Shabal Beısekova jaıly bir úzik syr

Kezinde «Qazaqtyń dalasy án salyp turǵandaı» dep, belgili óner zertteýshisi Potanın aıtqandaı, júzdegen jyldyq tarıhy men óneri bar qazaq eli darynǵa kende emes. Qazaq óneriniń irgetasyn qalap, dańqyn asqaqtatqan aıaýly qyzdarymyzdyń biri Jańaarqa óńiriniń túlegi Shabal Beısekova edi.

Bala kezinen áýelete án salyp, júrgen ortasyn dýmanǵa bóleıtin Shabal ónerge qushtar bolyp ósti. Qazaqı tárbıede ósken, halqymyzdyń salt-dástúrin boıyna sińirgen jas qyz eń alǵash Almatyǵa kelgende áke jolyn qýyp, muǵalimder daıyndaıtyn oqý ornyna qujat tapsyrǵan. Shabaldyń ónerge betburys jasaýyna Aqmola qalasynda oqyǵan mektebinde ánshiler horyn basqarǵan ustazynyń áseri erekshe bolady. Kóshede kezdeısoq kezdesken orys áıeliniń: «Shabal, sen kelip qapsyń ǵoı, qaı oqýǵa túsesiń? Meniń saǵan aıtar keńesim, seniń daýysyń jaqsy, mýzyka ýchıleşesine nege barmadyń», - degeni oǵan qatty batty. Ol sol boıda qujatyn qaıta alyp Chaıkovskıı atyndaǵy mýzyka ýchılışesine oqýǵa tapsyrǵan. Ol kezde Shabal on beste te ǵana edi. Emtıhan alýshylar «jasyń jetpeı tur, daýysyń jaqsy eken, ázirshe mýzykadan saýatyńdy asha tur, keıin birer jyldan soń ánge daıyndarmyz» degen. Sodan bastap Shabal óner ordasynda sıqyrly da sazdy mýza óneriniń syryna qanyqty. Keıinirek bilse, emtıhan alýshylardyń ishinde belgili kompozıtorlar Ahmet Jubanov pen Evgenıı Brýsılovskıı de bar-tyn.

Shabal Beısekovanyń sol kezdegi án ónerinen dáris alǵan ustazy Dıandı degen ıtalıan áıeli edi. Ánshiniń daýys múmkindigin ashyp, saýattylyqqa úıretken, ánshilik jolyn ashqan da osy kisi bolatyn.

Shabal Beısekova ýchılışeni tamamdaǵan soń ol Máskeýge oqýǵa barady. Ári qaraı áńgimeni ánshiniń ómirlik jary Qazaqstannyń halyq ártisi Káýken Kenjetaev aǵamyzdyń esteliginen bile otyraıyq:

«Shabalmen alǵash 1936 jyly Máskeý konservatorııasynda tanystyq. Aqquba taldyrmash qyz uıań eken. Biraq daýysy Kúláshtyń daýysyna uqsaıdy, ándi tamyljyta oryndaıdy eken. Biz ol kezde joǵary kýrs stýdentimiz.

Soǵys bastalǵanda konservatorııa Kýıbyshevke kóship ketip biz oqýymyzdy Almatyda bitirdik. Shabal aqyldy bolatyn, sodan kóńil qosyp úıli-barandy boldyq. Ol sabyrlylyǵymen, aqyldylyǵymen meni únemi jolǵa salyp, tárbıelep otyratyn.»

Shabal joǵarǵy oqý ornyn tolyq bitire almasa da, bilimin tájirıbemen jalǵastyrdy. 1941 jyly jyldyń kúzinde Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatryna qyzmetke ornalasty. Ol kezde teatrdyń alǵashqy ánshileri Kúlásh Baıseıitova, Qanabek Baıseıitov, Úrııa Turdyǵulova, aǵaıyndy Rashıd pen Músilim Abdýllınder, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev pen Manarbek Erjanov syndy ánshiler basty roldermen shyǵyp, kórermen yqylasyna bólendi. Nebary jıyrma eki jastaǵy jas ánshige osyndaı óner maıtalmandarymen úzeńgiles bolyp, sahnada beıne somdaý meımandarymen úzeńgiles bolyp, sahnada beıne somdaý ońaıǵa túse qoıǵan. Osy oraıda sol kezde teatr rejıssery bolǵan Qurmanbek Jandarbekovtyń esimin qurmetpen ataý abzal. Qurekeń ár ánshini erekshe baýlyp, sahnaǵa jetektep shyǵaratyn. Ol kisi óz isine shyn berilgen, óner úshin kúsh-jigerin aıamaǵan birtýar daryn ıesi edi.

Shabal ózin «kishkentaıym» dep árdaıym erkeletip, qamqor bile bilgen, týmasa da týǵandaı Kúlásh apasynan tálim-tárbıe aldy. Sóıte júrip «talaptyǵa nur jaýar» degendeı, talmas talap pen qajyrly eńbektiń arqasynda eń alǵash Evgenıı Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» operasyndaǵy Jibektiń rolin sátti oınap, kórermen kóńilinen shyqty.

Shabal: Men teatrǵa kelgende qushaq jaıyp qarsy alǵan Kúlásh edi. Bul kisi men úshin asa qadirli jan. «Qyz Jibekte» qara sóz aıtý qıyn. Sonda Kúlásh apaı: «kishkentaı, beri kelshi, daýysyńdy kóterip sóıleshi, replıka bolǵanda daýysyń estilmeıdi. Zaldyń artqy jaǵynda qulaǵy shala estıtin adam otyr dep oıla da qattyraq sóıle» deıtin. Kelesi spektaklde bári oıdaǵydaı bolǵanda «bári durys boldy» dep qýanatyn. Qurekeń sahnada durys oınamasań «sene túk shyqpaıdy» dep kúıgelektengen bolsa, spektakl sátti ótse: «beri kel, mańdaıyńnan súıeıin» dep rızashylyǵyn bildiretin.Ol kezde úlken kisilerdiń urysqany, tárbıelegeni zań sııaqty kórinetin», - dep edi altyn qorymyzdaǵy arnaıy habardyń birinde.

Mine, sońynan ergen shákirtterine qamqor bolǵan aǵa-apalar osyndaı edi.

Káýken aǵamyz Uly Otan soǵysynan oralǵansha bes jyldyń júzi bolady. Ónerli de symbatty jigitti jan-tánimen súıgen Shabal Káýkenniń ata-anasymen, aǵasy Shákenmen tanysyp etene aralasyp ketedi. Týmysynan qarapaıym da jýas qyz otbasynana kórgen qaıyrymdylyǵyn áli oń bosaǵasynan attamaǵan kıeli úıdiń ıelerinen aıaǵan joq. Árdaıym qolushyn berip, sharýalaryna kómektesip turdy. Soǵys bitip týǵan jerge jaýyngerler orala bastady. Solardyń ishinde zaryǵa kútken aıaýly jany Káýken de bar edi. Sóıtip, qýanysh qýanyshqa ulasty. Eki jastyń toıyn Sháken aǵasy jasady. Toıǵa kelgen qonaq beseý-aq edi. Olardyń ishinde ádebıet alyptary Ǵabıt Músirepov, Muhtar Áýezov, Ǵabıden Mustafın, óner tarlany Sháken Aımanov pen Qalıbek Qýanyshbekov bar edi:

«Káýken aǵamyz óz esteliginde: «Úılený toıymyzǵa bes adam kelgenmen árqaısysy júz adamǵa tatıtyn qazaqtyń betke ustar ıgi jaqsylary edi» dep eske alady. Bálkim, osy kisilerdiń aq batasy ma, óner ıeleri jarty ǵasyr syılastyqta ómir súrdi.

Jyldar alystaǵan saıyn ótken aıaýly bolyp kórinedi, óner adamynyń shoqtyǵy bıikteı tusedi. Endi Shabal apamyzdyń Kúláshpen dostyǵy, tatýlyǵy jaıly Káýken aǵamyzdyń esteliginde bylaı deıdi:

Káýken: Kúlásh Shabaldy jaqsy kóretin. Shabaldyń minezi jaqsy edi. Sóılegen sózin oılap sóıleıtin. Kúlásh úıinde táýir dám bolsa: «kishkentaı, seniń sybaǵań áli tosyp tur, nege kelip jep ketpeısiń» dep soǵym soısa saqtap otyratyn. Ol Kúláshpen sondaı týys bolyp ketti. Keıin teatrǵa Bıbigúl degen ánshi keldi. Shabal Bıbigúldi týǵan sińlisindeı qadirledi.

Osy jaıly ánshiniń oıyn bilsek deımin.

Bıbigúl: Men Shabal Beısekova jaqsy kóretinmin. Shákeńmen alǵash tanysqanym. Elýinshi jyldary Gýnonyń «Romeo jáne Djýletta» spektaklinde kórdim. Ol Djýletta, Baıǵalı Romeony aıtty. Qashan bolsyn daýysyn tyńdaıtynmyn. Sodan keıin ol kisini «Ajarda», «Qyz Jibekte» kóp tyńdadym. Áli esimde ony sahnada 1971 jyl. Men teatrǵa qaıta kelgende «Qyz Jibekte» Shákeń Dúrııany oınady. Ádemi alqalaryn, syrǵalaryn kórsetip, keıbirin maǵan da taǵyp, ándi qalaı aıtý kerek, bárin túsindirip júretin.

Shabal eshqashan qabaǵyn shytyp minez kórsetpeıtin. Keıde teatrda bireýler sózge kelip qalsa, solardyń arasyna túsip «Bolmashy nársege bola sýyspańdar» dep aqyl-keńes aıtyp, eki adamdy tatýlastyrýǵa tyrysatyn. Júrgen jerinde adamdarǵa jaqsylyq oılap, aýyzbirshilikke shaqyratyn».

Shabal Qazaqstannyń halyq ártis Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtyń tobymen elge kóp shyqty, óz ónerin kórsetti. Aýyl-aýyldy aralap kontsert qoıǵanda túsken úıinde sol úıdiń adamyndaı sharýaǵa aralasyp, qolushyn beretin. Rıza bolǵan aýyl adamdary «ózi ártiske uqsamaıdy, tym qarapaıym» dep tańqalysatyn. Ondaıda birge barǵan áriptesteri «sen ártis emessiń» desip qaljyńdasatyn.

Shabal Beısekovanyń «Qyz Jibekten» keıin oınaǵan Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaı» operasyndaǵy «Ajardyń» roli. Operanyń lıberettosyn ózi jazǵannan keıin Muhtar Áýezov spektaklge daıyndyq kezinde tyńdap otyratyn.

Shabal Beısekovanyń eń sátti shyǵarǵan beınesi - Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasyndaǵy Saranyń roli. Sahnada osy roldi sheber somdaǵany úshin Shabal Memlekettik syılyqtyń laýreaty degen qurmetti ataqqa ıe bolady. Árıne, kúrdeli operalarda onyń áýenin keltirýmen qosa obrazǵa kirip, oryndalǵan roldiń dramalyq maǵynasyn ashý, aıtar oıyn anyq jetkizý ánshiniń basty paryzy desek, Shabal óziniń kásibı dárejede shyńdalǵan ánshi ekenin sahnaǵa shyqqan saıyn dáleldep kórermen yqylasyna bólendi.

1943 jyl. Táshkentte ótetin Orta Azııa men Qazaqstannyń festıvalinde Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry «Abaı» operasyn qoıyp, sońynan kontsert berdi. Sol kezde Shabal ustazy Kúláshtiń repertýarynan Muqan Tólebaevtyń «Tos meni tos» ánin jáne bir halyq ánin oryndaıdy. Kontsert bitken soń Kúlásh: «Kishkentaı, sen ánderdi sondaı jaqsy oryndadyń, biraq sen maǵan kóp elikteı berme, ár ánshiniń ózindik máneri, oryndaýshylyq sheberligi bolý kerek», - dep eskertkeni esinde. Shabal qyzaryp ketedi: «Kúleke, siz keshirińizshi, Ahmet aǵaı aıt degen soń men sizdiń repertýardaǵy ándi aıtyp qoıdym» dep tómen qaraıdy. «O, ne degeniń, kishkentaı, án halyqtiki, aıta ber, nesine qysylasyń?» - dep ómirinde qyzǵanýdy bilmeıtin Kúlásh apasy mańdaıynan súıgen. Qazaq ónerine degen ınabat, keńpeıildiliktiń belgisi osy emes pe?

Shabal soǵys jyldary bir top qazaq ártisterimen Panfılov dıvızııasyna baryp kontsert qoıyp, Otan qorǵaǵan jaýynger jerlesterine týǵan jerdiń sálemin jetkizdi, án shyrqap bir sát kóńilderin kóterdi.

Ol kezde qazaq ánshilerinde ulttyq kıim joqtyń qasy. Kúlásh apasynyń bergen kostıýmin kontserttiń birinshi bóliminde Rahıma Musabekova kıse, ekinshi bóliminde Shabal kıip ánderin aıtatyn. Sol kezdegi adamdardyń keńpeıildiligi men darhandyǵy, bir-birine degen yqylasy erekshe edi ǵoı.

Shabaldyń óz áriptesteriniń ishinde qadirleıtin adamy Manarbek Erjanov edi. Manekeń Shabalmen birge «Qyz Jibekte» Shegeniń, «Altyn astyqta» Dalabaıdyń rolin sheber oınady. Sol kezdegi ánshiler qaýymy tabıǵı daryn Manarbektiń qabiletine qaıran qalatyn.

Qazaq óneri men ádebıetiniń maıtalmandary 1949 jyly Máskeýde ótetin Qazaqstannyń onkúndigine daıyndalady. Birneshe kún jol júrip olar Máskeýge jetedi. Óner sheberleriniń ishinde Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Júsipbek Elebekov, Roza Jamanova, Manarbek Erjanov, Kúlásh pen Qanabek Baıseıitovter, Káýken men Shabal, Sháken bar edi.

Kúlásh Kremldiń úlken zalynda óner kórsetkende Shabaldy únemi janynan qaldyrmaı, kishkentaıyn baǵdarlamaǵa qatystyryp júrdi.

Úlkennen qamqorlyq kórgen Shabal óziniń óner jalǵasyndaı sońynan ergen Bıbigúlge erekshe iltıpatpen qaraıtyn. Týmysynan pendeshilikten ada, adamı asyl qasıetti boıyna jınaqtaı bilgen Shabal otbasynda da erin syılaǵan, jany jomart, qonaqjaı, dastarhany berekeli, urpaǵy ónegeli jan edi. Sońynan ergen qos qarlyǵashy Ǵaını men Baıan ana tárbıesiniń jemisi de bolǵandaı. Búginde anasynyń alǵash oqyǵan Petr Chaıkovskıı atyndaǵy mýzyka ýchılışesinde ustazdyq etken olar halyq ónerine erekshe qamqorlyqpen qaraıdy.

Shabal Beısekova Sydyq Muhamedjanovtyń «Aısulý» operasynda Aısulýdyń, Brýsılovskııdiń «Amangeldi» operasynda «Banýdyń», «Gvardııa» operasynda Aınanyń, Qojamııarovtyń «Nazıgýmynda» Nazıgýmnyń, Palıashvılıdiń «Daısıinde» Maronyń, Jıganovtyń «Altyn astyǵynda» Altynshashtyń jáne taǵy da basqa rolderdi sátti somdaǵan óner ıesi. Sondaı-aq Latıf Hamıdıdiń «Qazaq valsi», «Bulbul», Nurǵısa Tilendıevtiń «Kóktem tańy», Manarbek Erjanovtyń «Qýanamyn», Sadyq Kárimbaevtyń «Aqtamaq» ánderimen qosa lırıkaǵa toly halyq ánderin sheber oryndaǵan tabıǵı daryn.

Shabal apamyzdyń ánshiligi tabıǵı qoıylǵan daýys úndestigimen erekshe. Shabal Beısekova - ómirden óz ornyn taýyp, qazaq óneriniń maıtalmandarymen sahna tórinde dáris alǵan, Kúláshtaı halqymyzdyń bulbul ánshisinen kóp úırengen baqytty ánshilerimizdiń biri. Ónerde baǵy janyp, eńbegi baǵalanǵan Shabal Beısekova Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, «Eńbek Qyzyl Tý» jáne ekinshi dárejeli Qyzyl Juldyz ordenderiniń ıegeri. Qazaq óneriniń, onyń ishinde qazaq opehasynyń irgetasyn qalaǵan óner sańlaqtarynyń biri.

Shabal apamyz jaıly Káýken Kenjetaevtyń «Asyldar men ardaqtylar» atty jınaǵynda arnaıy maqala bar. Qazaqtyń jaryq juldyzdarynyń biri Qazaqstannyń halyq ártisi Shabal Beısekova jaıly aıtylar oılar men tolǵanystar áli de jeterlik.

Shabal ánderi halqymyzdyń keler urpaqqa syılar asyl murasy, baǵa jetpes qazynasy. Osylaı ótkenimizdi eske alyp, keleshekke úlgi-ónege etý bizdiń asyl boryshymyz.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

QR Mádenıet qaıratkeri

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty

Altyn Imanbaeva