Senatorlar sý arqyly taraıtyn aýrýlardy qadaǵalaýdy retteıtin zańdy talqylaıdy
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Senattyń jalpy otyrysynda depýtattar sý jáne densaýlyq problemalary, «Chelıabi memlekettik ýnıversıteti» joǵary bilim berýdiń federaldyq memlekettik bıýdjettik bilim berý mekemesi Qostanaı fılıalynyń jumys isteýi kózdelgen zańdardy talqyǵa salady.
Aıta keteıik, 24 qarashada Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen palata bıýrosynyń otyrysy ótip, onda búgingi otyrystyń kún tártibi aıqyndalǵan bolatyn.
Soǵan sáıkes, senatorlar «1992 jylǵy Shekaraaralyq sý arnalary men halyqaralyq kólderdi qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi konventsııaǵa Sý jáne densaýlyq problemalary týraly hattamany ratıfıkatsııalaý týraly» zańdy qaraıdy. Bul qujatty osy jyldyń 15 qazanynda Májilis ratıfıkatsııalaǵan bolatyn.
Hattama 1999 jyly 17 maýsymda Londonda qabyldanǵan. Maqsaty – sý resýrstaryn ornyqty basqarý esebinen halyqtyń densaýlyǵyn qorǵap, ál-aýqatyn arttyrý, sýmen baılanysty aýrýlardyń taralýyn bolǵyzbaý jáne shekteý.
Qazaqstan bul hattamany ratıfıkatsııalaý arqyly moınyna mynandaı mindettemeler alady:
- sýmen jabdyqtaý, sanıtarııa, gıgıena jáne densaýlyq saqtaý boıynsha naqty jáne ólshenetin nysanaly kórsetkishterdi belgileý;
- sýmen baılanysty aýrýlardy qadaǵalaý jáne olardyń erte aldyn alý júıesin quryp, jetildirý;
- tótenshe jaǵdaılar kezindegi is-qımyl josparlaryn ázirleý;
- halyqty qoldanystaǵy sanıtarııalyq-gıgıenalyq talaptarǵa saı sýmen qamtamasyz etý baǵytyndaǵy ózara is-qımyldy kúsheıtý;
- sheshim qabyldaý protsesine jurtshylyqty tartý jáne sý sharýashylyǵy qyzmetiniń barlyq kezeńinde halyqtyń habardar bolýyn arttyrý;
- sý resýrstaryn qorǵaý jáne paıdalaný, sanıtarııa jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý.
Sondaı-aq, bul hattamanyń ratıfıkatsııasy Qazaqstan úshin qaýipsiz aýyzsý daıyndaý, sarqyndy sýdy kádege jaratý salasyndaǵy ozyq tehnologııalar men bilimge jola ashady.
Sonymen qatar «Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti men RF Úkimeti arasyndaǵy «Chelıabi memlekettik ýnıversıteti» joǵary bilim berýdiń federaldyq memlekettik bıýdjettik bilim berý mekemesi Qostanaı fılıalynyń jumys isteýi týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» zańda palata otyrysyna shyǵarylyp otyr. Bul zańdy da Májilis 15 qazanda qabyldaǵan edi.
Kelisimge 2024 jylǵy 27 qarashada Astanada qol qoıylǵan. Qujatty ratıfıkatsııalaý Qostanaı fılıalynyń jumysyna quqyqtyq negiz beretinin jáne joǵary bilim salasynda elder arasyndaǵy uzaqmerzimdi yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan. Fılıalda oqytý Qazaqstan Respýblıkasynyń jalpyǵa mindetti joǵary bilimniń memlekettik standarttaryna jáne Reseıdiń federaldyq memlekettik talaptaryna sáıkes qazaq, orys jáne basqa tilderde júrgiziletin bolady. Qarjylandyrý ýnıversıtettiń óz qarjysy esebinen júzege asyrylady.
Esterińizge sala ketsek, Premer-mınıstr Oljas Bektenov, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasy Álıhan Smaıylov, Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov, Úkimet músheleri qatysqan Senattyń ótken aptadaǵy jalpy otyrysynda elimizdiń mańyzdy qarjy qujattary – «Respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetter, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar, astana bıýdjetteri arasyndaǵy 2026 – 2028 jyldarǵa arnalǵan jalpy sıpattaǵy transfertterdiń kólemi týraly» jáne «2026 – 2028 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańdar qaralǵan edi.
Birinshi zań boıynsha negizgi baıandama jasaǵan Premer-mınıstrdiń orynbasary — Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarıniń dereginshe, jalpy sıpattaǵy transfertterdi aıqyndaý úshin jergilikti bıýdjetterdiń kiristeri 2026 jyly 10,7 trln teńge, 2027 jyly 12,1 trln teńge, 2028 jyly 13,3 trln teńge mólsherinde boljandy.
Shyǵys 2026 jyly 14,9 trln teńge, 2027 jyly 17,3 trln teńge jáne 2028 jyly 18,7 trln teńge boldy. Jalpy sıpattaǵy transfertterdiń kólemin aıqyndaý kezinde nysanaly maqsatyn saqtaıtyn aǵymdaǵy nysanaly transfertter eskerildi.
Sonymen qatar ol 2028 jyly Pavlodar oblysy ózin-ózi qamtamasyz etetinin, al Mańǵystaý oblysy qaıtadan donor bolatynyn atap ótti.
- Bizdiń baǵalaýymyzsha, jergilikti bıýdjetterdiń respýblıkalyq bıýdjet qarajatyna táýeldiligi orta eseppen 50,7%-dan 33%-ǵa deıin tómendeıdi. Óńirlerdiń bazalyq ınfraqurylymǵa teń qol jetkizýin qamtamasyz etý úshin damý bıýdjeti boıynsha óńirlerdiń nysanaly kórsetkishteriniń mánderin esepteý Óńirlik standarttar júıesiniń nátıjeleri eskerilip júzege asyrylatyn bolady. Bul úshin damý bıýdjeti jyl saıyn ulǵaıady: 2026 jyly 1,8 trln teńge, 2027 jyly 3,2 trln teńge jáne 2028 jyly 4,1 trln teńge. Úsh jylda barlyǵy 9,1 trln teńge. Damý bıýdjetine salynǵan qarajatty eskersek, óńirlik standarttar júıesin qamtamasyz etý kórsetkishi 69,2%-dy quraıtyn bolady, — dedi mınıstr.
Ekinshi zań boıynsha baıandama jasaǵan Qarjy vıtse-mınıstri Abzal Beısenbekulynyń aıtýynsha, respýblıkalyq bıýdjet áleýmettik salaǵa baǵdarlanǵan kúıinde qalyp otyr. Osy saladaǵy shyǵystardyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda birqatar qurylymdyq reformalar júrgizildi:
- adamı faktordy barynsha azaıtý maqsatynda tólemderdi taǵaıyndaý tsıfrlyq tetikterge kóshirildi;
- medıtsınalyq kómektiń jekelegen túrleri tegin medıtsınalyq kómektiń kepildendirilgen kólemi paketinen mindetti áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý paketine almastyryldy. Bul bıýdjetke júktemeni ońtaılandyryp, medıtsınalyq qyzmettermen qamtylýdy keńeıtedi.
- mádenıet nysandarynyń kiristerin arttyrý jolymen olardy ózin-ózi óteýge ishinara aýystyrý josparlandy.
- Osylaısha, 2026 jyly áleýmettik salaǵa 10,8 trln teńge baǵyttalatyn bolady, onyń ishinde 6,8 trln teńge – áleýmettik tólemder jáne 4 trln teńge – adamı kapıtalǵa arnalǵan ınvestıtsııa. Ekonomıkanyń naqty sektoryn damytý da mańyzdylyǵy jaǵynan kem túspeıtin basym baǵyt. 2026 jyly naqty sektordy damytýǵa 3,6 trln teńge bólindi. Sondaı-aq, búginde ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý - eldiń qorǵanys qabileti men kúsh-qýat áleýetin nyǵaıtýda óte mańyzdy. 2026 jyly kúsh blogyn qarjylandyrýǵa 3,1 trln teńge bólý josparlanyp otyr, bul osy jylmen salystyrǵanda 379 mlrd teńgege artyq. Bul turǵyda 2026 jylǵy qorǵanys shyǵystary jalpy ishki ónimniń 1 paıyzyn quraıdy, - dedi vıtse-mınıstr.
Senatorlar Respýblıkalyq bıýdjet týraly zańdy talqylaý kezinde óńirlerdiń damýyna odan ári járdemdesý úshin qosymsha qarajat bólý týraly sheshim qabyldady. Atap aıtqanda, depýtattar jylýmen jabdyqtaý júıelerin qarjylandyrýdy 37,9 mıllıard teńgege deıin ulǵaıtýdy usyndy. Onyń ishinde 2026 jyly 9,8 mıllıard teńge qarastyrylǵan. Jylý, elektr energetıkasyn damytýǵa jumsalatyn shyǵyndar 7,7 mıllıard teńgeni qurasa, onyń 4,7 mıllıardy kelesi jylǵa kózdelgen.
Senatorlardyń usynystaryna sáıkes 2026 jyly sý resýrstaryna jáne gaz tasymaldaý júıesin damytýǵa jumsalatyn shyǵystardyń jalpy kólemi de ósedi. Bul soma tıisinshe 2,3 mıllıard teńge jáne 5,5 mıllıard teńgege teń bolmaq. Osy kezeńde jaǵalaýdy nyǵaıtý jumystaryna – 2,2 mıllıard teńge, al ónerkásip salalarynyń damýyna járdemdesýge 1,5 mıllıard teńge bólindi.
Talqylaý qorytyndysynda senatorlar eki zańdy da kontseptýaldy túrde qoldady. Alaıda, olarǵa birqatar ózgeris engizip, zańdardy óz túzetýlerimen Májiliske qaıtardy.