Seýtadaǵy jaǵdaı Eýropanyń kóshi-qon saıasatyn ózgerte me

Seýtadaǵy jaǵdaı Eýropanyń kóshi-qon saıasatyn qalaı ózgertýi múmkin? Tolyǵyraq Kazinform sarapshysy Sultan Ákimbekovtiń materıalynda.

Kóshi-qon máselesi Eýropanyń saıası kún tártibine qaıta shyqty

30 shildede Marokkomen shektesetin Ispanııanyń Seýta eksklavyna 50 myńǵa jýyq adam jappaı ótken edi. Soltústik Afrıkada ornalasqan Seýta brıtandyq Gıbraltarǵa qarama-qarsy ornalasqan. Bul – 80 myńǵa jýyq turǵyny bar Seýta halqynyń jartysynan astamy. Bir táýlikten keıin olardyń basym bóligi Marokkoǵa qaıta oraldy. Sonyń ózinde bul jaǵdaı Ispanııa men Marokkonyń qarym-qatynasyna ǵana emes, tutas Eýropaǵa áser etti. Onyń saldary qandaı bolatynyn qazir kesip aıtý qıyn. Seýtadaǵy jaǵdaı Eýropanyń kóshi-qon saıasatyn túbegeıli ózgertetin kezeńniń bastaýy bolýy múmkin.

Eýropada salystyrmaly túrde jumsaq kóshi-qon saıasatynyń saldarynan týyndaǵan máselelerge qoǵamnyń narazylyǵy kúsheıip keledi. Onyń ústine Eýropanyń jańa mıgranttardy qabyldaý múmkindigi de shekteýli. Buǵan deıin kóshi-qon úderisi belgili bir deńgeıde baqylaýda bolyp, mıgranttar sany birtindep artty. Anda-sanda túrli jaǵdaı bolǵanymen, onyń saıası saldary kóbine ásire ońshyl partııalarǵa qoldaýdyń artýynan baıqaldy. Bul dástúrli tsentrıstik kúshterge qıyndyq týǵyzǵanymen, saıası júıe ásire ońshyldardyń kúsheıýine ázirge tosqaýyl qoıa aldy.

Alaıda ondaǵan myń adamnyń Seýtaǵa bir mezette ótýi jáne qala kóshelerinde túsirilgen vıdeolar Eýropa qoǵamynda úlken rezonans týdyrdy. Qazirgi aqparattyq keńistikte mundaı oqıǵalardyń vıdeo arqyly taralýy qoǵamdyq pikirge aıtarlyqtaı áser etedi. Seýtadaǵy jaǵdaı da Eýropada baqylaýsyz kóshi-qonǵa qatysty alańdaýshylyqty kúsheıtti. Qysqa ýaqyt ishinde kelgen mıgranttar sany jergilikti turǵyndar sanynan asyp tústi. Bul qoǵamnyń bir bóliginde kóshi-qon úderisi baqylaýdan shyǵyp bara jatyr degen pikir qalyptastyrdy. Naqty jaǵdaı budan áldeqaıda kúrdeli bolǵanymen, bul oqıǵa Eýropada mıgratsııaǵa qatysty pikirtalastyń qaıta órshýine sebep boldy.

Sondyqtan Seýtadaǵy jaǵdaıdy tek shekaradaǵy oqıǵa retinde baǵalaý jetkiliksiz. Onyń saldary birneshe baǵyttan baıqalyp otyr. Bul Ispanııa men Marokko arasyndaǵy qarym-qatynasty shıelenistirip qana qoımaı, Madrıdtiń kóshi-qon saıasatyna qatysty ishki pikirtalasty da kúsheıtti. Ispanııadaǵy jaǵdaı Eýropanyń basqa elderinde de túrli reaktsııa týǵyzyp otyr. Sonymen qatar kóshi-qon máselesi Eýropadaǵy ásire solshyl jáne ásire ońshyl kúshter arasyndaǵy saıası tartysty qaıta ýshyqtyrdy.

Ispanııa synǵa qaldy

30 shildedegi Seýta daǵdarysy Eýropadaǵy tsentrıstik saıasatkerlerdiń kóshi-qon máselesine belsendi aralasýyna túrtki boldy. Óıtkeni olardyń kópshiligi el ishinde ásire ońshyl kúshtermen básekelesip otyr. Máselen, Italııa premer-mınıstri Djordja Melonı Ispanııa úkimetiniń áreketin qatań synǵa aldy. Budan keıin Italııa Ispanııamen aradaǵy Shengen kelisimin ýaqytsha toqtatyp, Ispanııadan keletin Eýroodaq azamaty emes adamdardy qosymsha tekserýge kiristi.

Rımniń mundaı sheshimine Italııadaǵy ishki saıası jaǵdaı da yqpal etken bolýy múmkin. Maýsymda Melonı parlament saılaýyn merziminen buryn ótkizý jospary týraly aıtqan edi. Al onyń «Italııa baýyrlary» partııasynyń qoldaýy birtindep tómendep keledi. Osyndaı jaǵdaıda Seýtadaǵy oqıǵa Melonıge Italııanyń ishki saıasatyndaǵy eń ózekti máselelerdiń biri – kóshi-qonǵa qatysty qatań ustanymyn kórsetýge múmkindik berdi.

Eýropanyń basqa elderi de kóshi-qon saıasatyn qatańdatýǵa kiristi.
Kóptegen saıasatker Eýropaǵa baqylaýsyz kirýdi shekteý jáne mıgranttardyń kóptep kelýine yqpal etetin keıbir jeńildikterdi qaıta qaraý qajet ekenin aıtyp otyr. Eń aldymen, shekaradan ótken mıgranttarǵa beriletin áleýmettik tólemder men járdemaqylardy shekteý máselesi kóterildi. Sonymen qatar kóshi-qondy retteýge qatysty basqa da quqyqtyq tetikter de qaraýǵa usynyldy.

Máselen, 2026 jyldyń qańtarynda Ispanııa elde zańsyz júrgen jarty mıllıon mıgranttyń mártebesin zańdastyrý týraly sheshim qabyldady. Ol úshin el aýmaǵynda keminde bes aı turǵanyn rastaý jetkilikti boldy. Keı jaǵdaıda ótinish berý arqyly bir jylǵa turýǵa jáne jumys isteýge ruqsat alý múmkindigi qarastyryldy. Keıin bul merzimdi uzartýǵa bolady.

Marokko tarapy Seýtadaǵy jaǵdaıǵa zań talaptarynyń durys túsindirilmeýi de sebep bolǵanyn aıtyp otyr. Buǵan 8 shildede Ispanııa Joǵarǵy soty qabyldaǵan sheshim negiz bolǵan. Oǵan sáıkes, elge teńiz arqyly kelgen mıgranttardy birden keri qaıtarýǵa bolmaıdy. Jedel qaıtarý tártibi qurlyq shekarasynan ótkenderge ǵana qoldanylady. Al teńiz arqyly kelgen mıgranttardyń ótinishi jeke qaralyp, tıisti quqyqtyq rásimder júrgizilýi kerek.

Marokko tarapynyń paıymdaýynsha, osy sheshimniń mánin durys túsinbeý mıgranttardyń Seýtaǵa jappaı bet alýyna sebep bolýy múmkin. Alaıda Seýtanyń Marokkomen shekarasy qurlyq arqyly ótetinin de eskergen jón.

Ispanııanyń solshyl-lıberaldyq úkimeti qabyldaǵan sheshimderden keıin kóptegen mıgrant bul eldi Eýropaǵa ótýdiń bir joly retinde qarastyra bastady. Seýtadaǵy daǵdarystan keıin birqatar Eýropa eliniń Ispanııany synǵa alýyna da osy jaǵdaı sebep boldy.

Ispanııa premer-mınıstri Pedro Sanches bul synmen kelisken joq. Ol 2021 jyly Belarýs shekarasynda zańsyz mıgranttarǵa baılanysty daǵdarys týyndaǵanda Eýroodaq elderiniń bir-birine qoldaý kórsetkenin eske saldy.

Alaıda Eýropanyń basqa elderi máseleniń sebebin Ispanııanyń mıgranttar úshin Eýropaǵa ótetin jolǵa aınalýynan kórip otyr. Olardyń paıymdaýynsha, buǵan Madrıd bıliginiń kóshi-qon salasynda qabyldaǵan sheshimderi yqpal etti. Eýropada ásire ońshyl kúshterdiń yqpaly artyp kele jatqan tusta basqa elderdiń de kóshi-qonǵa qatysty talaptardy kúsheıtýi osydan týyndaıdy.

Sondyqtan Seýtadaǵy jaǵdaı endi tek kóshi-qon máselesimen shektelmeıdi. Ol Eýropadaǵy saıası kúshter arasyndaǵy tartystyń bir bóligine aınaldy. Tsentrıstik partııalar ásire ońshyldarǵa qoldaýdy joǵaltpaý úshin ásire solshyldardyń kóshi-qonǵa qatysty usynystaryna qarsy shyǵyp, óz ustanymyn kórsetýge májbúr. Al ásire ońshyldar Seýtadaǵy oqıǵany ózderiniń kóshi-qon jónindegi burynnan aıtyp júrgen ýájderin kúsheıtý jáne aldaǵy saılaýlarda qoldaý jınaý úshin paıdalana alady.

Daǵdarys kimge tıimdi bolýy múmkin

Seýtadaǵy oqıǵadan keıin onyń artynda kim turýy jáne mundaı jaǵdaı kimge tıimdi bolýy múmkin degen túrli boljamdar da aıtyla bastady. Ondaǵan myń adamnyń bir mezette shekaraǵa bet alýy aldyn ala uıymdastyrýdy qajet etedi degen pikir bar. Osyǵan baılanysty ondaǵan myń adamnyń bir mezette shekaraǵa qaraı bet alýy kezdeısoq boldy ma jáne mundaı jaǵdaı kimge tıimdi bolýy múmkin degen suraqtar týyndap otyr.

Bul boljamdardyń bir bóligi Ispanııa, Aljır jáne Marokko arasyndaǵy tarıhı qaıshylyqtarmen baılanysty. Úsh eldiń qarym-qatynasynda áli kúnge deıin sheshimin tappaǵan máseleler bar. Sonyń biri – 1976 jylǵa deıin Ispanııanyń otary bolǵan Batys Sahara máselesi. Ispanııa ketkennen keıin aýmaqtyń basym bóligin Marokko baqylaýyna aldy, alaıda Madrıd muny moıyndamady. Al Aljır Batys Saharanyń táýelsizdigin jaqtaıtyn Polısarıo maıdanyn uzaq jyldar boıy qoldap keledi.

Budan bólek, 2021 jylǵa deıin Aljır gazy Ispanııaǵa Marokko aýmaǵy arqyly ótetin qubyrmen jetkizilip keldi. Keıin Aljır Ispanııaǵa gazdy tikeleı jetkizýge kóshti. Dál sol 2021 jyly Marokkodan Seýtaǵa mıgranttardyń alǵash ret jappaı ótýi tirkelgen.

2026 jylǵy 20 shildede Ispanııa premer-mınıstri Pedro Sanches Aljırge resmı saparmen baryp, eki eldi baılanystyratyn sýasty Medgaz gaz qubyrynyń ótkizý múmkindigin 10 paıyzǵa arttyrý jónindegi kelisimge qol qoıdy. Bul Parsy shyǵanaǵyndaǵy daǵdarys pen Reseıden jetkiziletin gaz kóleminiń azaıýy jaǵdaıynda Aljırden Eýropaǵa eksportty ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Al Seýtadaǵy oqıǵa Sanchestiń Aljırge sapary aıaqtalǵannan birneshe kúnnen keıin boldy.

Budan bólek, Seýtadaǵy jaǵdaıǵa qatysty ózge de túrli konspırologııalyq boljamdar tarady. Sonyń biri Batys Sahara máselesine baılanysty. Donald Tramptyń AQSh prezıdenti retindegi alǵashqy merziminde Vashıngton Marokkonyń Batys Saharaǵa qatysty talabyn moıyndaǵan edi. Bul sheshim Marokko «Avraam kelisimderine» qosylǵannan keıin qabyldandy.

«Avraam kelisimderi» Izraıl men arab elderi arasyndaǵy qarym-qatynasty qalypqa keltirýge baǵyttalǵan. Marokko ony qoldaǵan sanaýly arab memleketteriniń biri boldy. Qazir Tramp bul bastamany odan ári ilgeriletip keledi. Al Pedro Sanches basqaratyn Ispanııanyń solshyl-tsentrıstik úkimeti Izraıldiń Gazadaǵy jáne Iordan ózeniniń Batys jaǵalaýyndaǵy saıasatyn synǵa alyp júr.

Sonymen qatar Ispanııa men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynas ta kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip otyr. Ispanııa úkimeti Iranmen soǵys kezinde AQSh-qa óz aýmaǵyndaǵy áskerı bazalar men áýe keńistigin paıdalanýǵa ruqsat berýden bas tartqan. Buǵan jaýap retinde Tramp osy kóktemde amerıkalyq áskerdi Ispanııadan shyǵarý, saýda shekteýlerin engizý jáne eldiń NATO-daǵy músheligine qatysty másele kóterýi múmkin ekenin málimdegen.

Áleýmettik jelilerde budan da tosyn boljamdar aıtyldy. Olardyń biri Izraıldegi solshyl-tsentrıstik oppozıtsııa ókilderiniń biri, general Gadı Aızenkottyń Marokkodan shyqqan otbasyna qatysty boldy. Keıbir qoldanýshylar muny Izraıl men Ispanııa nemese AQSh pen Ispanııa arasyndaǵy kúrdeli qarym-qatynaspen baılanystyrýǵa tyrysty.

Alaıda mundaı boljamǵa naqty dálel joq. Kerisinshe, ony Izraıldegi aldaǵy parlament saılaýy qarsańynda Aızenkottyń bedeline nuqsan keltirýge baǵyttalǵan ishki saıası kúrestiń bir bóligi retinde qarastyrý qısyndyraq.

Seýtadaǵy jaǵdaıdan keıin ne ózgeredi

Seýtadaǵy jaǵdaıǵa Ispanııa úkimetiniń solshyl-lıberaldyq saıasaty da áser etken bolýy múmkin. Qazir Ispanııa Eýropadaǵy solshyl-tsentrıstik úkimetterdiń ishinde osy baǵytty barynsha belsendi ustanatyn elderdiń biri. Onyń keıbir sheshimderinde saıası esepten góri ıdeologııalyq ustanym basym.

Eýropa elderi aldaǵy ýaqytta kóshi-qon saıasatyn, ásirese zańsyz mıgratsııaǵa qatysty talaptardy kúsheıtýi yqtımal. Osyndaı ózgerister qarsańynda zańsyz kóshi-qonmen aınalysatyn toptar Ispanııa arqyly Eýropaǵa adam ótkizýge áreket jasaǵan bolýy múmkin. Marokko polıtsııasy da Seýtadaǵy jaǵdaıǵa adamdardy Eýropaǵa zańsyz tasymaldaýmen aınalysatyn qylmystyq toptardyń qatysy bolýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy.

Seýtadaǵy daǵdarystyń saldary munymen shektelmeýi múmkin. Eýropada kóshi-qon talaptary kúsheıgen saıyn ásire ońshyl kúshterdiń saıası yqpaly da arta túsýi yqtımal. Máselen, kelesi jyly Frantsııada prezıdent saılaýy ótedi. Ásire ońshyldardyń kóshbasshysy Marın Le Pen saılaýda jeńiske jetýdi kózdep otyr.

Sonymen birge Eýropa bosqyndardy qabyldaý sharttaryn da ózgerte bastaýy múmkin. Bul baǵyttaǵy alǵashqy qadamdar qazirdiń ózinde jasalyp jatyr. Áleýmettik tólemder men járdemaqylardyń qysqarýy ekitalaı bolǵanymen, dál osy qoldaý túrleri Eýropany mıgranttar úshin tartymdy etetin negizgi sebepterdiń biri sanalady.

Jalpy, Eýropada mıgratsııaǵa qatysty shekteýler kóbeıe túsýi múmkin. AQSh-ta da kóshi-qon talaptary kúsheıip jatqanyn eskersek, jumys pen áleýmettik qoldaý izdegen mıgranttar úshin baratyn baǵyttar azaıady. Munyń bári álemdegi saıası jáne ekonomıkalyq turaqsyzdyqpen qatar kóshi-qon saıasatynda da úlken ózgerister bastalǵanyn ańǵartady.