Serbııa Prezıdentimen suhbat: Aramyz alys bolsa da, taǵdyr toǵystyrǵan sátterimiz bar
ASTANA. KAZINFORM — Serbııa Prezıdenti Aleksandr Výchıch Silk Way telearnasyna eksklıýzıv suhbat berdi. Balqan eliniń basshysy Qazaqstanmen yntymaqtastyqtyń basym baǵyttaryn aıqyndap, saýda-ekonomıkalyq baılanysty arttyrý, logıstıka men «Orta dálizdi» damytý, agroónerkásip, tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt salalaryndaǵy birlesken jobalar týraly aıtyp berdi.
— Prezıdent myrza, suhbatqa ýaqyt bólgenińiz úshin úlken rahmet. Siz Qazaqstandy jaqsy bilesiz, bizdiń elge birneshe ret keldińiz. 2024 jyly Qazaqstan Prezıdentiniń Serbııaǵa alǵashqy resmı sapary ótti, ol ekijaqty qarym-qatynastardyń jańa taraýyn ashty. Belgradta qol jetkizilgen ekijaqty kelisimderdiń is júzindegi nátıjeleri qandaı?
— Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Belgradqa sapary tarıhı, mańyzdy jáne mazmundy boldy dep sanaımyn. Sodan beri biz túrli jobalardy qolǵa aldyq jáne ekijaqty yntymaqtastyǵymyzdyń damý perspektıvalary burynǵydan edáýir keńeıdi.
Sapar aıasynda meniń ushaǵymdy Sý-30 joıǵysh ushaqtarymen qatar ushyp qarsy alý — men úshin úlken qurmet boldy. Bul — Qazaqstan tarapynan meniń elime jáne jeke ózime degen joǵary syılastyqtyń aıqyn kórinisi. Qazaqstannyń qonaqjaılylyǵy barsha álemge belgili. Sonymen qatar bul bizdiń jolymyzdyń basy ǵana ekenin atap aıtqym keledi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev — álemdik bedeldi kóshbasshylardyń biri, mol tájirıbesi bar saıasatker ári barshamen dıalog júrgize alatyn adam. Qazirgi kópvektorly syrtqy saıasat jaǵdaıynda bul sırek kezdesetin jáne óte qundy qasıet retinde baǵalanady. Onyń Serbııaǵa saparynda biz yntymaqtastyqtyń birqatar negizgi baǵyttaryn belgiledik. Olar — jasandy ıntellekt, tsıfrlandyrý, IT-sektor, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń saýdasy, sondaı-aq áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyq jáne tehnologııa almasý. Búginde bizdiń memleketter arasyndaǵy taýar aınalymy shamamen 120 mıllıon dollardy quraıdy. Bizdiń maqsatymyz — ony bes jylda 1 mıllıard dollarǵa deıin jetkizý.
— Endi, logıstıkaǵa kóshsek. Halyqaralyq kólik baǵyty týraly sóz bolǵanda «Orta dáliz» atalyp ketken Transkaspıı taqyryby oıǵa keledi. Osy jahandyq jetkizý tizbeginde Balqandaǵy tasymal haby sanalatyn Serbııanyń orny qandaı?
— Bul biz úshin jyldan-jylǵa mańyzdy máselege aınalyp keledi. Eger bul týraly osydan 3-4 jyl buryn surasańyz, eshteńe aıta almas edim. Al búgin men Qytaıdaǵy Nankın men Sıannan bastap, ózge qalalarǵa deıin, sosyn Kaspıı teńizi arqyly Quryq pen Aqtaý porttaryna qandaı núkteler men qalalardan ótip jete alǵandaryńyzǵa deıin anyq bilemin. Odan áridegi baǵyt — Túrkııa, Ázerbaıjan jáne Grýzııa, Sofııa nemese Qara teńiz, Konstantsa jáne Býharest arqyly ótedi. Biz eki baǵytpen de tyǵyz baılanystamyz jáne logıstıkany damytýdy basym maqsat etip otyrmyz.
Qazirgi ýaqytta Qytaı — Qazaqstannyń basty saýda seriktesi, al 2-3 jyldan keıin Serbııa úshin de solaı bolatynyn eskersek, bul logıstıkalyq baılanystar óte úlken mańyzǵa ıe bolyp otyr jáne biz olardy jyl ótken saıyn belsendirek paıdalana bermekpiz.
Prezıdent Toqaev óte aqylǵa qonymdy, baısaldy áreket etedi: ol baǵyttardy ońtaılandyryp, joldy qysqartyp, jańa joldar salyp, jospar boıynsha baǵytty shamamen 900 shaqyrymǵa qysqartyp otyr. Bul Qytaımen, Ortalyq Azııamen, Qazaqstanmen jáne jalpy óńirmen yntymaqtastyq ornatqan taraptardyń barlyǵy úshin óte mańyzdy. Qazaqstan men Prezıdent Toqaev durys baǵytta kele jatqanyna senimdimin. Biz olardyń úlgisin ustanyp, barlyq baǵytqa jaqyn bolý úshin logıstıkamyzdy damyta túspekpiz.
— Astana men Belgrad arasynda jaqyn arada osy salada qandaı birlesken ónerkásiptik jobalar paıda bolýy múmkin?
— Men muny búgin Prezıdent Toqaevpen talqylaımyn, jalpy ózim kóptegen ıdeıalarmen keldim.
— Ońtústik-Shyǵys Eýropaǵa qazaqstandyq júkter men resýrstardy jetkizýde Serbııa ózin negizgi «qaqpa» retinde qarastyryp otyr ma?
— Solaı dep úmittenemin. Bizdiń ulttyq áýe kompanııamyzǵa jáne «besinshi erkindik» quqyqtaryna baılanysty, sizderdiń memlekettik nemese jeke menshik áýe kompanııalaryńyz Belgradqa ǵana emes, basqa baǵyttarǵa usha ala ma degen suraqtar boldy. Eger muny durys jasaı alatyn bir el bolsa, bul sózsiz, Qazaqstan. Qazir aptasyna eki ret ushatyn tikeleı reıs iske qosylǵan, bul da saýda qyzmetin jandandyrýǵa kómektesedi.
— Azyq-túlik qaýipsizdigi taqyrybyna aýyssaq, bul tipti ulttyq qaýipsizdik máselesine aınaldy. Qazaqstan resýrstarǵa, al Serbııa — agrarlyq sektordaǵy tehnologııalarǵa baı.
— Iá, sizderdiń resýrstaryńyz kóp, sizder bizden arnaıy tuqym satyp alasyzdar. Al endi bizden burynǵydan da kóbirek ónim ala alasyzdar, biz de sizderden edáýir kóbirek ónim saýdalasaq deımiz. Osy baǵytta birlesip jumys isteýimiz kerek. Sizderdiń saýda mamandaryńyzdy osy saladaǵy yntymaqtastyqty jaqsartý úshin Serbııaǵa shaqyrýymyz kerek.
Sondaı-aq, aýyl sharýashylyǵynda, ásirese aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýde spýtnıkterdi, bıotehnologııalardy jáne jasandy ıntellektini qoldaný jaıy sóz bolyp otyr. Men osy baǵyttardyń bárinde tyǵyz yntymaqtastyq ornata alatynymyzǵa senimdimin.
— Qazir agrotehnologııalyq klaster qurýǵa qolaıly ýaqyt týdy ma? Bul órshil maqsatty júzege asyrý úshin qandaı qadamdar qajet?
— Iá, qolaıly ýaqyt dep esepteımin. Meni formaldy protsedýralar tym qyzyqtyrmaıdy, sebebi biz olardy basqa eldermen salystyrǵanda áldeqaıda ońaı sheshe alatynymyzǵa senimdimin. Adamdar kelisim ornatqysy kelse, bul is ońaı oryndalady.
Men Prezıdent Toqaevtyń kezekti Qazaqstan halqyna joldaýyn muqııat oqydym. Ol sý resýrstarynyń mańyzdy ekenin atap ótti, meniń oıymsha, bul azyq-túliktiń tek saýda taqyryby emes, egemendik máselesi ekenin de kórsetedi. Sý da — tamaq sııaqty óte mańyzdy. Bul Prezıdent Toqaevtyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin jáne aldaǵy onjyldyqta birinshi kezekke sý men azyq-túlik máselesi shyǵatynyn anyq túsinip otyrǵanyn kórsetedi.
Biz osy baǵyttarǵa, sondaı-aq qorǵanys ónerkásibine erekshe nazar aýdaramyz. Dál osy salalar bolashaq yntymaqtastyqtyń negizine aınalady.
— Saýda salasyna qatysty, Siz saýda aınalymy ázirge áriptestiktiń áleýetin tolyq ashpaıtynyn aıttyńyz.
— Kelesi jyly ilgerileý bolady dep kútemin, biraq ol úshin aýqymdy daıyndyq jumystaryn júrgizý qajet.
— Sizdiń oıyńyzsha, 2026 jyly qandaı salalar ósimniń «lokomotıvine» aınalýy múmkin?
— Barlyq sala mańyzdy. Joǵaryda aıtqanymdaı, biz barlyq baǵytta alǵa jyljýymyz kerek: áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyq, tehnologııa transferi, aýyl sharýashylyǵy, energetıka sııaqty baǵyttardyń bárinde birlesip jumys isteı alamyz. Prezıdent Toqaev ekeýimizdiń de Parsy shyǵanaǵy elderinde, ásirese Birikken Arab Ámirlikterinde jaqsy baılanystarymyz bar. Ondaǵy derbes qorlar arqyly túrli mindetterdi birlesip sheshe alamyz.
Búgin men óz ıdeıalarymdy Prezıdent Toqaevqa da, BAÁ Prezıdentine de usynamyn. Bir jaǵynan men Prezıdent Toqaevqa sál qyzyǵa qaraımyn, sebebi ol eshqashan qol jetkizgen jetistikterine toqmeıilsimeıdi. Sonymen birge, men Qazaqstannyń jastardy shetelde oqytýda, sheteldik ýnıversıtetterdi tartýda bizden ozyq ekenin kórip otyrmyn. Biz de osy úderistiń bir bóligi bolǵymyz keledi.
— Siz Serbııanyń tsıfrlandyrý men jasandy ıntellekt salasyndaǵy jetistikterin atap óttińiz. Máselen, sizderde Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń qoldaýy aıasynda jumys isteıtin Tórtinshi ónerkásiptik revolıýtsııa ortalyǵy bar.
— Iá, mysal keltirip óteıin. Bizde 10-12 jyl buryn aýyl sharýashylyǵy JІÓ-niń shamamen 10-11% quraıtyn, qazir 4% ǵana. Buryn biz agrarlyq el retinde tanymal boldyq. ІT-sektor ol tusta 3,5% deńgeıinde bolsa, búginde JІÓ-niń 13%-na jetti. Bul úlken ósim.
Biz Tórtinshi ónerkásiptik revolıýtsııaǵa der kezinde qosyla aldyq. Qazir jańa revolıýtsııalar burynǵydan da jyldam ári aýqymdy yqpalmen júrip jatyr. Jasandy ıntellekt álemdi ózgertýge qaýqarly. Buǵan eshkim tolyq daıyn dep oılamaımyn, tipti AQSh pen Qytaıdyń ózi de.
— Al qazir jasandy ıntellekt básekesi júrip jatyr.
— Iá, Qytaı men AQSh-tyń deńgeıi shamalas. Ózgelerdiń bári artta qalyp keledi. Eń bastysy, bizdiń jańashyldyqqa qanshalyqty ilese alatynymyzda. Qazaqstan bul baǵytta jaqsy jumys isteýde, biz de tyrysyp jatyrmyz. Degenmen men odan da joǵary nátıjeni qalaımyn. Bul jerde yntymaqtastyq úshin kúsh biriktire alamyz.
— ıAǵnı, mysaly, turaqty ınfraqurylym qalyptastyrýda bir-birimizdi tolyqtyra alamyz ba?
— Dál solaı. Áńgime derekter ortalyqtary men sýperkompıýterler taqyrybynda bolyp otyr. Prezıdent Toqaev elektrmen jabdyqtaý máseleleri jaıynda aıtqan edi, biraq bul ońaı sharýa emes.
Iá, sizderde gaz, munaı jáne basqa da resýrstar bar. Biraq jasandy ıntellekt pen elektromobılder dáýirinde búkil júıeni qamtamasyz etý — kúrdeli mindet. Elektr jelisi orasan zor júktemege tótep berýi tıis, bul buryn-sońdy kezdesken qıyndyqtardyń bárinen de kúrdelirek.
— Biz sizdiń Astanadaǵy halyqaralyq AІ ortalyǵyna baratynyńyzdy bilemiz.
— Iá, men ony asyǵa kútip otyrmyn.
— Halyqaralyq saıasatqa kósheıik. Serbııa — tabysy ortadan joǵary el, al Qazaqstandy qazirgi tańda jaýapty orta derjava dep atap júr. Siz onyń óńirdegi jáne álemdegi rólin qalaı sıpattar edińiz?
— Qysqasha aıtaıyn. Men Qazaqstan qol qoıatyn kez kelgen qujatty qoldaı alamyn. Bizdi ortaq múddeler biriktiredi: ol — BUU Jarǵysyn jáne Qaýipsizdik Keńesiniń qararlaryn saqtaý. Biz Qazaqstannyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin qoldadyq, al Qazaqstan árdaıym Serbııanyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin qoldap keledi. Mundaı ustanym jalǵasa beredi.
Bul — tamasha yntymaqtastyq. Biz bir-birimizge senemiz jáne halyqaralyq quqyq jıi elenbeı, jahandyq jaǵdaı kúnnen-kúnge turaqsyz ári beıbereket sıpat alyp otyrǵan búgingi álemde ustanymdarymyz uqsas dep esepteımiz.
— Osy kúrdeli geosaıası jaǵdaıda Serbııanyń Qazaqstanmen ózara is-qımylyn strategııalyq turǵydan qalaı aıqyndaısyz?
— Eki memleket te kópvektorly saıasat júrgizip otyr. Sizderdiń Prezıdentterińiz — kóregen, eliniń múddesin bárinen joǵary qoıady. Ol Qytaımen yntymaqtastyqty damytyp, Eýropalyq odaqpen saýda, ekonomıkalyq jáne saıası baılanystardy nyǵaıtyp, Amerıka Qurama Shtattarymen qarym-qatynasty jańa deńgeıge kóterip keledi, jýyrda bul baǵytta batyl ári mańyzdy qadamdar jasaldy. Sonymen qatar Reseımen dástúrli baılanystar men dostyq qatynastar saqtalǵan. Biz de osy saıasatty ustanyp otyrmyz. Men sizderdiń Prezıdentterińizben joǵary saıası basshylyqtaryńyzǵa shynaıy túrde tántimin, óıtkeni olar kópvektorly saıasatty jaı ǵana jarııalap qoımaı, ony dáıekti túrde júzege asyryp keledi.
— Sóz sońynda aıta keteıin, Astanada áıgili Nıkola Teslanyń atymen atalǵan kóshe bar. Sondaı-aq Belgradta qazaq-serb dostyǵy alleıasy bar ekenin bilemiz. Bolashaqta qos eldiń mádenı jaqyndasýynyń taǵy qandaı sımvoldary paıda bolýy múmkin?
— Meniń oıymsha, biz Qazaqstan tarıhyn tereńirek tanýymyz kerek. Sondyqtan Prezıdent Toqaev Belgradta Qazaqstannyń Ulttyq mádenı ortalyǵyn salýdy usyndy. Biz bul jobany júzege asyrý úshin barlyq qajetti lıtsenzııalardy, jer telimderin jáne ózge de ruqsattardy beremiz. Bul óte mańyzdy.
Buǵan qosa taǵy bir máseleni atap ótkim keledi. Qyzyl armııa Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde bizdiń partızan jasaqtarymen birge Serbııany azat etkenin bilesizder. Alaıda biz Qyzyl armııa quramynda Belgradty azat etýde Qazaqstanda jasaqtalǵan bólimshelerdiń eleýli ról atqarǵanyn jaqynda ǵana bildik. Biz tarıhqa jańasha kózqaraspen qarap, mańyzdy oqıǵalarǵa taǵy kimderdiń qatysqanyn anyqtap, sizderdiń tarıh ben mádenıetterińizdi tereńirek zerdeleı bastadyq.
Meniń oıymsha, búgingi jaqyndyǵymyzdyń syry da osynda: araqashyqtyq alshaq bolsa da, ortaq tarıhymyz ben taǵdyr toǵystyrǵan sátterimiz bar. Baılanystarymyzdy nyǵaıtyp, yntymaqtastyq deńgeıin arttyrý bizge zor jetistikterge jetýge múmkindik beredi. Al men Prezıdent Toqaevty múmkindiginshe tezirek Serbııaǵa shaqyrý úshin bar kúshimdi salamyn. Bizdiń bolashaǵymyz jarqyn.
— Qurmetti Prezıdent, ýaqytyńyzdy bólip, suraqtarǵa bergen jaýabyńyz úshin rahmet.
— Shaqyrǵanyńyzǵa raqmet.
Aıta keteıik, kelissóz qorytyndysy boıynsha Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev pen Prezıdent Aleksandr Výchıch Birlesken málimdeme qabyldap, strategııalyq salalar boıynsha birqatar memorandýmǵa qol qoıyldy.
Sonymen qatar, Serbııa Prezıdenti Aleksandr Výchıch Qazaqstannyń eń joǵary nagradasy «Altyn qyran» ordenimen marapattaldy.