń Mádenıet jáne aqparat, Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrlikteri, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Jer resýrstaryn basqarý komıteti jumys atqarýy tıis.
Tabylǵan jádigerlerdi zerttegen ǵalymdar olardyń qaı kezeńde ómir súrgenin naq¬ty¬lap, qorytyndy shyǵardy. Bul keshen qazirge deıin álem ǵalymdary tarapynan joǵary baǵasyn alyp keledi. Olar tarıhı keshenge arnaıy kelip, zertteý jumysyn qolǵa alady degen oıdamyz. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta bul oryn qalyń jurt¬shylyq jıi keletin týrızm ortalyǵyna aınalady degen úmittemiz, – dedi Ashat Saılaý.
Bıyl qyrkúıekte halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda Shah-Shah paleontologııalyq keshenine Qazaqstan jáne AQSh ǵalymdarynyń birlesken ekspedıtsııasy uıymdastyrylmaq. Oǵan mýzeı qyzmetkerleri de qatysady dep kútilip otyr.
Al jýyrda qytaılyq paleontolog mamandar shamamen 120 mln jyl buryn ómir súrgen qaýyrsyndy dınozavrdyń jańa túrin sıpattady.
