Seýlge sapar: Qazaq-koreı baılanysy qaı baǵytta damıdy
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Qasym-Jomart Toqaev Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Lı Chje Mennyń shaqyrýymen Seýlge memlekettik saparyn bastady. Sapar barysynda qazaq-koreı strategııalyq seriktestiginiń mán-jaıy talqylanyp, Koreıanyń iri kompanııalary jetekshilerimen kezdesý ótpek. Sonymen qatar «Ortalyq Azııa – Koreıa Respýblıkasy» birinshi sammıti josparlanǵan. Kelissózder el ekonomıkasyna qalaı áser etýi múmkin, taraptar qandaı kelisim jasaıdy? Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy tarqatty.
Qazaq-koreı qarym-qatynasy
Qazaqstan Prezıdenti Koreıa Respýblıkasyna alǵash memlekettik saparyn bes jyl buryn, 2021 jyly jasaǵan bolatyn. Sol kezde júzege asqan jobalar eki eldiń tehnologııa, energetıka jáne logıstıka salalaryna birshama serpin berdi. Ekonomıkalyq kórsetkishter artyp, saýda-sattyq baılanys nyǵaıdy.
Mysaly, 2025 jyly aradaǵy taýar aınalymy 4,4 mlrd dollarǵa jetse, bıyl jarty jylda 1,3 mlrd dollardy qurady. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń dereginshe, jartyjyldyqta Qazaqstannan Koreıaǵa 479,4 mln dollarǵa (93,6%) – shıki munaı, 28,6 mln dollarǵa (5,6%) – ferroqorytpa, 3,4 mln dollarǵa (0,65%) – tıtan jáne odan jasalǵan buıymdardy eksporttaǵan.
Koreıadan ımporttalatyn taýarlardyń ishinde avtomobıl men elektrotehnıkanyń úlesi joǵary. Seriktes el Qazaqstanǵa:
· avtomobılder men traktorlarǵa arnalǵan bólshekter men kerek-jaraqtar (19,7%),
· avtomobıl shanaqtary (12,8%),
· pýltter, panelder jáne basqa da elektr jabdyqtaryn (9%) jetkizgen.
Jalpy sońǵy jıyrma jylda Ońtústik Koreıanyń Qazaqstanǵa salǵan ınvestıtsııalarynyń jalpy kólemi 10 mlrd dollardan asqan. Al bıyl Koreıa Respýblıkasy eń iri 10 saýda seriktesimizdiń qataryna endi. Bul koreı bıznes ókilderiniń qyzyǵýshylyǵy joǵary ekenin bildiredi.
Narxoz ýnıversıteti Gýmanıtarlyq mektebiniń PhD, qaýymdastyrylǵan professory Ermek Toqtarovtyń pikirinshe, Qazaqstan úshin Koreıanyń mańyzy joǵary. Sebebi dostas elde joǵary tehnologııa men ónerkásiptik tájirıbe mol. Bastysy, seriktesterin jahandyq óndiristik tizbekke qosýǵa yqpaly jeterlik.
– Sondyqtan yntymaqtastyqtyń eń perspektıvaly formýlasy qazaqstandyq resýrstyq jáne tranzıttik bazany koreıalyq tehnologııalarmen, kapıtalmen jáne ónerkásiptik quzyrettermen ushtastyrýǵa negizdeledi, — dep esepteıdi Ermek Toqtarov.
Qazir elimizde Ońtústik Koreıa kapıtalymen 700-den astam kompanııa jumys isteıdi, al taraptar jalpy quny shamamen 4 mlrd dollar bolatyn 46 jobany birlesip ázirlep jatyr. Basym baǵyttardyń qatarynda – mashına jasaý, hımııa ónerkásibi, qurylys materıaldaryn óndirý, ınfraqurylym jáne tehnologııalyq kooperatsııa bar.
QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI-diń Azııa zertteýleri bóliminiń basshysy Aıdar Qurmashevtyń pikirinshe, Koreıa úshin Qazaqstanmen áriptestiktiń utymdy tusy bar. Eger koreıalyq óndiris Qazaqstanda shoǵyrlansa, Ortalyq Azııanyń aýqymdy naryǵyna shyǵý jeńil.
– Qazaqstan Koreıaǵa shıkizat bazasyn, energetıkalyq resýrstardy, tranzıttik ınfraqurylymdy jáne Ortalyq Azııa naryǵyna shyǵý múmkindigin usyna alady. Al Koreıa óz kezeginde tehnologııalardy, ónerkásiptik tájirıbe men jabdyqtardy bere alady. Eń tıimdi úlgi bar: koreıalyq kompanııalar Qazaqstanda óndiris pen óńdeý nysandaryn ornalastyryp, keıin Ortalyq Azııanyń barlyq naryǵynda jumys isteýi kerek, – dedi Aıdar Qurmashev.
Koreı kásipkerleri qaı salaǵa kelýi múmkin?
Koreıa tarapy Qazaqstandaǵy túrli salada jumys isteýge qulyqty. Shıkizat resýrstary, energetıkalyq ınfraqurylym, tsıfrlyq transformatsııa, bilim berý jáne iri qalalyq jobalarǵa den qoıyp otyr. Sonyń ishinde, Alatau Smart City jobasynyń máni zor.
Koreıa Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Chjon Kıhonnyń pikirinshe, qazirgi ýaqytta koreıalyq tarap jobanyń bolashaǵyna qatysty tehnıkalyq-ekonomıkalyq zertteý júrgizip jatyr. Sondyqtan Alataý qalasyna qatysty jobalar Qasym-Jomart Toqaev pen Lı Chje Mennyń Seýldegi kezdesýinde sóz bolady degen boljam basym.
Nelikten, sebebi shilde aıynda Alataýda Koreıanyń ozyq ǵylym jáne tehnologııalar ınstıtýty (KAIST) fılıalyn qurý jobasy tanystyryldy. Sonymen qatar Qazaqstan Advanced Institute of Science and Technology (QAIST) jobasy Ońtústik Koreıadaǵy jetekshi zertteý ýnıversıtet úlgisi boıynsha ýnıversıtet damytýdy kózdep otyr.
Ekinshi basym baǵyt – avtoónerkásip. Ótken jyly Saran qalasyndaǵy Silk Road Electronics zaýyty Samsung teledıdary men kir jýǵysh mashınalaryn shyǵara bastaǵanyn bilemiz. Ónimder eń aldymen qazaqstandyq tutynýshylarǵa baǵyttalǵan bolatyn. Kólik jasaýmen aınalysatyn ózge koreılik kompanııalar Qazaqstan naryǵyna enýge qyzyǵýshylyq tanytyp keledi. Sarapshylardyń boljamynsha, Prezıdent saparynda mashına jasaý salasyndaǵy aýqymdy kelisimderge kýá bolýymyz yqtımal.
Kelesi kezek energetıkada. Qazir Túrkistan oblysynda qýatty 1 000 MVt bý-gaz elektr stantsııasy salynyp jatyr. Ony iske asyrýǵa bas merdiger retinde Ońtústik Koreıanyń Doosan Enterbility kompanııasy qatysady. Tolyq qýatqa shyqqan soń stantsııa 926,5 MVt qýat óndirip, ońtústik óńirlerdiń energııa qamtamasyz etýi qajet. Keıingi jyldary energetıka salasyndaǵy sheteldik ınvestıtsııanyń artýyn nazarǵa alsaq, koreıalyq bıznes bul salaǵa da dendep enýi múmkin.
– Prezıdent Toqaevtyń sapary asa mańyzdy mıneraldar, energetıka, jasandy ıntellekt, tsıfrlyq transformatsııa, bilim berý jáne ınfraqurylym sııaqty salalardaǵy naqty bastamalardy ilgeriletý úshin qosymsha múmkindikterge jol ashady, – dedi Koreıa Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Chjon Kıhon.
Qos tarap adamı resýrstarǵa da asa mán bermek. Ásirese, qazaqstandyqtardyń Koreıada resmı jumys isteýi jeńildeıtin kún jaqyn. Este bolsa, jýyrda Qazaqstan Ońtústik Koreıanyń Employment Permit System (EPS) júıesine resmı túrde qosylǵan edi. Alaıda Qazaqstan azamattaryn jumysqa tartý 2028 jyldan bastalady dep josparlanǵan. Oǵan deıin úkimetaralyq memorandýmǵa qol qoıylyp, Qazaqstanda koreı tilinen test ótkizetin EPS-TOPIK ortalyǵy ashylady. Prezıdent sapary mundaı rásimderdiń jyldam aıaqtalýyna túrtki bolýy ǵajap emes.
Aıta keteıik, ótken jyly Ońtústik Koreıada shamamen 15 myń qazaqstandyq jumys istedi, olardyń 11 myńǵa jýyǵynyń zańdy mártebesi bolmaǵan. EPS baǵdarlamasy resmı iske qosylsa, otandastarymyz óńdeý ónerkásibi, qurylys, aýyl sharýashylyǵy, balyq sharýashylyǵy baǵytynda jumys isteýge ruqsat alady. Ol úshin E-9 vızasy berilmek.
Úmitkerler koreı tilinen test tapsyryp, kásibı daǵdylaryn baǵalaýdan jáne medıtsınalyq tekserýden ótedi. Jumysshylar deldaldar arqyly emes, tek resmı júıe arqyly irikteledi. Ádette E-9 vızasy elge úsh jyl merzimge kirýge múmkindik syılaıdy, al vızany uzartý arqyly Ońtústik Koreıada qalý merzimin tórt jyl on aıǵa deıin sozýǵa bolady.
C5+1: Koreı tanymyndaǵy Ortalyq Azııa
Ortalyq Azııa memleketteri úshin C5+1 formatyn dıplomatııalyq tirek retinde qarastyratyny jasyryn emes. Jahandyq derjavalarmen teń dárejede kelissóz júrgizý úshin Ortalyq Azııanyń bes memleketi bir ústelde otyrýy mańyzdy ekeni búginde esh dáleldeýdi qajet etpeıdi. Buǵan deıin osy formattyń kómegimen AQSh, Reseı, Qytaı, Japonııa, EO memleketterimen aýqymdy kelisimder jasaldy. Endigi baǵyt – Ońtústik Koreıa.
Seýldiń bul úrdiske ún qatýy tegin emes. Sebebi Ońtústik Koreıada «K-Silk Road» (Jibek joly) strategııasy bar. 2024 jyly Koreıanyń burynǵy prezıdenti ıÝn Sok El Qazaqstanǵa memlekettik saparmen kelgende Ortalyq Azııamen baılanys jańa arnaǵa burylatynyn málimdep, ony K-Silk Road strategııasy dep ataǵan. Ony Ortalyq Azııanyń ınfraqurylymy, kólik-logıstıkasy, ekonomıkasy talqylanatyn alań retinde baǵalaǵan. Endi, mine, eki jyldan soń Ortalyq Azııa óz formatymen bastamaǵa jańa sıpat berýde.
Qazir álemdik ahýal kúrdeli ári onyń múmkindigi de joq emes. AQSh pen batys elderiniń sanktsııalyq saıasaty, jahandyq jetkizý tizbekteriniń úzilýi, logıstıkalyq daǵdarys Orta dálizdiń mańyzyn arttyra tústi.
Saıasattanýshy Ermek Toqtarovtyń aıtýynsha, Qazaqstannyń sammıtten kúter ustanymy aıqyn bolýy qajet.
– Qazaqstan úshin jańa formattyń qundylyǵy taǵy bir «S5+1» alańynyń paıda bolýynda emes. Sammıttiń maqsaty Koreıany ındýstrııalyq jańǵyrtý baǵytyndaǵy negizgi seriktesterdiń birine aınaldyrý múmkindiginde jatyr. Bizge shıkizat pen daıyn koreı ónimin saýdalaý jetkiliksiz. Bizge birlesken óndiris, óńdeý, logıstıka jáne tehnologııa transferti kerek. Sonda ǵana praktıkalyq baǵyt aıqyn kórinedi, – dedi spıker.
Al Aıdar Qurmashev ekijaqty saıası baılanys sammıt aıasynda qabyldanǵan sheshimderdi sońyna deıin jetkizýge járdemdesýi kerek dep sanaıdy. Sebebi túpki nátıje qazirgi kásiporyndardyń jumys sapasyna, eksport-ımporttyń turaqtylyǵyna jáne qazaqstandyq kompanııalardyń áreketine baılanysty.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, sammıt kezinde jan-jaqty talqylaý mańyzdy. ıAǵnı óndiris alańyn, birlesken kásiporynnyń qurylymyn, kapıtal kólemin, jabdyqtarǵa jetkizý kestesin, tehnologııany berý shartyn, mamandar daıarlaý kelisimshartyn aıqyndaý qajet.
– Sondyqtan sammıttiń nátıjesin bir-eki jyldan keıin baǵalaý kerek. Eger osy ýaqytqa deıin qarjylandyrylǵan jobalar nátıje berse, onda sammıt tabysty ótti deýge negiz bar. Kompanııalar kelisken jabdyqtardy ákelse, uzaq merzimdi kelisimsharttar jasalsa, jumys oryndary qurylsa, bizdiń jospar oryndalǵany, – deıdi QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI Azııa zertteýleri bóliminiń basshysy Aıdar Qurmashev.
Qazir Qazaqstan men Koreıa arasyndaǵy qarym-qatynas tutas OA-nyń bolashaǵyna qatysty paıymdy qalyptastyrady desek, artyq emes. Qasym-Jomart Toqaevtyń Seýlge saparynda júzege asatyn ınnovatsııalyq, tehnologııalyq kelisimder óńirdiń ilgerileýine jol ashpaq.
Qazaqstandaǵy Koreıa Respýblıkasynyń Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Chjon Kıhonnyń sózinshe, Prezıdenttiń Seýlge sapary Koreıa men Ortalyq Azııa óńiri arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý úshin mańyzǵa ıe.
– Qazaqstanda mańyzdy tabıǵı qor men resýrstyq baza bar. Al Koreıa Respýblıkasynda ozyq óńdeý tehnologııalary, óndiristik qýat jáne ishki suranys joǵary. Dál osy ózara tıimdi tus eki el úshin úlken múmkindik beredi. Biz ǵylymı-zertteý salasyndaǵy yntymaqtastyqtan naqty bıznes áriptestik pen kommertsııalyq jobalarǵa kóshkimiz keledi, – dep tolyqtyrdy elshi.
Demek, Seýl úshin «Koreıa Respýblıkasy — Ortalyq Azııa» alǵashqy sammıti eń aldymen memleket basshylary deńgeıindegi turaqty baılanys qana emes, Qazaqstanmen áriptestiktiń jańa kezeńine aınalmaq. Sapar sátti aıaqtalsa, birneshe jylda birlesken óndiristiń qatary artyp, tehnologııalyq yntymaqtastyqtyń kelesi kezeńine aıaq basýymyz múmkin.
