Shaǵyn kásipkerliktiń orta bızneske óspeýiniń tórt sebebi

Degenmen bıznes ashý – joldyń tek basy ǵana. 2025 jyldyń qorytyndysynda shaǵyn jáne orta bıznestiń jalpy ishki ónimdegi úlesi 40,9%-dy qurady. Onyń ishinde orta bıznestiń úlesi 7,2%, ıaǵnı negizgi suraq – «bıznesti qalaı ashamyz?» degennen góri, «ony qalaı ósiremiz?» degenge aýysyp otyr. Endeshe, bıyl Qazaqstanda kásip qalaı ashylady jáne ony turaqty jumys isteıtin, ósetin bızneske qalaı aınaldyrýǵa bolady? Osy jaıly Kazinform agenttiginiń saraptamasynan oqı alasyzdar.

Kásipkerliktiń qazirgi aýqymy

Qazaqstandaǵy kásipkerliktiń aýqymy bul suraqtyń mańyzyn kórsetedi. 2026 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha elde 2,36 mln ShOB sýbektisi tirkelgen, onyń 2,18 mıllıony jumys istep tur. ShOB-tyń jalpy ishki ónimge qosqan úlesi 40,9%-dy qurady. Ekonomıkada jumys isteıtin árbir tórtinshi adam osy sektorda eńbek etedi.

Sonymen birge memlekettiń búgingi mindeti tek jańa kásipkerlerdiń sanyn kóbeıtý emes. Kásipkerlik saıasattyń tıimdiligin baǵalaý kezinde jańa qurylǵan jáne turaqty jumys istep turǵan bıznestiń araqatynasy, jumys oryndarynyń ósýi, salyq túsimderiniń dınamıkasy men eńbek ónimdiligi de eskeriledi.

Demek, 2026 jylǵy basty suraq «Jeke kásipkerlikti qalaı ashýǵa bolady?» degennen keńirek. Másele bıznesti durys bastap, ony turaqty jumys isteıtin kásipke aınaldyrý.

Jeke kásipkerlik ashý qıyn ba

Qazaqstanda dara kásipker retinde tirkeý 2017 jylǵy 1 qańtardan bastap habarlama jasaý tártibimen júzege asyrylady. Atap aıtqanda, kásip bastaý úshin azamattyń alǵashqy qadamy memlekettik organnan kúrdeli ruqsat alý emes, belgilengen tártippen habarlama usyný.

JK-ni tirkeý úshin habarlamany elektrondyq túrde birneshe tsıfrlyq arna arqyly berýge bolady. Olardyń qatarynda Qazaqstannyń elektrondyq lıtsenzııalaý portaly, eGov Business, ekinshi deńgeıdegi bankterdiń mobıldi qosymshalary jáne Memlekettik kirister komıtetiniń E-Salyq Business qosymshasy bar.

Birlesken dara kásipkerlik jaǵdaıynda ýákiletti adam barlyq qatysýshylardyń atynan qol qoıylǵan senimhatty usynady. Al ótinish berýshi kámeletke tolmaǵan bolsa, zańdy ókilderiniń kelisimi qajet. Mundaı kelisim bolmaǵan jaǵdaıda zańnamada kózdelgen ózge de qujattar usynylady.

Osydan shyǵatyn negizgi qorytyndy qarapaıym: 2026 jyly bıznesti tirkeý kásipkerliktiń eń kúrdeli bóligi emes. Eń mańyzdy sheshim tirkelgennen keıin bastalady.

Kásipkerge endi úsh rejımniń birin tańdaý kerek

2026 jyldan bastap Qazaqstannyń Salyq kodeksinde úsh arnaýly salyq rejımi kózdelgen:

– ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa arnalǵan arnaýly salyq rejımi;
– ońaılatylǵan deklaratsııa negizindegi arnaýly salyq rejımi;
– sharýa nemese fermer qojalyqtaryna arnalǵan arnaýly salyq rejımi.

Buǵan deıin arnaıy salyq rejımderiniń sany jeti bolǵan. Bul ózgeristi tek tehnıkalyq qysqartý dep qaraý qıyn – kásipker úshin eń mańyzdysy óziniń qyzmetine sáıkes keletin modeldi durys tańdaý.

– Arnaýly salyq rejıminen jetiden úshke qysqartý jeńildik pe degen kezde, menińshe, muny birden salyq jeńildigi nemese salyqtyń ósýi dep baǵalaý durys emes. Bul eń aldymen salyq júıesindegi qurylymdyq jaǵynan jeńildetý. Munyń jaqsy jaǵy – kásipkerler burynǵydan birneshe rejımniń arasynda kúrdeli taldaý jasamaıdy. Biraq ekinshi jaǵy bar, buryn belgili bir rejımniń artyqshylyǵyn paıdalanǵan kásipker jańa júıede basqa rejımge aýysyp, salyqtyq nemese ákimshilik júktemesiniń ózgergenin sezinýi múmkin. Sondyqtan rejımderdiń azaıýy avtomatty túrde barlyq kásipkerdiń salyǵyn azaıtady degendi bildirmeıdi, – deıdi ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov.

JK ashpaı jumys isteýge bola ma

Memlekettik kirister komıtetiniń málimetinshe, 2026 jyly mundaı múmkindik qarastyrylǵan. Ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa arnalǵan rejımdi dara kásipker bolyp tabylmaıtyn, jaldamaly jumysshylardyń eńbegin paıdalanbaıtyn, osy rejımge ruqsat etilgen qyzmet túrlerin júzege asyratyn jáne kúntizbelik aıdaǵy kirisi tıisti qarjy jylynyń 1 qańtarynda qoldanysta bolatyn AEK-tiń 300 eselengen mólsherinen aspaıtyn jeke tulǵalar qoldana alady.

Bul rejım boıynsha jeke tabys salyǵynyń mólsherlemesi – 0%. Alaıda bul salyqtyq mindetteme múldem joq degen sóz emes. Adam tabysynyń 4%-y áleýmettik tólemderge baǵyttalady. Onyń ishinde mindetti zeınetaqy jarnalary – 1%, jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary – 1%, áleýmettik aýdarymdar – 1% jáne mindetti áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrýǵa jarnalar – 1%.

Demek, jalǵyz ózi jumys isteıtin jáne belgilengen talaptarǵa saı keletin azamat úshin 2026 jylǵy júıe kásipkerlikti bastaý jolyn jeńildetýi múmkin. Biraq munda bir nársege nazar aýdarý qajet – bul rejım barlyq qyzmet túrine jáne barlyq tabys deńgeıine arnalǵan emes.

– Ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar úshin júıe óte qarapaıym – jeke tabys salyǵy nól, áleýmettik tólemi tórt paıyz, deklaratsııa tapsyrmaıdy, al aılyqtaǵy tabys shegi 300 AEK, ıaǵnı 2026 jyly shamamen 1,3 mıllıon teńge. Bul kóleńkeli ekonomıkany azaıtýǵa múmkindik beredi, sebebi adamǵa JK ashý, jylda býhgalterlik esep tapsyrý degen kúrdeli talap qoıylmaıdy. Mysaly, taksı júrgizýshisi nemese úıde qyzmet kórsetip jatqan adam mobıldi qosymsha arqyly zańdy jumys isteı alady. Biraq 300 AEK shegi ósýge belgili bir shekteý qoıady eger adam turaqty túrde osy shekten asyp ketse, basqa rejımge ótý kerek. Sondyqtan bul rejımniń mindeti bıznesti máńgilik shaǵyn deńgeıde ustaý emes, ol kásipkerliktiń kirý núktesi bolýy kerek, – deıdi ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov.

4 paıyzdyq rejım kimge tıimdi

Eger kásipkerge JK retinde jumys isteý qajet bolsa, mańyzdy nusqalardyń biri ońaılatylǵan deklaratsııa negizindegi arnaýly salyq rejımi. Ony kúntizbelik jyldaǵy kirisi tıisti qarjy jylynyń 1 qańtarynda qoldanysta bolatyn AEK-tiń 600 000 eselengen mólsherinen aspaıtyn jáne tyıym salynǵan qyzmet túrleriniń tizbesine kirmeıtin qyzmetpen aınalysatyn salyq tóleýshiler qoldana alady.

Bul rejımdegi JTS/KTS mólsherlemesi – 4%. Sonymen birge jergilikti ókildi organdar bul stavkany 50%-ǵa deıin tómendetýge nemese kóterýge quqyly. Osy rejımdi qoldanatyn salyq tóleýshiler QQS jáne áleýmettik salyq tóleýshileri bolyp tabylmaıdy.

Biraq «4 paıyz» degen tsıfrdy kórip, kez kelgen kásipker osy rejımge avtomatty túrde kire alady dep oılaý durys emes. Zańnamada birqatar shekteý bar. Mysaly, basqa zańdy tulǵalardyń qatysý úlesi 25 paıyzdan asatyn zańdy tulǵalar, belgili bir quryltaıshylyq baılanystary bar sýbektiler, kommertsııalyq emes uıymdar, arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq aımaqtardyń jáne «Astana Hab» qatysýshylary, sondaı-aq birlesken qyzmet týraly sharttar boıynsha qyzmet júzege asyratyn salyq tóleýshiler bul rejımdi qoldana almaıdy.

– Munda eki maqsat bar. Birinshisi – óńirdiń ereksheligin eskerý, mysaly, ekonomıkalyq belsendiligi tómen aýdanda bıznesti yntalandyrý úshin tórt paıyzdy eki paıyzǵa túsirýge bolady. Mundaı tájirıbe qazirdiń ózinde bar – Qaraǵandy oblysynyń birqatar maslıhaty stavkany tórt paıyzdan eki paıyzǵa tómendetken. Ekinshisi – bıznes úshin turaqtylyq, ıaǵnı kásipker ınvestıtsııany bir jylǵa emes, birneshe jylǵa josparlaıdy. Sondyqtan bir óńirde eki paıyz, ekinshi jerde tórt paıyz bolyp, keıin stavka qaıta ózgerýi múmkin bolsa, uzaq merzimge josparlaý qıyndaıdy. Menińshe, másele maslıhattarǵa mundaı quqyq berilgende emes, onyń qanshalyqty boljamdy qoldanylatyndyǵynda, óńirde jeńildik bolýy múmkin, biraq onyń tártibi men merzimi bızneske aldyn ala belgili bolýy kerek, – dep túsindirdi ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov.

Aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan bólek múmkindik bar

Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy bıznesi úshin sharýa nemese fermer qojalyqtaryna arnalǵan arnaýly salyq rejımi qarastyrylǵan. Ony Qazaqstan aýmaǵynda jeke menshik jáne jer paıdalaný quqyǵynda jer ýchaskeleri bar sharýa nemese fermer qojalyqtary qoldana alady. Bul rejım úshin jer ýchaskesiniń alańyna qatysty shekteý belgilengen.

Jeke tabys salyq (JTS) mólsherlemesi – 0,5%. Sonymen qatar bul rejımdi qoldanatyndar birqatar salyq pen tólemderdi, onyń ishinde jer salyǵyn, kólik quraldary salyǵyn, múlik salyǵyn, áleýmettik salyqty jáne QQS-ty tóleýshiler bolyp tabylmaıdy.

Osylaısha, 2026 jylǵy salyq júıesi kásipkerliktiń ártúrli modelin jeke qarastyrýǵa tyrysady. Jalǵyz jumys isteıtin adamǵa – bir rejım, shaǵyn bızneske – ekinshi, aýyl sharýashylyǵy qojalyǵyna – úshinshi.

Qosylǵan qun salyǵy qaı kezde paıda bolady

Kásipkerlikti bastaǵan kezde salyq mólsherlemesi mańyzdy bolsa, bıznestiń ósý kezeńinde aınalym kólemin baqylaý birinshi orynǵa shyǵady.

Memlekettik kirister komıtetiniń málimetinshe, QQS boıynsha mindetti tirkeý úshin aınalymnyń shekti mólsheri tıisti qarjy jylynyń 1 qańtarynda qoldanysta bolatyn AEK-tiń 10 000 eselengen mólsherine teń, ıaǵnı 2026 jyly shamamen 43 mıllıon teńge. Eger kúntizbelik jyl ishinde aınalym osy shekten assa, salyq tóleýshi QQS boıynsha mindetti tirkeýge jatady.

– Ekonomıkalyq turǵydan kez kelgen shekti júıede belgili bir shekke jetpeýge tyrysý táýekeli bolady, ıaǵnı kásipker aınalymyn birneshe zańdy tulǵaǵa bólip jiberýge tyrysýy múmkin. Biraq bunda bir mańyzdy nárse bar. Bıznesti birneshe kompanııaǵa bólý árqashan zań buzýshylyq emes. Mysaly, eki kompanııanyń naqty ıegerleri, qyzmeti, aktileri, qyzmetkerleri bólek bolýy múmkin. Sondyqtan memleket úshin negizgi mindet naqty bıznesti jasandy bólikten ajyratý. Munda tsıfrlandyrý úlken ról atqarady. Eger bir adamnyń birneshe kompanııasy bir mekenjaıda, bir qyzmetkerlermen, bir klıentpen, bir aktıvpen jumys istese, mundaı baılanystardy taýyp, táýekel negizinde baqylaý jasaǵan durys – barlyq kásipkerdi jappaı tekserý arqyly emes, – dep atap ótti ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov.

Bul talapty elemeýdiń saldary da bar. QQS boıynsha tirkeýge qoıý týraly salyqtyq ótinishti belgilengen merzimde bermeý 50 AEK mólsherinde aıyppulǵa ákelýi múmkin. Al QQS tóleýshi retinde esepke qoıylmaǵan kezeńde aınalym júzege asyrylǵan jaǵdaıda, ÁQBtK-niń 275-babynyń 5-bóligi boıynsha sol kezeńdegi aınalym somasynyń 15%-y mólsherinde aıyppul kózdelgen.

– Bul jerde mańyzdy nıýans bar. 15 paıyzdyq aıyppul – tirkeýge ótinishti kesh bergen úshin ǵana qoldanylatyn avtomatty sanktsııa emes, ol qosymsha qun salyǵy boıynsha tirkelmeı turǵan kezde aınalym jasaǵan jaǵdaıda qoldanylady. Mysaly, kásipker QQS boıynsha tirkeýge mindetti bola tura, tirkelmegen kezde 20 mıllıon teńgeniń aınalymyn jasasa, másele aıtarlyqtaı qarjylyq táýekelge aınalady. Sondyqtan bul sanktsııanyń logıkasy túsinikti – ol QQS boıynsha mindettemeni ádeıi aınalyp ótýge ekonomıkalyq tosqaýyl qoıady. Biraq shaǵyn bıznes úshin sanktsııanyń proportsıonaldy bolýy tıimdi, óıtkeni tehnıkalyq qate men qasaqana zań buzýshylyqtyń ekonomıkalyq tabıǵaty birdeı emes. Bolashaqta baqylaýdyń eń tıimdi modeli – aldymen tsıfrlyq eskertý, sodan keıin túzetýge múmkindik berý, al qasaqana buzýshylyqqa ǵana qatań sanktsııa qoldaný, – deıdi ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov.

Sondyqtan kásipker úshin bıznestiń ósýi tek jaqsy jańalyq emes – aınalym ulǵaıǵan saıyn salyqtyq jaýapkershilik te artady.

Kassa men chekke nazar aýdarý kerek

Kásipker aqshalaı esep aıyrysýdy baqylaý-kassalyq mashına arqyly júrgizip, ár tólemge chek berýi tıis. 2026 jyly chekke qoıylatyn talaptar naqtylanyp, onda taýardyń sáıkestendirý kody jáne qajet bolǵan jaǵdaıda tańbalaý kody kórsetilýi kerek. Sondyqtan kassa kásipkerdiń salyqtyq jáne taýarlyq esebiniń mańyzdy bóligi bolyp sanalady.

Memleket bızneske qandaı qoldaý usynady

Memleket kásipkerlerge sýbsıdııalaý jáne kepildik berý arqyly qarjylyq qoldaý kórsetedi. Alaıda memlekettik baǵdarlamaǵa qatysý kredıttiń avtomatty túrde beriletinin bildirmeıdi – sońǵy sheshimdi bank kásipkerdiń baǵdarlama talaptaryna sáıkestigi men tólem qabiletine qaraı qabyldaıdy. Sondyqtan bıznestiń qarjylyq turaqtylyǵy men ekonomıkalyq negizi mańyzdy.

Sonymen qatar «Іsker aımaq» baǵdarlamasy arqyly qarjylyq qoldaý kórsetilip, aýyl men monoqalalardaǵy bızneske basymdyq beriledi. Al «Taza paraq» mehanızmi salyqtyq jáne ákimshilik júktemeni jeńildetip, 2022 jyldan beri kásipkerlerdiń 300-den astam máselesin sheshýge múmkindik berdi.

Tekserýler azaıdy ma

Bıznesti tekserý sany 2021 jáne 2024 jyldary qabyldanǵan «Taza paraq» aıasyndaǵy kásipkerlik qyzmetti retteý jáne bıznesti júrgizý máseleleri jónindegi zańdar esebinen azaıyp keledi. Atalǵan zańdarda tekserýlerden profılaktıkalyq is-sharalarǵa kóshý arqyly memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý júıesi qaıta qaraldy.

– Nátıjesinde, Bas prokýratýranyń málimeti boıynsha 2024 jyly 53 320 kásipker tekserýden ótti – bul moratorıı engizilgenge deıingi, ıaǵnı 2019 jylǵy kórsetkishpen (126 561 tekserý) salystyrǵanda 42,1%-ǵa az. 2025 jyldyń 12 aıynda 92 271 tekserý tirkelgen – bul 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen (100 904 tekserý) salystyrǵanda 8,6%-ǵa az, – dedi Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Kazinform agenttiginiń resmı saýalyna bergen jaýabynda.

Sonymen qatar mınıstrliktiń málimetinshe, ákimshilik kedergilerdi odan ári qysqartý maqsatynda jyl sońyna deıin bıznestiń ruqsat alýy úshin biliktilik talaptary qaıta qaralady, sondaı-aq olardy alý rásimderi men merzimderi ońtaılandyrylady. Esepti júktemeni tómendetý jumystary da jalǵasyp jatyr. Kásipkerlik qyzmettiń 58 salasynda anyqtalǵan 381 aqparattyq quraldyń 192-i (49%) ońtaılandyryldy. Qazirgi ýaqytta memlekettik organdar olardy avtomattandyrýdy jalǵastyryp jatyr.

Shaǵyn bıznesten orta bızneske deıin

Memlekettik saıasattyń kelesi mańyzdy baǵyty – orta kásipkerliktiń úlesin arttyrý. 2026 jylǵy 1 qańtarda Qazaqstanda 3 153 orta kásiporyn boldy. Bul 2021 jyldyń sáıkes kezeńinen 487 sýbektige kóp.

Ulttyq ekonomıka mınıstriliginiń málimetinshe, osy tirkelgen ShOB sýbektileriniń 99,9%-yn shaǵyn kásipkerlik, nebári 0,1%-yn orta kásiporyndar quraıdy. Jalpy tirkelgenderdiń 92,1%-y belsendi jumys isteıdi, al orta kásiporyndar arasynda bul kórsetkish 97,8%-dy qurap, shaǵyn bıznespen salystyrǵanda 5,6 p.t. joǵary. Kásipkerlikti damytý tujyrymdamasyna sáıkes, yntalandyrý sharalarynyń nátıjesinde orta bıznestiń JІÓ-degi úlesi 2025 jylǵy 7,2%-dan 2030 jylǵa qaraı 15%-ǵa jetýi josparlanyp otyr.

– 2025 jyldyń qorytyndysynda shaǵyn jáne orta bıznestiń jalpy ishki ónimdegi úlesi 40,9%-dy qurady. Onyń ishinde orta bıznestiń úlesi 7,2%. ıAǵnı másele bıznestiń joqtyǵynda emes – bıznes bar, sonyń ósýine múmkindik berý kerek, – deıdi ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov.

Ekonomıstiń pikirinshe, shaǵyn kásipkerliktiń orta bızneske óspeýiniń tórt sebebi bar. Atap aıtqanda, qarjy jetispeýshiligi bıznesti ashýǵa jetken qarajat ony birneshe ese ósirý úshin jetkiliksiz; naryq tarlyǵy turaqty korporatıvtik tapsyrys, eksport nemese memlekettik satyp alýlarǵa qoljetimdiliktiń shekteýligi; basqarý máselesi kompanııa ósken saıyn kásibı qarjy, HR, marketıng jáne logıstıka júıesi qajet bolady; jáne retteý aýyrtpalyǵy bıznes ulǵaıǵan saıyn ákimshilik talaptardyń kúrt ósýi. Sondyqtan elge kásip ashýdy emes, kásipti ósirýdi yntalandyratyn saıasat qajet.

Sondaı-aq memleket orta kásipkerliktiń JІÓ-ge qosatyn úlesin aıtarlyqtaı arttyrýdy josparlap otyr. 2029-2030 jyldarǵa qaraı 15% deńgeıine jetý nysanasy kórsetilgen. Osy maqsatqa jetý úshin bıznesti qarjylandyrýǵa qoljetimdilikti keńeıtý, memlekettik qoldaýdyń jańa arhıtektýrasyn qalyptastyrý jáne sýbsıdııalaýdan naryqtyq qarjylandyrý tetikterine birtindep kóshý kózdelgen.

– Bul da birden realıstik nemese realıstik emes dep kesip aıtý durys emes. Maqsattyń ózi óte aýqymdy – qazirgi 7,2 paıyzdan 15 paıyzǵa deıin kóterilýi qajet, memleket bul maqsatty 2029 jylǵa deıin belgilegen. Bul úshin orta bıznestiń sanyn ǵana kóbeıtý jetkiliksiz – shaǵyn bıznestiń bir bóligi orta bızneske aınalýy kerek. Meniń oıymsha, bes basty sheshim bar. Birinshisi – uzaq merzimdi jáne qoljetimdi qarjy, ıaǵnı jeńildetilgen kepil, lızıng, venchýrlyq nemese basqa qarjylandyrý quraldary. Ekinshisi – ótkizý naryǵy, ár óńirde jergilikti shaǵyn jáne orta bıznestiń kooperatsııasyn damytý. Úshinshisi – eksport, óıtkeni ishki naryqtyń kólemi shekteýli bolǵandyqtan, orta bızneske syrtqy naryqqa shyǵýǵa jaǵdaı jasaý qajet. Tórtinshisi – salyq rejıminiń turaqtylyǵy, kásipker erejeniń erteń taǵy ózgermeıtinine senimdi bolýy kerek. Besinshisi – ónimdilik pen tehnologııa, ıaǵnı maqsat qyzmetkerler sanyn kóbeıtý emes, olardyń ónimdiligin arttyrý bolýy kerek, – dedi ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov.

Qorytyndy

Osylaısha, 2026 jylǵy reformalar salyq rejımderiniń qysqarýy, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa arnalǵan jeńildetilgen júıe, tekserýlerdiń azaıýy jáne «Іsker aımaq», «Taza paraq» syndy qoldaý baǵdarlamalary – kásip ashýdy burynǵydan áldeqaıda jeńildetti. Degenmen statıstıka kórsetkendeı, negizgi másele bıznesti bastaýda emes, ony ósirýde tur. Orta bıznestiń JІÓ-degi úlesi 7,2%-dy quraıdy. Qarjyǵa qoljetimdilik, naryq tarlyǵy, kásibı basqarýdyń jetispeýi jáne retteý aýyrtpalyǵy – osy faktorlardyń barlyǵy kásipkerdi «shaǵyn» deńgeıde ustap qalýǵa ıtermeleıdi. Sondyqtan memlekettiń aldaǵy 2029-2030 jyldarǵa qoıǵan 15% maqsatyna jetý úshin jańa kásipkerlerdi tirkeý ǵana emes, bar bıznestiń ósýine tikeleı yqpal etetin júıeli saıasat uzaq merzimdi qarjylandyrý, ótkizý naryǵyn keńeıtý, eksportqa qoldaý jáne salyqtyq turaqtylyq – qajet bolmaq.