Sergek sezinýdiń syry - Ejelgi Qytaı dárigeri Hýa Tonyń uıqy týraly aıtqan keńesteri

Uıqy arqyly aǵza óziniń jumys isteý qabiletin qalpyna keltiredi. Jasýshalar qorektik zattardy belsendi túrde paıdalanyp, energııa jınaqtaıdy. Uıqynyń belgili bir ýaqytynda mıdyń belsendi qyzmeti kúndizgiden de artatyny anyqtaldy. Adam aǵzasy uıqy arqyly tynyǵady, ózin shıraq sezinedi, eńbek etýge degen qushtarlyǵy artady.

Búgingi ǵylymı zertteýler adamdardyń jas shamasyna qaraı qansha saǵat uıyqtaý kerektigin tómendegideı tujyrymdaǵan. Jańa týǵan náreste táýligine - 21-22 saǵat, alty aılyq náreste 14 saǵat, bir jasar sábı 13 saǵat uıyqtaıdy. Tórt jasar sábı táýligine - 12 saǵat, jeti jasar bala - 11 saǵat, on jasar bala - 10 saǵat uıyqtaıdy. 15 jasar jasóspirim táýligine - 9 saǵat, 17 jasar jasóspirimder 7 - 8 saǵat uıyqtasa da jetkilikti. Ǵalymdardyń ortaq pikiri boıynsha eresek adamdar úshin 7 men 9 saǵat uıqy kerek.

Qazirgi ǵylym uıqynyń adam densaýlyǵyndaǵy mańyzdylyǵy týraly san túrli zertteý tujyrymdaryn jarııalap otyr. Biraq adamdar tıimdi uıqynyń osy qaǵıdalaryna baǵyna bermeıdi. Biz maqalamyzda uıqynyń erte zamandardan beri zerttelip júrgen taqyryp ekenin aıta otyryp, ejelgi Qytaı tarıhyndaǵy úzdik 10 dárigerdiń biri Hýa Tonyń (b.e. 145-208) uıqy týraly aıtqan dárigerlik keńesin usynýdy jón kórdik.

Hýa To - Qytaıdyń ejelgi tarıhyndaǵy asa tanymal tulǵalarynyń biri. Ol óz zamanynyń bilikti dárigeri bolýmen qatar, medıtsına ǵylymynda kóptegen jańalyqtar ashqan ǵalym. Dáriger Hýa To - hırýrgııalyq operatsııa kezinde aýrý sezimin boldyrmaıtyn alǵashqy narkozdy shópter men shóp tamyrlarynan jasap, ózi emdegen aýrýlarǵa paıdalanǵan álemdegi tuńǵysh adam. Al, batysta narkozdy 1846 jyly aǵylshyn tis dárigeri Ý. Morton ota jasaý kezinde alǵash qoldandy. Sonymen birge Hýa To sol zamannyń ózinde-aq, bes ańnyń oıynyn sıpattaıtyn «Ý tsın sı» atty emdik gımnastıkanyń negizin qalaǵan.

Endeshe, osy adamzat órkenıetiniń kemeldenýine ózindik mańyzdy úlesin qosyp ketken Qytaı ǵulamasynyń uıqy týraly aıtqan ulaǵatty keńesine qulaq túrip kórelik.

Adamdar erte turý ýaqytyn tań sheti sógilgen mezetke (03:00-5:00 aralyǵy) týralaǵany jón. Bul kezde qamyǵýǵa, ashýlanýǵa bolmaıdy. Olaı bolǵanda ókpe men baýyrǵa zaqym keledi. Osy ýaqyttarda oıana alsańyz kúndiz bir kún boıy sergek júresiz.

Túski kez, ıaǵnı saǵat 11:00-13:00 aralyǵy, júrekke qýat jetkiziletin ýaqyt, bul mezette uıyqtaýǵa mursa bolmasa, 15 mınýt jaılanyp otyryp, kózdi jumyp júıkeni tynyshtandyrsańyz, júrek qýatyńyz tolyq bolmaq. Júrek aýrýy barlar ár kúni osy eki ýaqytta uıyqtaýdy umytpasa, dene qýaty kún saıyn artady, júrek qaǵýy qalypqa túsedi. Al, dál tús mezgilinde kózdi jumyp 3 mınýt uıyqtaý eki saǵat uıyqtaǵanmen teń.

Jarym tún (tún ortasy: saǵat 23:00-den 01:00 aralyǵy). Shyndyǵynda jańa bir kún túngi saǵat 00-de emes 23:00-de bastalady. Biz saǵat 00-de bastalady dep aǵat túsinip júrmiz. Baýyrdyń bir ereksheligi, adam jatqanda qan qaıtady, otyrsań, tursań basqa múshege qan jiberedi. Baýyr men ót ekeýi aǵaıyn, biri aǵa, biri ini sekildi. Saǵat 23:00-de ót qan joly ashylady, eger uıyqtamasańyz, ót qýatyn zaqymdaıdy. Іshtegi 11 múshe ót qýatyna súıenedi, ót qýaty álsirese, ishki múshelerdiń barlyǵynyń qyzmeti álsireıdi, zat almasýy, ımmýnıtet kemıdi.

Tún ortasyndaǵy 5 mınýttyq uıqy 6 saǵattyq uıqynyń demalysyn syılaı alady. Sondyqtan, uıqysy qashyp júrgender nemese túndeletip jumys isteıtinder, jarym túnde ýaqytyn bólip jarty saǵat uıyqtap alsa, densaýlyǵyna túsetin artyq qysymdy jeńildetetin bolady.

Adam bir túngi uıyqtamaýdyń zııanyn 100 kúnde tolyqtaı almaq emes. Bir tún uıyqtaı almasańyz, jańa kletka jasalmaıdy. Kúndiz bir mıllıon kletka joıylyp, túnde 500 myńy ǵana tolyǵatyn bolsa, deneńizdiń qýaty álsireıdi.

Tún aýǵan kezde (túngi saǵat 01:00-03:00 aralyǵy) baýyrdyń qan jolynyń qyzmeti arta túsedi, bul kezde uıyqtamasańyz, baýyr ýly zattardy alastaı almaıdy, taza qan jasaı almaıdy. Qannyń qordalanýy jetersiz bolý sebebinen adamnyń óńi kógerip turady, ýaqyt uzara kele baýyr aýrýlaryna ońaı shaldyǵady.

Tamaq ishe sala shalqalap jatpańyz. Tósekte jatyp keleshek isterin oılamańyz. Jatqannan keıin, bar oıdan arylyp, erkin tynys alý kerek. Sanańyzǵa sansyz oı oralyp, tynyshyńyz ketse, tósekte aýnaqshyp jata bermeńiz. Bul adam júıkesin meıilinshe tozdyrady. Mundaıda biraz túregelip otyryp baryp jatqanyńyz jón.

Dárger Hýa Tonyń artynda qaldyrǵan, bul sııaqty taǵylymdy ǵylymı keńesteri óte kóp. Onyń 2 myń jylǵa jýyq ýaqyt buryn aıtqan dáıekti sózderi qazirgi ǵylym ashqan oı-tujyrymdarmen astasyp, sabaqtasyp jatyr.

Baqytjol Kákeshuly