Shaǵyn reaktorlardyń dáýiri: AQSh tájirıbesi Qazaqstanǵa qanshalyqty tıimdi

Eski reaktorlardan jańa tehnologııaǵa

Tarıhqa úńilsek, AQSh-ta atom elektr stantsııalarynda energııa óndirý 1958 jyly bastaldy. Búginde eldiń 28 shtatyndaǵy 57 atom elektr stantsııasynda 96 kommertsııalyq ıadrolyq reaktor jumys isteıdi. Atom energetıkasy jalpy elektr óndirisiniń 18,2%-yn nemese shamamen 98 GVt qýatty qamtamasyz etip, tabıǵı gazdan keıingi ekinshi iri energııa kózi sanalady.

Alaıda búginde sala jańa syn-qaterlerge tap bolyp otyr. Eldegi reaktorlardyń ortasha paıdalaný merzimi 44 jylǵa jetken. Al qoldanystaǵy atom elektr stantsııalarynyń basym bóligi 1970–1990 jyldary salynǵan. Osyǵan baılanysty el atom energetıkasyn jańǵyrtýǵa kiriskenimen, bul protsess baıaý júrip jatyr.

Sońǵy birneshe onjyldyqta elde nebári eki jańa reaktor – Djordjııa shtatyndaǵy Vogtle AES-iniń №3 jáne №4 energobloktary ǵana iske qosyldy. Qurylysy 2024 jyly aıaqtalǵan joba birneshe jylǵa keshigip, bastapqy smetadan áldeqaıda qymbatqa túskeni taǵy bar.

Sonymen qatar eskirgen qýattar kezeń-kezeńimen isten shyǵarylýda. AQSh-tyń ıAdrolyq retteý komıssııasynyń málimetinshe, qazirgi tańda 15 alańdaǵy 19 kommertsııalyq reaktor jabylýdyń aldynda tur.

Soǵan qaramastan, Vashıngton atom energetıkasynyń rólin kúsheıtýdi kózdeıdi. Bıyl 23 maýsymda AQSh Energetıka mınıstrligi Westinghouse kompanııasynyń AP1000 reaktorlaryn salýǵa arnalǵan bes jobany qoldaıtynyn jarııalady. Bul jobalar 2030 jylǵa deıin elde 10 jańa atom reaktoryn iske qosýdy maqsat etedi.

Degenmen AQSh-tyń basty basymdyǵy dástúrli iri atom elektr stantsııalaryn salýda emes. El qurylys merzimi qysqa, quny tómen ári ıkemdiligi joǵary shaǵyn modýldik reaktorlardy (SMR) damytýǵa basymdyq berip otyr. Dál osy tehnologııa AQSh atom energetıkasynyń kelesi damý kezeńiniń negizine aınalmaq.

SMR – AQSh-tyń energetıkalyq tańdaýy

AQSh-tyń atom energetıkasy búginde birneshe kúrdeli máselemen betpe-bet kelip otyr. Eń aldymen, dástúrli atom elektr stantsııalaryn salý orasan zor qarjy men uzaq ýaqytty talap etedi. Jobalar kóbine bastapqy smetadan asyp, qurylysqa ruqsat alý men lıtsenzııalaý rásimderi jyldarǵa sozylady.

Máselen, jańa reaktorlardyń qurylysyna ruqsatty AQSh-tyń ıAdrolyq retteý komıssııasy (NRC) beredi. Ótinimdi qaraý bes jylǵa deıin jalǵassa, stantsııanyń qurylysyna taǵy bes jyl nemese odan da kóp ýaqyt qajet. Sonyń saldarynan ondaǵan jyl ishinde elde jańa ıadrolyq qýattar óte az kólemde ǵana iske qosyldy.

Bul jaǵdaı AQSh ákimshiliginiń alǵa qoıǵan maqsatymen úılespeıdi. Donald Tramptyń ákimshiligi 2050 jylǵa qaraı eldegi atom energetıkasynyń jalpy qýatyn tórt ese arttyryp, 400 GVt-qa jetkizýdi josparlap otyr. Mundaı aýqymdy mindetti tek dástúrli iri atom elektr stantsııalary arqyly oryndaý qıyn.

Sondyqtan AQSh shaǵyn modýldik reaktorlarǵa (SMR) erekshe nazar aýdara bastady. Dástúrli reaktorlardyń qýaty ádette 550–1500 MVt aralyǵynda bolsa, SMR reaktorlarynyń qýaty 300 MVt-tan aspaıdy. Al mıkroreaktorlardyń qýaty 20 MVt-qa deıin jetedi.

SMR tehnologııasy modýldik qaǵıdatqa negizdelgen. Tarqata aıtsaq, reaktordyń negizgi bólikteri zaýytta daıyndalyp, qurylys alańyna daıyn kúıinde jetkiziledi. Sonyń arqasynda qurylys merzimi qysqaryp, shyǵyn men jobalyq táýekelder azaıady. Sonymen qatar mundaı reaktorlardy ártúrli óńirlerde ornalastyrý áldeqaıda ońaı.

Mundaı tehnologııaǵa qyzyǵýshylyqtyń artýyna taǵy bir sebep – elektr energııasyna suranystyń ósýi. AQSh úkimetiniń málimetinshe, 2024 jyly derekterdi óńdeý ortalyqtary eldegi óndirilgen elektr energııasynyń 4–5%-yn tutynǵan. Al 2028 jylǵa qaraı kórsetkish shamamen úsh esege ulǵaıýy múmkin.

Sarapshylardyń boljamynsha, aldaǵy on jylda AQSh-ta elektr energııasyn tutyný shamamen 20%-ǵa artady. Ósimniń negizgi draıveri – jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq ekonomıkanyń damýyna qyzmet kórsetetin derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń kóbeıýi.

Tehnologııanyń qandaı túrleri bar?

Qazirgi ýaqytta AQSh-ta shaǵyn modýldik reaktorlardyń (SMR) birneshe tehnologııalyq baǵyty qatar damyp keledi. Olar bir-birinen salqyndatý tásilimen, qurylymdyq ereksheligimen jáne qoldanylý salasymen erekshelenedi.

Eń keń taralǵany – sýmen salqyndatylatyn reaktorlar. Bul – dástúrli atom reaktorlarynyń yqshamdalǵan nusqasy. Olar iri atom elektr stantsııalarynda qoldanylyp júrgen, tıimdiligi dáleldengen tehnologııalarǵa negizdelgen.

Al joǵary temperatýraly gazben salqyndatylatyn reaktorlarda (HTGR) neıtrondardy baıaýlatqysh retinde grafıt, al jylýtasymaldaǵysh retinde gelıı paıdalanylady. Jumys temperatýrasynyń joǵary bolýy mundaı reaktorlardy elektr energııasyn óndirýge ǵana emes, sýtegi óndirisi sekildi energııany kóp qajet etetin ónerkásiptik protsesterde de qoldanýǵa múmkindik beredi.

Budan bólek, balqytylǵan tuzdy reaktorlar (MSR) da qarqyndy damyp keledi. Olar joǵary temperatýrada jumys istep, bir mezgilde elektr energııasy men ónerkásipke qajetti jylý energııasyn óndire alady.

Taǵy bir perspektıvaly baǵyt – natrıımen salqyndatylatyn reaktorlar (SCR). Bul tehnologııada sý ornyna suıyq natrıı qoldanylady. Sonyń nátıjesinde reaktordyń tıimdiligi artyp, ıadrolyq otyn barynsha tolyq paıdalanylady.

Osylaısha, AQSh ártúrli tehnologııalyq sheshimderdi qatar damyta otyryp, shaǵyn modýldik reaktorlardy energetıkamen qatar ónerkásip, sýtegi óndirisi jáne basqa da salalarda tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beretin ámbebap platforma retinde qalyptastyrýdy kózdeıdi.

Memlekettik qoldaý

AQSh-ta shaǵyn modýldik reaktorlardy (SMR) damytý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń birine aınaldy. Sońǵy jyldary federaldyq bılik salaǵa qomaqty qarjy bólip, jańa tehnologııalardy óndiriske engizýdi jedeldetýge kúsh salyp keledi.

Sonyń bir dáleli – 2025 jylǵy naýryzda AQSh Energetıka mınıstrliginiń (DOE) SMR jobalaryn qoldaýǵa 900 mln dollar bóletinin jarııalaýy. Qarjy jańa reaktorlyq tehnologııalardy damytýǵa, olardy kommertsııalyq sektorda jáne Qorǵanys mınıstrliginiń nysandarynda paıdalanýǵa baǵyttalǵan. Baǵdarlamaǵa Aalo Atomics, Antares Nuclear, Deep Fission, Last Energy, Oklo sekildi jetekshi amerıkalyq kompanııalar qatysyp jatyr.

Ásirese, SMR tehnologııasyn áskerı ınfraqurylymda qoldanýǵa erekshe kóńil bólinýde. Osy maqsatta ótken jyly AQSh Qorǵanys mınıstrligi Janus baǵdarlamasyn iske qosty. Joba aıasynda toǵyz áskerı bazany elektr energııasymen qamtamasyz etetin tasymaldanatyn mıkroreaktorlar jelisin qurý josparlanǵan. Ol áskerı nysandardyń energetıkalyq táýelsizdigin arttyrady.

Sonymen qatar AQSh Áskerı-áýe kúshteri de óz baǵdarlamasyn júzege asyrýda. Onyń aıasynda Alıaska shtatyndaǵy Eıelson áskerı-áýe bazasynda eldegi alǵashqy ıadrolyq mıkroreaktor iske qosylmaq. Jobany Oklo kompanııasy júzege asyrady. Kompanııa qýaty 1–5 MVt bolatyn, natrıımen salqyndatylatyn Aurora reaktoryn ázirlep jatyr. Ony paıdalanýǵa berý 2027 jylǵa josparlanǵan.

AQSh tájirıbesi Qazaqstanǵa ne beredi?

Qazaqstan da shaǵyn modýldik reaktorlardy (SMR) damytýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq bastamalarǵa belsendi qatysyp keledi. Sonyń biri – AQSh-tyń FIRST (Foundational Infrastructure for Responsible Use of Small Modular Reactor Technology) baǵdarlamasy. AQSh Memlekettik departamentiniń Qarýsyzdaný jáne taratpaý bıýrosynyń qaýipsizdikke járdem baǵdarlamalary jónindegi memlekettik hatshynyń orynbasarynyń kómekshisi Shona Ýılsonnyń aıtýynsha, Qazaqstan osy baǵdarlamaǵa qatysatyn 50 eldiń biri. Baǵdarlama seriktes memleketterge SMR tehnologııalaryn qaýipsiz engizýge qoldaý kórsetýdi kózdeıdi.

Vashıngtonda ótken Trans-Caspian Forum 2026 forýmynda Shona Ýılson Qazaqstannyń bul baǵyttaǵy mańyzdy seriktes ekenin atap ótti.

– Qazaqstan FIRST baǵdarlamasyna tórt jylǵa jýyq ýaqyttan beri qatysyp keledi. Biz tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirleýdi, sondaı-aq Almatyda SMR dıspetcherlik qyzmetiniń oqý trenajerin ornalastyrýdy josparlap otyrmyz. Ol bolashaqta sala mamandaryn daıarlaıtyn oqý ortalyǵyna aınalady, – dedi ol.

Al New Lines Institute for Strategy and Policy ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Djastın Berk SMR tehnologııalary Qazaqstan úshin birneshe baǵytta tıimdi bolýy múmkin ekenin aıtady.

Eń aldymen, bul – sý tapshylyǵy máselesi. Sarapshynyń aıtýynsha, shaǵyn modýldik reaktorlar iri atom elektr stantsııalaryna qaraǵanda salqyndatýǵa áldeqaıda az sý paıdalanady, al keıbir jańa úlgileri múlde sýdy qajet etpeıdi. Bul – Qazaqstan úshin basty artyqshylyq.

– Aldaǵy birneshe jylda sý paıdalanbaıtyn SMR tehnologııalary keńinen qoldanyla bastaıdy dep oılaımyn, – dedi Djastın Berk.

Sarapshynyń pikirinshe, SMR tsıfrlyq ekonomıkany damytýǵa da serpin bere alady. Mysaly, olar Nvidia men Firebird kompanııalary Qazaqstan Úkimetimen birlesip Pavlodar oblysynda salýdy josparlap otyrǵan derekterdi óńdeý ortalyqtaryn energııamen qamtamasyz etýge qolaıly. Jobaǵa shamamen 125 MVt qýat qajet bolsa, bir SMR reaktory 300 MVt-qa deıin elektr óndire alady. Sonymen qatar mundaı reaktorlardy jyldam salýǵa, qajet bolǵan jaǵdaıda qýatyn kezeń-kezeńimen arttyrýǵa bolady.

Djastın Berktiń aıtýynsha, bir nemese eki iri derekterdi óńdeý ortalyǵyn bir ǵana shaǵyn modýldik reaktor energııamen qamtamasyz ete alady. Bul elektr energııasyn tutynýshyǵa jaqyn jerde óndirýge múmkindik berip, ulttyq elektr jelisine túsetin júktemeni azaıtady.

SMR tehnologııasynyń taǵy bir erksheligi – klımattyq maqsattarǵa qol jetkizýge yqpal etýi. Búginde Qazaqstandaǵy elektr energııasynyń basym bóligi kómir stantsııalarynda óndiriledi. Sondyqtan shaǵyn modýldik reaktorlardy paıdalaný kómirge táýeldilikti birtindep azaıtyp, energetıkany ekologııalyq turǵydan jańǵyrtýǵa múmkindik beredi.

Sarapshynyń pikirinshe, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy ıadrolyq energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyq eki tarapqa da tıimdi.

– Qazaqstan ıadrolyq energetıkadaǵy áriptesterin ártaraptandyrýǵa múddeli. Al AQSh strategııalyq mańyzdy paıdaly qazbalarmen qatar, ıadrolyq energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, – dedi Djastın Berk.

Jalpy, AQSh tájirıbesi shaǵyn modýldik reaktorlardyń ulttyq elektr jelisi úshin ǵana emes, shalǵaı eldi mekenderdi, óndiris oryndaryn, derekterdi óńdeý ortalyqtary men basqa da strategııalyq nysandardy turaqty energııamen qamtamasyz etýdiń tıimdi sheshimi ekenin kórsetti. Qazaqstan úshin de bul tehnologııa ósip kele jatqan elektr energııasyna suranysty qamtamasyz etýge, tsıfrlyq ekonomıkany damytýǵa jáne kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtýǵa múmkindik beretin mańyzdy baǵyttardyń birine aınalýy múmkin.